Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, Пешвои миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон 16 декабри соли 2025 зимни ироаи Паём дар бораи самтҳои асосии сиёсати дохилӣ ва хориҷии ҷумҳурӣ иброз намуданд, ки «...омӯзиши пиряхҳо яке аз самтҳои муҳимми илми ватанӣ ва ҷузъи сиёсати давлатии мо мебошад....» ва аҳамияти «...омӯзиши илмҳои криосфера ва амалисозии ташаббусҳои байналмилалии Тоҷикистон...» дар соҳаи обу иқлимро дорои аҳамияти «...стратегӣ ва ҷаҳонӣ...» муаррифӣ намуданд.

Пиряхҳо яке аз унсурҳои таркибии экосистемаи сайёраи Замин маҳсуб ёфта, аз гардиши об дар табиат то ташаккулёбии иқлим нақш доранд ва барои бештар минтақаҳо ҳамчун захираи асосии оби тозаи нӯшокӣ маҳсуб мешаванд.

Ин захираи муҳим ва аҳамияти ҳаётидошта барои башарият зери таъсири рӯзафзуни ҳарорати ҳавои наздизаминӣ ба таназзулёбӣ мувоҷеҳ гардида, ҳамасола дар миқёси ҷаҳон захираи бузурги онҳо бе қобиляти барқароршавӣ комилан аз байн мераванд.

Аз нимаи дуюми асри XX сайёра ба як давраи ҳассоси тағйирёбии иқлим ворид гардид. Ҳарорати миёнаи сатҳи замин тадриҷан боло меравад, равандҳои муқаррарии метеорологӣ тағйир ёфта, басомади ҳолатҳои фавқулоддаи хусусияти гидрометеорологидошта зиёд мегарданд.

Тибқи арзёбии Созмони ҷаҳонии обуҳавошиносӣ, аз давраи оғози мушоҳидаҳои метеорологӣ солҳои 1998 ва 2016 ҳамчун солҳои аввалини гармии рекордӣ ба қайд гирифта шуданд. Сипас, соли 2023 бо дарназардошти гармтар будани ҳарорати сатҳи сайёра соли гармтарин эътироф шуд. Соли 2024 ҳарорати миёнаи сатҳи замин ба 150С баробар гардид, ки он аз меъёри давраи саноатикунонӣ 1,550С зиёдтар буда, он соли гармтарин дар таърихи мушоҳидаҳои метеорологӣ мебошад.

Зиёд гардидани басомади ҳарорати гармии сатҳи замин суръати таназулёбии пиряхҳоро зиёд намуда, шароитҳои гидрологии онро тағйир дод.

Тибқи маълумоти Созмони ҷаҳони обуҳавошиносӣ, аз соли 1993 бинобар сабаби обшавии ғайримуқаррарии пиряхҳои кураи арз сатҳи уқёнуси ҷаҳониро тадриҷан боло мебарад, ки ин нишондиҳанда дар давоми 30 соли охир ба 9 см баробар шудааст.

Арзёбии амсилаҳои мавҷудаи раванди мазкур нишон медиҳад, ки дар сурати идома ёфтани баландшавии ҳарорати миёни ҳаво сатҳи Уқёнуси ҷаҳонӣ метавонад то соли 2100 аз 43 то 84 см баланд шавад.

Дар минтақаҳои кӯҳӣ низ раванди бо шиддат таназзулёбии пиряхҳо боиси афзудани ташакулёбии басомади равандҳои хатарноки гидрометеорологӣ гардида, метавонанд дар оянда мушкилоти шадиди камобӣ, анияти экологӣ ва иҷтимоию иқтисодиро ба бор оранд.

Давоми бештар аз ним аср, ки пиряхҳо бо шиддат таназзул ёфта, инсониятро ба як давраи фалокатбор наздик менамоянд, ин мушкилот танҳо дар доираи муҳаққиқон баррасӣ ва муҳокима мегардид.

Аз оғози асри XXI Пешвои миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон масъалаҳои ҳифзи захираҳои об, тағйирёбии иқлим ва таназзулёбии бошиддати пиряхҳоро дар сатҳи баланди сиёсӣ ба миён гузошта, ҷомеъаи ҷаҳониро аз хатарҳои пешорӯ пайваста огоҳ менамоянд.

Талошҳои пайваста ва масъалагузориҳои Пешвои муаззами миллат оид ба ҳали мушкилоти глобалии об дар муносибатҳои дипломатии ҷаҳон ду маҳфуми нав «Раванди оби Душанбе» ва «Дипломатияи об»-ро рӯи кор оварданд, ки дар ҳалли мушкилоти обии ҷаҳони муосир нақши бориз мебозанд.

Пешвои миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон 3 марти соли 2021 зимни суханронӣ дар мулоқоти якуми Панели сатҳи баланд оид ба масъалаҳои об ва иқлим суханронӣ намуда, ҳолати муосири пиряхҳои ҷаҳонро арзёбӣ ва пешниҳод карданд, ки соли 2025 ҳамчун Соли байналмилалии ҳифзи пиряхҳо эълон карда шавад.

Ташаббусҳои ҷаҳонии Президенти кишвар дар ҳалли масъалаҳои ҳифзи пиряхҳо тавонистанд диқати ҷомеъаи ҷаҳониро аз як фоҷеаи бузурги башарӣ огоҳ намоянд.

Дар заминаи ин пешниҳоди Пешвои миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон Маҷмааи Умумии Созмони Милали Мутаҳид бо Қатъномаи A/RES/77/158 аз 14 декабри соли 2022 соли 2025-ро ҳамчун «Соли байналмилалии ҳифзи пиряхҳо» ва санаи 21-уми мартро «Рӯзи ҷаҳонии ҳифзи пиряхҳо» эълон кард. Ҳамчунин, дар назди СММ Фонди боварии байналмилалӣ оид ба ҳифзи пиряхҳо таъсис дода шуд ва Ҷумҳурии Тоҷикистон ҳамчун кишвари ташаббускор аз аввалин саҳмгузорони фонди мазкур гардид.

Дар доираи ин Қатънома дар шаҳри шаҳри Душанбе аввалин Конфронси байналмиалии сатҳи баланд оид ба ҳифзи пиряхҳо 29-31 майи соли 2025 баргузор гардид. Дар доираи конфронси мазкур ҳайти ҳукуматҳо, созмонҳои ҷаҳониву минтақавӣ ва ҷомеъаи шаҳрвандиро аз тамоми кишварҳои олам барои муколамаи созанда ба ҳам овард, ки натиҷаҳои он ҳамчун харитаи роҳ барои тадбирандешиҳои минбаъда эътироф гардидаанд.

Дар заминаи ташаббусҳои ҷаҳонии Пешвои миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон Маҷмааи Умумии Созмони Милали Мутаҳид бо Қатъномаи A/RES/77/158 аз 13 августи соли 2024 «Даҳсолаи амал барои илмҳои криосфера, солҳои 2025-2034» эълон кард.

Ин Қатънома тавонист диқати ҷомеъаро ба рушд ва тавсеъаи илмҳои криосфера ва муҳимяти асоснокии илмӣ доштани тадбиру чорабиниҳоро дар самти омӯзиш ва ҳифзи пиряхҳо инъикос менамояд.

Дар заминаи «Даҳсолаи амал барои илмҳои криосфера, солҳои 2025-2034» олимону мутахассисони Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон ва Кумитаи ҳифзи муҳити зисти назди Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон дар соли 2025 тавонистанд як экспедитсияи байналмилалиро бо иштироки олимону коршиносон аз кишварҳои Фаронса, Россия, Ҷопон, Швейдтсария, Иёлоти Мутаҳидаи Амрико, Ҷумҳурии Мардумии Чин ва созмонҳои минтақавӣ ташкил намуданд. Аз пиряхи Қалъаи Кабуд дар ҳудуди ноҳияи Мурғоб ду мағза- яке барои таҳқиқу ташхис ва дигаре барои нигоҳдории дарозмуддат дар Антарктида дастрас ва интиқол шуданд.

Инчунин 12 декабри соли 2025 дар Иҷлосияи 7-уми Ассамблеяи Созмони Милали Муттаҳид оид ба муҳити зист бо Қатъномаи UNEP/EA.7/Res.10 ташаббуси «Ҳифзи пиряхҳо ва криосфера, бахусус дар минтақаҳои кӯҳӣ» қабул гардид.

Ин қатънома барои Ҷумҳурии Тоҷикистон аҳамияти махсус дорад, зеро дар он татбиқи амалии ҳуҷҷатҳои ниҳоии Конфронси байналмилалии сатҳи баланд оид ба ҳифзи пиряхҳо таъкид шуда, кишвари пешсаф будани Ҷумҳурии Тоҷикистонро дар пешбурди Рӯзномаи ҷаҳонии об, аз ҷумла ҳифзи пиряхҳо ва криосфера тасдиқ менамояд.

Пешвои миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон 16 декабри соли 2025 зимни ироаи Паём иброз доштанд, ки «мавзуи ҳифзи пиряхҳо, омӯзиши илмҳои криосфера ва амалисозии ташаббусҳои байналмилалии Тоҷикистон дар соҳаи обу иқлим аҳаммияти стратегӣ ва ҷаҳонӣ доранд».

Дар баробари ташаббусҳои ҷаҳонӣ, ки то имрӯз амалӣ гардидаанд, инчунин дар сатҳи миллӣ тадбирҳое амалӣ шуданд, ки барои дигар кишварҳо заминаи таҷрибаомӯзӣ гузоштанд.

Аз ҷумла, бо ибтикори Пешвои миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон ҷиҳати ҳифзи пиряхҳо дар кишвар бо қарори Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 3 майи соли 2010, №209 Барномаи давлатӣ оид ба омӯзиш ва ҳифзи пираяхҳои Тоҷикистон барои солҳои 2010-2030 қабул шуда, нақшаи чорабиниҳои татбиқи барномаи мазкур барои давраи то соли 2030 тасдиқ гардид. Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон ҷиҳати омӯзиш ва ҳифзи пиряхҳо аз ҳамаи сарчашмаҳо барои мониторинг, омӯзиш ва ҳифзи пиряхҳо дар доираи барномаи мазкур, дар маҷмуъ зиёда аз 50 миллион сомонӣ равона намудааст.

Қабул гардидани Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи ҳифзи пиряхҳо» натиҷаи зери тавваҷӯҳи Ҳукумати кишвар будани масъалаи омӯзиш ва ҳифзи пиряхҳоро нишон медиҳад. То қабули қонуни мазкур масъалаҳои омӯзиш ва ҳифзи пиряхҳо дар доираи санадҳои меъёрии ҳуқуқии соҳаи об ва ҳифзи муҳити зист танзим мегардиданд, ки на ҳамаи мушкилоти соҳаро фаро мегирифтанд. Бо мавриди амал қарор гирифтани ин қонун сиёсати давлатӣ дар самти омӯзиш ва ҳифзи пиряхҳо муайян гардида, мақоми ваколатдор ва доираи фаъолияти хоҷагидории вобаста ба пиряхҳоро муайян менамояд. Ин як қадами муҳим дар самти ҳифзи пиряхҳо маҳсуб мегардад.

Намунаи дигари ба ин соҳа тавваҷӯҳи махсус доштани Президенти кишвар муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон таъсис додани Муассисаи давлатии илмии «Маркази омӯзиши пиряхҳо» дар назди Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон мебошад. Пешвои миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон соли 2018 бо мақсади таҳкими иқтидори илмии кишвар дар самти омӯзиши пиряхҳо, роҳандозии таҳқиқоти илмӣ ва аз назари илмӣ асоснок кардани тадбирҳо дар самти мониторинг, омӯзиш ва ҳифзи пиряхҳо «Маркази омӯзиши пиряхҳо»-ро доданд, ки ин аввалин иқдом барои ташакулёбии мактаби илмии омӯзиши пиряхҳо дар кишвар башумор меравад.

Маҳз таҳқиқоти илмии олимону муҳақиқони Марказ имконият фароҳам оварданд, ки шароити муосири пиряхҳо ва қонунятҳои ташаккулёбии равандҳои пиряхӣ дар кишвар ба шакли комил таҳқиқ шаванд.

Дар замони соҳибистиқлолии кишвар андозагирии қимати ҳаҷми тавозунии пиряхҳо, ки нишондиҳандаи асосии равандҳои ғизогирӣ ва таназулбии пирях мебошад аз ҷониби олимону муҳақиқони Маркази омӯзиши пиряхҳо дар ҳавзаҳои асосии пиряхӣ роҳандозӣ шуданд.

Чуноне натиҷаи таҳқиқоти саҳроӣ нишон медиҳад, ки дар давраи солҳои 2024-2025 тамоми пиряхҳои таҳқиқшуда қимати манфии ҳаҷми тавозунӣ доштанд.

Масалан, соли 2025 дар қисмати ғизогирии пиряхи Зулмарти ҳавзаи Ховаркӯл таназзулёбии то 220 см-ро ташкил намуд, ки ин аз меъёри муқарраршуда 180 см ё худ 11 маротиба зиёд аст. Дар пиряхи №457 (дар ҳавзаи дарёи Ғунд) бошад, то давраи мушоҳидаҳои саҳроӣ қабати барфӣ, ки сарчашмаи асосии ғизогирии пирях маҳсуб мегардад, комилан об гардид. Дар пиряхҳои Якарчаи ҳавзаи дарёи Варзоб ва Нусайи ҳавзаи дарёи Обхингоб низ ҳолати ба ҳамин монанд мушоҳида гардид.

Ҳолати мазкур дар давраи дарозмуддат метавонад боиси норасоии об гардад, дар кутоҳмуддат чунин таназзулёбии бошиддат боиси сар задани ҳолатҳои фавқулоддаи хусусияти пиряхидошта мегардад. Фарзи мисол, ҳамасола дар ҳудуди ноҳияи Лахш сар задани селҳои хусусияти пиряхидошта аз пиряхи Саид Нафисӣ (ҳавзаи дарёи Сурхоб) ба қайд гирифта мешаванд, ки ба иҷтисодиёти ноҳияи мазкур ва роҳу ҷодаҳо хисороти бузурги моливу иҷтисодиро дар пай доранд.

Таназулёбии пиряхҳо дар сатҳи ҷаҳонӣ низ ҳолати ҳамсон дорад. Тадқиқотҳои муосир нишон медиҳад, ки зери таъсири гармии глобалӣ дар миқёси ҷаҳон пиряхҳо бо суръат таназул меёбанд. Тибқи арзёбиҳои мавҷуда давраи тназулёбии бошиддат масалан дар пиряхҳои Алп ба солҳои 2033-2041 рост меояд.

Тибқи натиҷаи арзёбиҳо аз рӯи сенарияҳои мавҷудаи гармшавии глобалии иқлим дар ин минтақа агар ҳарорати миёна аз меъёри муқарарӣ ба андозаи +1,50С баланд шавад 88% пиряхҳо аз байн мераванд. Аз рӯи сенарияи дуюм агар ҳарорат то +20С баланд шавад 92 % ва дар ҳолати +40С баланд шудани ҳарорат 99%-и пиряхҳо метавонанд аз байн раванд.

Дар миқёси ҷаҳон то соли 2100 агар тадбирҳои мушаххас роҳандозӣ нашаванд аз рӯи сенарияҳои мазкур пиряхҳо метавонанд то 50% и захираи худро аз даст диҳанд.

Чунин таназулёбии бошиддати пиряхҳо метавонад дар оянда сарчашмаи асосии хатари норасоии обу озуқа гардида, амнияту осоиштагии аҳолии назди соҳилиро дар сурати баланд шудани сатҳи Уқёнуси ҷаҳонӣ зери суол гузорад.

Аз ин рӯ, ташаббусҳои ҷаҳонӣ ва талошҳои пайвастаи Пешвои миллат дар самти омӯзиш ва ҳифзи пиряхҳо на барои кишвари мо ва ё минтақаи Осиёи Марказӣ, балки барои саодати зиндагии ҷомеъаи башарӣ ва ояндаи инсоният нигаронида шудаанд.

Пешвои муаззами миллат ба хотири саодати ҷомеъаи башарӣ ҳифзи пиряхҳо, омӯзиши илмҳои криосфера ва амалисозии ташаббусҳои байналмилалии Тоҷикистонро дар соҳаи обу иқлим дорои аҳаммияти стратегӣ ва ҷаҳонӣ арзёбӣ менамоянд.

Дар заминаи ташаббусҳои ҷаҳонӣ ва бо мақсади омӯзиши пурраи ипряхҳо ва дигар равандҳои криосфера Пешвои миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон зимни ироаи Паём пешниҳод намуданд, ки: «...Муассисаи давлатии илмиву таҳқиқотии «Маркази омӯзиши пиряхҳои Академияи миллии илмҳо» ба Муассисаи давлатии илмиву таҳқиқотии «Институти омӯзиши пиряхҳо ва криосфераи Академияи миллии илмҳо» табдил дода шавад...».

Албатта, ин иқдом бори дигар нишон медиҳад, ки омӯзиши пиряхҳо, рушди соҳаҳои илму ҳифзи муҳити зист зери таваҷҷӯҳи бевоситаи Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон қарор дорад.

Дар ин замина зарурияти такмили заминаи қонунгузорӣ ва муайян кардани тамоми ҷузъҳои крисофера ҷиҳати омӯзиши фарогир ва муайян кардани мақоми ваколатдор дар самти омӯзиш, мониторинг ва ҳифзи онҳо аз масъалаҳои аввалиндараҷа маҳсуб мегарданд.

Натиҷаи таҳлилҳо нишон медиҳад, ки олимону муҳақиқон, хусусан ҷавонон бо дарки ин ғамхориву дастгириҳои ҳамешагии Пешвои миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон бештар ба омӯзиши пиряхҳо мароқ зоҳир мекунанд. Агар то соли 2023 дар Маркази омӯзиши пиряхҳои Академияи миллии илмҳо ҳамагӣ 6 нафар мутахассисони унвони илмидошта фаъолият менамуданд, пас дар соли 2025 шумораи олимону муҳаққиқони унвондор ба 20 нафар баробаршуда, раванди омода кардани кадрҳои самти омӯзиши пиряхҳо дар хориҷи кишвар низ равнақ пайдо намудааст. Айни замон бо мақсади омода кардани кадрҳои илмӣ сатҳи байналмилалӣ 10 нафар муҳаққиқони Марказ барои таҳсил дар зинаҳои магистратура ва докторантура ба хориҷи кишвар сафарбар гардиданд.

Инчунин, ҷиҳати такмили ихтисос ва бозомӯзӣ муҳақиқони ҷавон ба кишварҳои хориҷи дуру наздик сафар гардиданд, ки малакаву донишҳоро сайқал дода, имрӯз дар самти таҳқиқоти пиряхҳо ва криосфера омӯзишҳоро дар сатҳи олимони ҷаҳонӣ анҷом медиҳанд.

Дар заминаи ташаббусҳои ҷаҳонии Пешвои миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон ва бо мақсади иҷрои дастуру супоришҳои Ҳукумати кишвар аз ҷониби Маркази омӯзиши пиряхҳои Академияи миллии илмҳо дар давраи солҳои 2024-2025 зиёда аз 50 конфронсу ҳамоишҳои илмӣ, дар сатҳи байналмилалӣ ва миллӣ ташкил ва баргузор карда шуда, дар 150 чорабинии илмии байналмилалию ҷумҳуриявӣ дастовардҳои илмӣ дар самти омӯзиш ва ҳифзи пиряхҳо муаррифӣ гардиданд.

Маркази омӯзиши пиряхҳои Академияи миллии илмҳо дар заминаи таҳқиқоти илмии анҷомдода соли 2025 Атласи пиряхҳои Тоҷикистонро таҳия ва ҷиҳати анҷоми расмиёти қонунгузорӣ онро барои баррасӣ ва мувофиқа ба идораҳои марбутаи кишвар пешниҳод намуд. Ин дастоварди асосии олимону муҳақиқони Маркази омӯзиши пиряхҳои Академияи миллии илмҳо дар соли 2025 мебошад.

Бо итминони комил метавон иброз дошт, ки иқдоми Пешвои миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон ҷиҳати таъсиси Муассисаи давлатии илмиву таҳқиқотии «Институти омӯзиши пиряхҳо ва криосфераи Академияи миллии илмҳо» аз як тараф заминаи таҳқиқоти фарогири илмҳои криосфера дар кишвар буда, барои омода кардани кадрҳои ҷавобгӯи талаботи ҷаҳони муосир шароит фароҳам меоварад аз ҷониби дигар он барои ҷалби маблағгузориҳо дар самти омӯзиш ва ҳифзи пиряхҳо мусоидат намуда, метавонад дар оянда ҳамчун махзани илмҳои криосфера на тонҳо барои Тоҷикистон, балки барои минтақа ва сатҳи ҷаҳонӣ бошад.

Назриалло ШЕРАЛИЗОДА, директори Маркази омӯзиши пиряхҳои Академияи

миллии илмҳои Тоҷикистон, номзади илмҳои геология ва минерология

ДУШАНБЕ, 06.01.2026 /АМИТ «Ховар»/. Президенти Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон дар суханрониҳояшон борҳо гуфтаанд, ки «Ман аввал тоҷикам, баъд мусалмон!». Дар мулоқот бо фаъолон, намояндагони ҷомеа ва ходимони дини ҷумҳурӣ 9 марти соли 2024 Сарвари давлат иброз доштанд, ки «… мардуми Тоҷикистон, хусусан ҷавонону наврасон, ки худро мусулмон ва пайрави мазҳаби ақлгарои ҳанафӣ меҳисобанд, ҳуқуқи маънавӣ доранд, ки аз меросбари шахсиятҳои оламшумули илмию ахлоқӣ будани хеш ифтихор кунанд. Ҳар фарди ин сарзамин ва ҳар наврасу ҷавони он, ки бо решаҳои таърихиву забонӣ ва фарҳангиву маънавӣ бо миллат ва халқи тоҷик пайванди ногусастанӣ дорад, бояд бо ифтихор иброз намояд, ки ман тоҷикам, набера ва меросдори аҷдоди бофарҳанге ҳастам, ки барои рушди илму фарҳанг ва тамаддуни башарӣ, инчунин ҳифзи асолати дини мубини ислом хизмати басе арзишманд карда, дар олами ислом ҷойгоҳи сазоворро соҳиб гардидаанд».

Муовини директори Институти фалсафа ва сиёсатшиносии ба номи А. Баҳоуддинови Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон, доктори илмҳои фалсафа, профессор Хуршед Зиёӣ дар суҳбат бо АМИТ «Ховар» оид ба таносуби арзишҳои миллӣ ва динӣ дар фарҳанги тоҷикон чунин ибрози назар намуд:

— Дар илмҳои ҷомеашиносӣ чунин қабул шудааст, ки миллатҳо дар раванди пайдоиши худ аз ташаккули қавмӣ-этникӣ ва динию мазҳабӣ мегузаранд, аммо барои муайян сохтани миллияти ҳар халқ чунин унсурҳо муҳим ба ҳисоб мераванд, ки асосан заминаи қавмию этникӣ доранд: фарҳанги ба худ хосу беназир ва ҳифзи он, руҳия ё ҳолати руҳӣ, психология, ҳувият, тарзи ҳаёт, характер, муҳаббати самимӣ ба Ватан ва фарҳанг, арзишҳову психологияи миллӣ ва амсоли он. Аз ин рӯ, тааллуқ ба ин ё он миллат, аз ҷумла тоҷикият низ, ки ба миллати тоҷик мутааллиқ буданро мефаҳмонад, ба ҳар шахсе дахл дошта метавонад, ки худро сидқан, самимона, аз таҳти дил, на муғризона ё барои дастёбӣ ба ягон ҳадафу манфиати нопоке мутааллиқ ба фарҳанги миллати тоҷик медонад.

Мутааллиқӣ ба фарҳанги тоҷик ё худ тоҷикиятро метавон бо унсурҳои гуногуну хеле зиёд шарҳ дод, вале баъзе аз муҳимтарини онҳо, аз нуқтаи назари мо чунинанд:

— такя ба чунин хосиятҳои анъанавию иҷтимоию ахлоқӣ, ки дар онҳо нармӣ, дақиқназарӣ ва напазируфтани бадию зӯроварӣ дар мадди аввал меистанд, ки инҳо бо сабаби аз замони қадим пайравӣ доштан ба пиндори нек, гуфтори нек ва рафтори нек маншаъ мегиранд;

— арҷгузорӣ ба оила ва муносибатҳои оилавӣ, эҳтиром ба падару модар ва дигар пайвандону наздикон, ба калонсолон;

— арҷгузорӣ ба донишу маърифат ва бо сабаби ин муносибати эҳсосотӣ доштан ба олим, адиб ва амсоли он, ҷаҳонфаҳмии образию эстетикӣ, ривоятию идеалӣ, на воқеӣ;

— принсип ё кодекси хеле қавии меҳмоннавозӣ;

— муҳаббат ба диёр, Ватан, тоқатнопазирӣ ба ғарибӣ;

— пойбандӣ ба анъанаҳо ва урфу одатҳо ва ғайра.

Чунонки мебинем, барои рушди тоҷикияти худ мо бояд ба ҳифзи фарҳанги ба худ хосу беназир, руҳия ё ҳолати руҳӣ, психология, ҳувият, тарзи ҳаёт, характер, муҳаббати самимӣ ба Ватан ва фарҳангу психологияи миллиамон таваҷҷуҳи хосса дошта бошем. Дар ин роҳ такя ба арзишҳои миллӣ бояд дар мадди аввали таваҷҷуҳи мо қарор дошта бошад.

Дар маҷмуъ тоҷикият дар дохили фарҳангу психологияи тоҷикӣ ба воя расиданро фаро гирифта, маънии онро дорад, ки бо бузург гаштан дар синну сол шахс аз онҳо канда намешавад ва ё бо баланд гаштани сатҳи таҳсилоту маърифати худ шахс онҳоро рад намекунад ва ба он, ки ӯ ин фарҳангу психологияро ба мерос гирифтааст, ҳаргиз муқобил намеистад. Ба ибораи дигар, агар мо касе ё чизеро бо ягон сабабе дӯст медорем, лек Ватан ва миллатро танҳо ва фақат бо сабаби он дӯст медорем, ки Ватану миллати мо ҳастанд.

Гуфтаҳои боло нишон медиҳанд, ки дар заминаи ҳар гуна миллият, аз ҷумла дар тоҷикият, қабл аз ҳама, арзишҳои миллӣ меистанд, вале ин ҷо савол оид ба таносуби арзишҳои миллӣ ва динӣ ба миён меояд, яъне дар ибтидо шахс ба миллат тааллуқ дорад ё дину мазҳаб? Ба ин савол ду посух вуҷуд дорад: 1) шахс, ҳамеша, дар оғози ҳаёти худ ба миллате тааллуқ дорад, ки волидонаш ба ӯ додаанд, ин на интихоби бошууронаи инсон, балки далели таваллуди ӯ дар муҳити муайяни фарҳанги миллӣ аст; 2) дин, дар муқоиса бо миллат, баъдтар дар ташаккули шахсият мавқеъ пайдо карда, натиҷаи интихоби огоҳона ё ҳадди ақалл, амиқтар фурӯ рафтан ба маънию ҳадафҳои низоми муайяни эътиқодҳо аст. Дар баробари ин, дин инчунин роҳи ҷустуҷӯи руҳонӣ аст, зеро инсон метавонад дар синни балоғат ба ягон мазҳабу дин эътиқод пайдо кунад, тавассути ба таври огоҳона интихоб кардан бо роҳи динию эътиқодие раҳсипар гардад, ки барои ӯ дуруст ба назар мерасад, яъне ҳатто дини худро иваз кунад, аммо миллати худро ӯ иваз карда наметавонад.

Тавре ки муҳаққиқони ҷомеашинос иброз доштаанд, миллат ва арзишҳои миллӣ шакл ё қолаби нахустини руҳияи инсонанд. Дин метавонад танҳо баъд аз миллат шакл ё қолаби дуюмдараҷаи руҳияи инсонӣ бошад.

Ҳанӯз дар даврони давлати Тоҳириён (821-873) ва Саффориён (873- 900) байни ниёгони тоҷикон андешаҳо оид ба муқаддамияти арзишҳои миллӣ ба арзишҳои динӣ вуҷуд доштанд. Аз ҷумла, сарвари давлати Саффориён — Ёқуб ибни Лайс, ба андешаи академик Бобоҷон Ғафуров, чунин шиор дошт: «Мо ба ҷойи Каъба парастиши Офтобро ҷорӣ мекунем», ки маънои бозгашт ба асли худ, ба арзишҳои миллиро дошт, на диниро. Ва ин андешаро дар бораи эҳёи арзишҳои миллии ориёӣ дар даврони Сомониён, алалхусус дар «Шоҳнома»-и Абулқосим Фирдавсӣ ниёгони мо ба авҷи аълояш расониданд.

Ё мисолҳои дигар: масеҳиён, хусусан русҳо, дини масеҳиятро қабул карда, ба он унсурҳои бутпарастиро илова намуданд, ки аз ҷумлаи арзишҳои миллии онҳо буданд. Пайдоиши мазҳаби ҳанафия дар ислом низ ба ҳамин омил робита дошт. Имоми Аъзам ба таълимоти фиқҳӣ принсипи урфро илова намуд, ки ба истифодаи баъзе омилҳо ё анъанаҳои миллии тоҷикӣ дар ислом рабт доштанд, яъне қироати нияту дуоҳо бо забони тоҷикӣ ва ғайра.

Дар маҷмуъ, мутааллиқӣ ба фарҳанги тоҷик ё худ тоҷикият- ин боифтихор «Ман тоҷикам!» гуфтан аст, ки зимни он бо сабабҳои табиию воқеӣ миллати шахс аз мутааллиқии ӯ ба ин ё он дин ҳамеша муқаддамтар аст. Аз ин рӯ, ба забон овардани суханон дар бораи он, ки «Ман аввалан тоҷикам ва баъдан мусулмон» асосҳои мустаҳками таърихӣ ва илмию фарҳангӣ дошта, эътирофи он дар ташаккули ҳувияти миллии шахс ва ҷомеаи муосири мо имрӯз танҳо нақши созандаро ба иҷро мерасонад.

Барои расидан ба ин ҳадафи воло — ифтихор аз «Ман тоҷик!» гуфтанамон мо бояд тавассути худогоҳӣ ва эҳёи ахлоқӣ бо истифода аз забону мероси маънавии худ самимона тоҷик бошем, тоҷикияти худро нигоҳ дорем, давлати миллии худро бунёд карда, рушд диҳем, онро аз таъсири маънавиёти бегонагон, махсусан ақидаҳои ифротию хурофотии динию мазҳабӣ ҳифз намоем.

Бознашр аз сомонаи АМИТ "Ховар" https://khovar.tj/2026/01/man-avval-to-ikam-bad-musalmon-andesha-o-oid-ba-tanosubi-arzish-oi-mill-va-din-dar-far-angi-to-ikon/

ДУШАНБЕ, 07.01.2026 /АМИТ «Ховар»/. Минтақаи Осиёи Марказӣ, аз ҷумла ҳудуди Ҷумҳурии Тоҷикистон низ аз раванди табиии гармшавии иқлим берун нест. Натиҷаи пажӯҳиши олимон муайян намудааст, ки аз соли 1940 то соли 2017- дар ҳар даҳсола аз +0,1 то +0,2 дараҷа ҳарорати ҳаво баланд шудааст. Ба таҷрид баланд шудани ҳарорати ҳаво сабаби об шудани пиряхҳо шуда, боиси тағйироти табиӣ мегардад. Ин офатҳо ба бахшҳои иқтисодӣ ва иҷтимоии ҷумҳурӣ таъсири амиқи манфӣ доранд. Дар Ҷумҳурии Тоҷикистон соле то 500 офати табиӣ рух медиҳад, ки хисороти онҳо ба хоҷагии халқи мамлакат аз 20 то 100 миллион доллари Иёлоти Муттаҳидаи Амрикоро ташкил медиҳад.

Масоили обу иқлим барои башарият давоми таърих аз масъалаҳои мубрам ба шумор мерафт. Зеро ин масоил ва масъалаҳои дигари экологӣ ҳамеша асоси пешрафти ҷомеаи инсониро ташкил медоданд. Дар чунин вазъ табиист, ки об паҳлуҳои муҳими ҳаёти фард, наслҳо ва миллатҳоро дар бар мегирифт. Ба таври дигар гӯем, масъалаҳои обу иқлим ва мушкилоти экологӣ қисмате аз ҷаҳонбинию ҷаҳонфаҳмии инсонҳоро ташкил медоданд.

Имрӯз ҷои шубҳа нест, ки тағйирёбии иқлим ба тамоми ҷанбаҳои фаъолияти инсон- иқтисодиёт иҷтимоиёт, боигариҳои зеризаминӣ таъсири бевосита мерасонад. Оқибатҳои тағйирёбии иқлим ба инсонҳо, табиат, флора, фауна ва умуман ба муҳити экологӣ аз ҷониби олимону муҳаққиқони институтҳои таҳқиқотии минтақавию байналмилалӣ мавриди таҳқиқи амиқ қарор гирифтаанд. Аммо ҳанӯз ҳам қисме аз мушкилоти обу пиряхҳо ва муаммоҳои экологӣ ҳалли худро наёфтаанд.

Намунаи таъсири манфии гармшавии иқлим – обшавии пиряхҳо, тағйирёбии сатҳи об ва маҷрои дарёҳои бузург, таъсири онҳо ба тавлиди неруи барқ ва кишоварзӣ ба шумор меравад. Барои мисол, зимистони солҳои 2007-2008 ба Тоҷикистон ба миқдори 250 миллион доллари амрикоӣ зарари иқтисодӣ овард, ки ба 7 фоизи маҷмуи маҳсулоти дохилии соли 2007 баробар аст.

Агар мушкилоти соҳаи экологии минтақаи Осиёи Марказиро муайян карданӣ бошем, пас мушкилоти дастрасӣ ба оби тозаи ошомиданӣ, обшавии босуръати пиряхҳо, истифодаи ноодилонаи оби кишоварзӣ, гармшавии иқлим, хушкшавии баҳри Арал, биёбоншавӣ ва ба шӯразамин табдил ёфтани заминҳои атрофи он, натиҷаи хуруҷи бемориҳои сироятӣ ва мудирияти нодурусти тақсимоти об номгӯйи нопураи ин мушкилиҳост.

Таърихи инсоният гувоҳ аст, ки камбуди об боиси даргириҳои мусаллаҳона байни давлатҳо мегардад. Дар даҳсолаи охир ин гуна ихтилоф дар 46 кишвари ҷаҳон, ки 2,7 миллиард аҳолӣ доранд, рух додааст ва дар 56 кишвари дорои 1,2 миллиард аҳолӣ хатари ҷиддии бесуботии сиёсӣ вуҷуд дорад. Хусусан бо бад шудани муҳити зист ихтилофи миёни давлатҳои минтақаҳои Шарқи Наздику Миёна, Осиёи Марказӣ ва Африкаи Шимолӣ зиёд хоҳад шуд. Бояд эътироф кард, ки кишварҳои Осиёи Ҷанубу Шарқӣ ба равандҳои ҳамгироӣ ва тамоюлҳои ҷаҳонишавии иқтисодӣ торафт бештар ворид мегарданд.

Маҳз бо ибтикори Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон моҳи декабри соли 2022 Маҷмаи Умумии Созмони Милали Муттаҳид дар иҷлосияи 77 – уми худ Қатъномаи «Соли 2025 — Соли байналмилалии ҳифзи пияхҳо»-ро, ки аз ҷониби Ҷумҳурии Тоҷикистон пешниҳод шуда буд, бо иттифоқи оро қабул кард. Ҷойи ифтихор аст, ки ин ташаббусро, ки аз ҷониби Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон пешниҳод шуда буд, 153 давлатҳои аъзои Созмони Милали Муттаҳид тарафдорӣ намуданд. Дар ҳамин асос 21 март Рӯзи байналмилалии ҳифзи пиряхҳо ва соли 2025 Соли байналмилалии ҳифзи пиряхҳо эълон карда шуд. Ҳамзамон қарори дар назди Созмони Милали Муттаҳид таъсис додани Фонди боварии байналмилалӣ барои саҳмгузорӣ ба ҳифзи пиряхҳо ва соли 2025 доир намудани Конфронси байналмилалӣ оид ба ҳифзи пиряхҳо дар шаҳри Душанбе низ қабул гардид.

Соли байналмилалии ҳифзи пиряхҳо эълон шудани соли 2025 самтбахшии таваҷҷуҳи ҷомеаи ҷаҳониро ба зарурати ҳифзи пиряхҳо таҳким мебахшад. Давлатҳо, ташкилоти минтақавию байналмилалӣ, бонкҳои бонуфузи ҷаҳонӣ дарк менамоянд, ки минтақаҳои кӯҳистон манбаи асосии оби ошомиданӣ мебошанд. Чунин ранг гирифтани вазъ сабаби ҷалби маблағҳо ва воситаҳо барои пешгирӣ аз мушкилоти экологии давлатҳои Осиёи Марказӣ ва коҳиш додани хатари обшавии босуръати пиряхҳо гардида метавонад. Давлатҳои Осиёи Марказиро зарур аст, ки дар самти коркарди стратегияи пешгирӣ аз мушкилоти экологӣ дастҷамъона амал намуда, тамоми неруи сиёсӣ, иқтисодӣ, молиявӣ ва илмиро оқилона ба ҳалли ин мушкилот равона намоянд. Мудирияти масъалаи обу пиряхҳо ва дигар муаммоҳои экологӣ кори заҳматталаб, вале ҳалшаванда аст. Дар ин самт иродаи сиёсии давлатҳои минтақа нақши муҳим бозида метавонад.

Имрӯз ҷомеаи ҷаҳон нақши Ҷумҳурии Тоҷикистон ва Президенти он муҳтарам Эмомалӣ Раҳмонро дар масъалаҳои обу экология ҳамчун давлати пешбари рӯзномаи ҷаҳонии об ва ҳамкорӣ бо Созмони Милали Муттаҳид баланд арзёбӣ намуда, ҳама чорабиниҳои дар самти обу иқлим то ин дам баргузоршударо ҳамчун «Раванди Душанбе оид ба масоили марбут ба об» ё ҳамчун «Раванди оби Душанбе» эътироф намудааст. Ин амал, воқеан дастоварди дигари Тоҷикистони соҳибистиқлол маҳсуб мешавад.

Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон зимни суханронӣ дар Конфронси байналмилалии сатҳи баланд оид ба ҳифзи пиряхҳо 30 майи соли 2025, аз ҷумла чунин андешаро таъкид намуданд: «Обшавии босуръати пиряхҳо имрӯз ба буҳрони глобалии замони мо табдил ёфта, давоми даҳсолаҳои охир онҳо бо суръати баланд коҳиш меёбанд. Ин раванди ташвишовар дар таърихи инсоният бесобиқа аст».

Пешвои миллат баён доштанд, ки Тоҷикистон аз ҷомеаи ҷаҳонӣ даъват менамояд, ки барои ҳифзи пиряхҳо тадбирҳои таъхирнопазири қатъӣ андешад.

Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон дар Конфронси сатҳи баланд оид ба ҳифзи пиряхҳо якчанд пешниҳодҳоро ба миён гузоштанд: баланд бардоштани сатҳи огаҳии ҷомеаи ҷаҳонӣ оид ба нақши ҳаётан муҳимми пиряхҳо дар таъмини захираҳои оби ошомиданӣ ва ҳалли маҷмуи масъалаҳои рушди устувор, таҳкими ҳамкории байналмилалӣ, аз ҷумла бо ҷалби фаъоли олимону пажӯҳишгарон, ҷомеаи шаҳрвандӣ ва дигар ҷонибҳои манфиатдор барои ҳалли мушкилоти обшавии босуръати пиряхҳо ва оқибатҳои фарогири он, ба роҳ мондани мониторинги фарогир ва таҳқиқоти илмӣ бо мақсади беҳтар дарк намудани ҷараёни тағйирёбии пиряхҳо ва таъсири онҳо ба низомҳои экологӣ (экосистемаҳо), захираҳои об, масъалаҳои иҷтимоию иқтисодӣ ва тағйирёбии глобалии иқлим, татбиқи иқдоми дастҷамъӣ бо мақсади бартараф намудани оқибатҳои иҷтимоию иқтисодии обшавии босуръати пиряхҳо, аз ҷумла таъсири он ба дастрасӣ ба об, ҳифзи амнияти озуқаворӣ, истеҳсоли неруи барқ ва ҳифзи мероси фарҳангию табиӣ, наздик ва ҳамоҳанг намудани чораҳои ба ҳифзи пиряхҳо равонашуда, истифодаи самаранок ва ҷалби захираҳои молӣ ва фаннӣ барои татбиқи амалии ташаббусҳо барои ҳифзи пиряхҳо ва саҳмгузорӣ дар Бунёди эътимоди байналмилалии ҳифзи пиряхҳо, таҳия ва татбиқи стратегия ва барномаҳои амал дар сатҳҳои миллӣ ва минтақавӣ ба хотири наслҳои оянда.

Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон махсус таъкид карда, пешниҳод намуданд, ки Стратегияи глобалии ҳифзи пиряхҳо дар сатҳи ҷаҳонӣ таҳия карда шавад. Ин конфронс аввалин ҳамоиши сатҳи баланди ҷаҳонӣ буд, ки бо иштироки давлатҳои аъзои Созмони Милали Муттаҳид, ҷомеаи байналмилалӣ, созмонҳои ғайриҳукуматӣ, доираҳои илмӣ ва дигар ҷонибҳои манфиатдор ба масъалаи обшавии пиряхҳо бахшида шуд.

Аз 29 то 31 майи соли 2025 дар шаҳри Душанбе Конфронси байналмилалии сатҳи баланд оид ба ҳифзи пиряхҳо баргузор гардид. Ин конфронс чорабинии бисёр муҳими сатҳи ҷаҳонӣ буд, ки бо ташаббуси давлати мо ва дастгирии Созмони Милали Муттаҳид, Созмони умумиҷаҳонии метеорологӣ (WMO) ва Бонки Рушди Осиё доир гардид. Конфронс ба сифати минбари баланди байналмилалӣ ба пешрафти ҳамкории илмӣ, сиёсӣ ва молиявӣ дар роҳи ҳифзи пиряхҳо мусоидат менамояд. Ин чорабинӣ як навъ дастгирии қатъномаи Маҷмаи умумии Созмони Милали Муттаҳид ва Даҳсолаи амал барои илмҳои криосфера (2025 – 2034) низ ба шумор меравад.

Аз натиҷаи конфронс ҳуҷҷатҳои муҳими байналмилалӣ қабул гардиданд, аз ҷумла:

— Эъломияи Душанбе оид ба пиряхҳо- даъвати ҷаҳонӣ барои иқдоми фаврӣ;

— Хулосаи ҳамраисон — тавсияҳо, хулосаҳо ва пешниҳодҳои асосӣ;

— Даъвати Душанбе — паёми сиёсӣ ва платформа барои дурнамои ҳамкории байналмилалӣ.

Эъломияи Душанбе оид ба ҳифзи пиряхҳо, ки 31 майи соли 2025 аз ҷониби иштирокдорони Конфронси сатҳи баланд оид ба пиряхҳо қабул гардид, ҳуҷҷати муҳими ин чорабинии сатҳи ҷаҳонӣ буд. Ин эъломия аз 37 сархат (қисмат) иборат буда, ҳар сархати он фарогири мушкилоти доғи рӯз дар соҳаи ҳифзи пиряхҳо мебошад. Эъломияи Душанбе оид ба пиряхҳо мавзуъҳоеро, ба монанди таҳкими ҳамкорӣ бо ниҳодҳои Созмони Милали Муттаҳид, дарки аҳамияти пиряхҳо ҳамчун қисми муҳими сикли гидрологӣ, ташвиш аз гармшавии иқлим ва обшавии босуръати пиряхҳо, даъват ба ҳамкории минтақавию байналмилалӣ дар самти обу иқлим, вусъат бахшидани маблағгузорӣ ба лоиҳаҳои пешгирӣ аз обшавии босуръати пиряхҳо, истифодаи технологияҳои иттилоотию коммуникатсионӣ ва рақамӣ барои пешгирии офатҳои табиӣ, даъват ба ҳамкории дастҷамъона баҳри пешгирӣ аз гармшавии иқлим дар бар мегирад.

Эъломияи Душанбе оид ба пиряхҳо дар самти тадбирандешӣ нисбат ба пешгирӣ намудани обшавии босуръати пиряхҳо ҳуҷҷати муҳим аст. Эъломия таваҷҷуҳи давлатҳо, ташкилоти бонуфузи минтақавию байналмилалӣ, ташкилоти бонкию қарзӣ ва ҷомеаи ҷаҳониро ба мавзуи буҳронии рӯз – гармшавии иқлим ва обшавии босуръати пиряхҳо ҷалб менамояд. Ниҳоят Эъломияи Душанбе оламиёнро аз мавҷудияти мушкилоти соҳаи криосфера огаҳ намуда, бо ҳамин вазифаи иттилоотии худро иҷро мекунад. Эъломияи Душанбе оид ба пиряхҳо ҳушдор медиҳад, ки барои беҳбуд бахшидани раванди пешгирӣ аз мушкилоти экологии Осиёи Марказӣ, аз қабили гармшавии глобалии ҳаво, обшавии босуръати пиряхҳо, паст фаромадани сатҳи оби дарёҳои фаромарзӣ, хушкшавии баҳри Арал, ба шӯразамин табдил ёфтани ҳазорҳо гектар заминҳои кишоварзии наздисоҳилӣ, мудирияти ғайрисамараноки истифодаи об ҳанӯз, ки дер нашудааст, тадбирҳои мушаххас андешидан зарур аст.

Ҳифзи пиряхҳо ва масъалаҳои марбут ба он дар фаъолияти Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон аз солҳои аввали асри XXI мавриди таваҷҷуҳ қарор гирифтанд. Зимни суханронӣ дар Конфронси 15-уми ҷонибҳои Конвенсияи Созмони Милали Муттаҳид оид ба тағйирёбии иқлим (COP 15) дар шаҳри Копенгаген (соли 2009) Сарвари давлат бори аввал пешниҳод намуданд, ки ҷомеаи ҷаҳонӣ бояд ба ҳифзи пиряхҳо таваҷҷуҳи хосса зоҳир намояд. Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон он замон таъкид карда буданд, ки обшавии босуръати пиряхҳо на танҳо барои Тоҷикистон, балки барои тамоми минтақаи Осиёи Марказӣ ва ҷаҳон пайомадҳои манфӣ дорад.

Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон мушкилоти иқлимию экологии глобалиро бисёр дарк намуда, таҳдиду хатарҳои гармшавии иқлим ва обшавии босуръати пиряхҳоро таҳдид ба тамоми давлатҳо ва миллатҳо медонанд. Пешвои миллат масъалаҳоеро барои ёфтани роҳи ҳал ба ҷомеаи ҷаҳонӣ пешниҳод менамоянд, ки дар ҳақиқат бунёдианд ва танҳо бо кӯшишҳои дастҷамъона ва андешидани тадбирҳои муассир ҳалли худро меёбанд.

Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон 3 январи соли 2024 ба Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи ҳифзи пиряхҳо» имзо гузоштанд. Ин санади ҳуқуқӣ аввалин қонун дар Осиёи Марказӣ аст, ки ба таври мушахас ва мустақил ба масъалаи пиряхҳо бахшида шудааст.

Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи ҳифзи пиряхҳо» аз 4 боб ва 20 модда иборат аст. Ин қонун мафҳумҳои асосӣ, сиёсати давлатӣ оид ба ҳифзи пиряхҳо, принсипҳои асосии ҳифзи пиряхҳо, ҳуқуқи моликият ба пиряхҳо ва фонди ҳифзи пиряхҳои Ҷумҳурии Тоҷикистон, вазифаҳои танзими давлатии ҳифзи пиряхҳо, салоҳияти Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон оид ба ҳифзи пиряхҳо, ваколатҳои мақомоти ваколатдори давлатӣ оид ба ҳифзи пиряхҳо, фаъолият дар минтақаҳои ҷойгиршавии пиряхҳо, таҳқиқоти илмии пиряхҳо, мониторинги пиряхҳо, шабакаҳои давлатии мушоҳидавии пиряхҳо, махзани маълумот дар бораи омӯзиш ва мониторинги пиряхҳо, пиряхҳои фаромарзии Ҷумҳурии Тоҷикистон, ҳамкории байналмилалӣ оид ба ҳифзи пиряхҳо ва мавзуъҳои дигари танзими ҳифзи пиряхҳоро фаро мегирад.

Бознашр аз сомонаи АМИТ "Ховар" https://khovar.tj/2026/01/tashabbus-oi-to-ikiston-dar-so-ai-obu-i-lim-az-soli-1940-to-soli-2017-dar-ar-da-sola-az-0-1-to-0-2-dara-a-arorati-avo-baland-shudaast/

Зубайдулло ДАВЛАТОВ, ходими калони илмии шуъбаи Иттиҳоди Давлатҳои Мустақили Институти

омӯзиши масъалаҳои давлатҳои Осиё ва Аврупои Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон

ДУШАНБЕ, 07.01.2026 /АМИТ «Ховар»/. Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон зимни суханронӣ дар мулоқот бо фаъолон, намояндагони ҷомеа ва ходимони дини ҷумҳурӣ 9 марти соли 2024 таъкид намуданд, ки «ҳар фарди ин сарзамин ва ҳар наврасу ҷавони он, ки бо решаҳои таърихиву забонӣ ва фарҳангиву маънавӣ бо миллат ва халқи тоҷик пайванди ногусастанӣ дорад, бояд бо ифтихор иброз намояд, ки ман тоҷикам, набера ва меросдори аҷдоди бофарҳанге ҳастам, ки барои рушди илму фарҳанг ва тамаддуни башарӣ, инчунин ҳифзи асолати дини мубини ислом хизмати басе арзишманд карда, дар олами ислом ҷойгоҳи сазоворро соҳиб гардидаанд».

— Воқеан дар шароити ҷаҳонишавӣ ва тағйироти босуръати иҷтимоӣ-иқтисодӣ масъалаи ҳифзи ҳувияти миллӣ ва таҳкими худшиносӣ ба яке аз самтҳои муҳимтарини сиёсати давлатӣ табдил ёфтааст. Аз дидгоҳи ҳуқуқӣ тоҷикият на танҳо унсури эҳсосӣ, балки падидаи ҳуқуқӣ-иҷтимоӣ аст, ки дар Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон инъикос ёфтааст. Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон, ки соли 1994 қабул шуда ва бо тағйироти солҳои 1999, 2003 ва 2016 такмил ёфтааст, ҳамчун ҳуҷҷати асосии ҳуқуқӣ пояи давлатдории муосирро муайян мекунад. Ин ҳуҷҷат на танҳо низоми сиёсӣ-ҳуқуқиро танзим менамояд, балки тоҷикиятро ҳамчун заминаи ҳуқуқии худшиносӣ ва худогоҳии миллӣ таҳким мебахшад. Тоҷикият мафҳуми ҳуқуқӣ-иҷтимоӣ аст, ки ҳувияти миллӣ, мероси фарҳангӣ, забонӣ ва арзишҳои тоҷиконро дар бар гирифта, дар моддаҳои алоҳидаи Конститутсия инъикос ёфтааст.

Муқаддимаи Конститутсия тоҷикиятро ҳамчун заминаи ҳуқуқӣ барои худогоҳии миллӣ муайян мекунад, бо таъкид ба масъулият дар назди наслҳои гузашта ва оянда. Ин муқаррарот тоҷикиятро на ҳамчун мафҳуми абстрактӣ, балки ҳуқуқӣ нишон медиҳад, ки соҳибихтиёрӣ ва рушди давлатро дарк мекунад. Дар моддаи 1 Конститутсия Тоҷикистон ҳамчун давлати соҳибихтиёр, демократӣ, ҳуқуқбунёд, дунявӣ, ягона ва иҷтимоӣ муайян шудааст, ки ин пояи ҳуқуқӣ барои ҳифзи тоҷикият аст. Тоҷикият дар заминаи худшиносӣ мебошад, зеро он миллатро ба ҳамбастагӣ ва ҳифзи арзишҳои миллӣ ҳидоят мекунад. Моддаи 2 Конститутсия забони тоҷикиро ҳамчун забони давлатӣ муқаррар мекунад, ки ин ҳуқуқи ҳифзи ҳувияти забонӣ аст. Тоҷикият бе забон вуҷуд надорад ва Конститутсия инро ҳамчун асоси ҳуқуқӣ барои худогоҳӣ эътироф мекунад. Аз нуқтаи назари ватандӯстӣ ин модда тоҷикиятро ҳамчун омили муттаҳидкунанда нишон медиҳад, ки дар шароити ҷаҳонишавӣ муҳим аст. Дар моддаи 5 Конститутсия инсон ва ҳуқуқҳои ӯ арзиши олӣ эълон шудааст, ки ин пояи ҳуқуқӣ барои ҳифзи шаъну шарафи тоҷикон аст. Тоҷикият дар инҷо ҳамчун заминаи ҳуқуқӣ барои худшиносӣ амал мекунад, зеро он шаҳрвандонро ба эҳтироми ҳуқуқҳои фитрӣ даъват менамояд. Моддаи 43-и Конститутсия тоҷикиятро ҳамчун заминаи ҳуқуқии худшиносӣ ва худогоҳии миллӣ муайян мекунад, зеро ҳифзи Ватан бе ҳисси амиқи миллӣ ғайриимкон аст. Ин муқаррарот на фақат уҳдадории ҳуқуқӣ, балки даъвати маънавӣ ба ҳар тоҷик аст, то истиқлолият ва ҳувияти миллиро ҳифз кунад. Моддаи 44-и Конститутсия ҳифзи табиат ва ёдгориҳои таърихиву фарҳангиро ҳамчун вазифаи ҳар шахс эълон мекунад. Ин муқаррарот тоҷикиятро ҳамчун заминаи ин вазифа муайян мекунад, зеро табиати Тоҷикистон – кӯҳҳои баланд, дарёҳои пурқудрат ва ёдгориҳои қадимае, чун Саразм, Ҳулбук, Панҷакент ва ғайра рамзи ҳувияти миллӣ мебошанд. Ҳифзи онҳо маънои ҳифзи худшиносии миллиро дорад, ки аз насл ба насл гузаштааст. Конститутсия тоҷикиятро ҳамчун заминаи ҳуқуқии худшиносӣ ва худогоҳии миллӣ муайян мекунад, ки дар ҳама моддаҳо инъикос ёфтааст. Аз дидгоҳи ҳуқуқӣ ин ҳуҷҷат калиди ҳифзи ҳувият аст ва иҷрои он вазифаи ҳар шахс мебошад. Аз таҳлили муқаррароти Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон бармеояд, ки тоҷикият ҳамчун заминаи худшиносӣ маънои амиқи маърифатӣ дорад. Он на фақат ҳисси мансубият ба миллат, балки дарки ҳуқуқҳо ва уҳдадориҳои шаҳрвандӣ аст.

Дар таърих тоҷикон ҳамчун миллати фарҳангпарвар ва илмдӯст маъруфанд. Шоирону олимони бузурге, чун Абуабдулои Рӯдакӣ, Аблуқосим Фирдавсӣ ва Абуалӣ ибни Сино пояҳои тоҷикиятро мустаҳкам кардаанд. Аз нуқтаи назари ҳуқуқӣ ин мерос дар заминаи Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 5 октябри соли 2009 «Дар бораи забони давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон» ва Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 3 январи соли 2024 «Дар бораи фарҳанг» ҳифз мешавад, ки забони тоҷикиро ҳамчун забони давлатӣ ва фарҳангро маҷмуи арзишҳои моддию маънавии миллӣ муайян мекунад. Худшиносӣ дар ин замина маънои донистани ҳуқуқҳо ва иҷрои уҳдадориҳо дар соҳаи забон ва фарҳанг аст, ки барои пешгирии таъсири бегона муҳим мебошад. Аз дидгоҳи ватандӯстӣ ҳар тоҷик бояд ин меросро ҳамчун пояи худшиносӣ қабул кунад, то дар муқобили чолишҳои ҷаҳонишавӣ устувор бимонад.

Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 28 июни соли 2011 «Дар бораи амният» ҳамчун ҳуҷҷати асосӣ дар соҳаи амният мафҳумҳои калидии амнияти миллӣ, манфиатҳои миллӣ ва манфиатҳои ҳаётан муҳимро муайян мекунад. Ин мафҳумҳо на танҳо пояи ҳуқуқии ҳимояи давлатро ташкил медиҳанд, балки тоҷикиятро ҳамчун заминаи ҳуқуқии худшиносӣ ва худогоҳии миллӣ таҳким мебахшанд. Амнияти миллӣ ҳамчун ҳолати муҳофизатии манфиатҳои ҳаётан муҳим аз таҳдидҳои воқеӣ ва эҳтимолӣ тоҷикиятро ҳамчун заминаи ҳуқуқӣ барои ҳифзи ҳувият муайян мекунад.

Дар Қонун «Дар бораи амният» амният ҳамчун системаи ҳолатҳои сиёсӣ, иқтисодӣ ва иҷтимоӣ тавсиф мешавад, ки қобилияти давлатро дар ҳифзи ҳуқуқҳои конститутсионӣ кафолат медиҳад. Тоҷикият дар ин замина ҳисси миллӣ ва масъулияти ҳар шаҳрвандро бедор мекунад, зеро ҳимояи манфиатҳо бе худшиносӣ ғайриимкон аст. Манфиатҳои миллӣ ҳамчун маҷмуи эҳтиёҷоти сиёсӣ, иқтисодӣ ва иҷтимоӣ қобилияти давлатро дар ҳифзи ҳуқуқҳо ва арзишҳо таъмин мекунанд. Дар Қонун «Дар бораи амният» ин манфиатҳо ҳамчун асоси ҳифзи ҳувияти миллӣ иброз мешаванд, ки рушди устувор ва ваҳдати ҷомеаро кафолат медиҳанд. Тоҷикият дар ин замина заминаи ҳуқуқӣ барои худшиносӣ аст, зеро манфиатҳои миллӣ бе ҳисси мансубият ба миллат ва фарҳанг вуҷуд надоранд. Манфиатҳои ҳаётан муҳим ҳамчун маҷмуи эҳтиёҷоте, ки мавҷудияти шахсият, ҷамъият ва давлатро таъмин мекунанд, тоҷикиятро ҳамчун пояи ҳуқуқии ҳифзи арзишҳои асосӣ муайян мекунанд. Дар Қонун «Дар бораи амният» ин манфиатҳо ҳамчун ҳадафи амният иброз мешаванд, ки ҳифзи ҳуқуқҳои инсон ва пойдории давлатро дар бар мегиранд. Тоҷикият дар ин замина ҳамчун заминаи ҳуқуқӣ барои худогоҳӣ амал мекунад. Мафҳумҳои амнияти миллӣ, манфиатҳои миллӣ ва ҳаётан муҳим дар Қонуни «Дар бораи амният» тоҷикиятро ҳамчун заминаи ҳуқуқии худшиносӣ ва худогоҳии миллӣ муайян мекунанд. Ин қонун ҳимояи ҳувияти миллӣ аз таҳдидҳоро кафолат медиҳад ва ҳар тоҷикро ба масъулият даъват мекунад. Яъне тоҷикият калиди амнияти пойдор аст.

Хулоса, аз таҳлили муқаррароти Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон, қонунҳои марбут ба забон, фарҳанг ва амният, инчунин суханронии Пешвои миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон бармеояд, ки тоҷикият ҳамчун заминаи ҳуқуқӣ ва маънавии худшиносӣ ва худогоҳии миллӣ калиди пойдории давлат ва миллат аст. Дар шароити ҷаҳонишавӣ ҳифзи ҳувияти миллӣ талаби замон аст. Аз ин рӯ, пешниҳод мешавад, ки лоиҳаи миллии «Ман тоҷикам» ташкил карда шавад. Ҳадафи он таҳкими ҳисси ифтихор аз ҳувияти миллӣ дар байни шаҳрвандон, хусусан ҷавонон мебошад. Лоиҳа ба суханони Пешвои миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон такя мекунад: «Ҳар фарди ин сарзамин… бояд бо ифтихор иброз намояд, ки ман тоҷикам». Ҳадафҳои асосии лоиҳа бояд ба таҳкими худшиносӣ ва худогоҳии миллӣ байни шаҳрвандон, тарғиби арзишҳои миллӣ: забон, фарҳанг, таърих ва мероси ниёгон, ҳифзи ҳувияти миллӣ аз таъсири манфии ҷаҳонишавӣ ва бегонапарастӣ, баланд бардоштани ҳисси масъулият нисбат ба Ватан, табиат ва ёдгориҳои фарҳангӣ, муттаҳидсозии ҷомеа дар асоси манфиатҳои миллӣ ва ҳаётан муҳим равона карда шаванд. Самтҳои амалии лоиҳа бояд маърифатӣ-таълимӣ (ворид кардани машғулияти ҳатмии «Тоҷикиятшиносӣ» ва «Ман тоҷикам» дар мактабҳо, коллеҷҳо ва донишгоҳҳо, таъсиси марказҳои омӯзиши ҳувияти миллӣ дар маҳалҳо); расонаӣ ва таблиғотӣ (истеҳсоли филмҳо, барномаҳои телевизионӣ ва маводи таблиғотӣ бо шиори «Ман тоҷикам», озмунҳои ҷумҳуриявӣ оид ба эссе, шеър ва рассомӣ дар мавзуи ҳувияти миллӣ); фарҳангӣ-ҷамъиятӣ (баргузории фестивалҳо, машваратҳо ва чорабиниҳои оммавӣ дар рӯзҳои ид, таъсиси клубҳои «Ман тоҷикам» дар муассисаҳои таълимӣ ва корхонаҳо); рақамӣ (таҳияи аппликатсия ва платформаи онлайн бо маводи таърихӣ, забонӣ ва фарҳангӣ, ҳаштагҳои #МанТоҷикам ва #Тоҷикият дар шабакаҳои иҷтимоӣ); байналмилалӣ (тарғиби ҳувияти тоҷикӣ байни муҳоҷирони тоҷик ва ҳамватанон дар хориҷа тавассути сафоратҳо ва марказҳои фарҳангӣ) бошанд.

Лоиҳаи «Ман тоҷикам» метавонад ҳамчун механизми амалии таҳкими тоҷикият амал кунад ва ба иҷрои дастуру супоришҳои Пешвои миллат мусоидат намояд. Ин ташаббус ҳувияти миллиро мустаҳкам намуда, миллатро дар муқобили чолишҳои муосир устувор месозад. Иҷрои он вазифаи ҳар ватандӯст барои ояндаи дурахшони Тоҷикистон аст.

Бознашр аз сомонаи АМИТ "Ховар" https://khovar.tj/2026/01/to-ikiyat-zaminai-hudshinos-on-sha-rvandonro-ba-e-tiromi-u-u-oi-fitr-davat-menamoyad/

Дониёр САНГИНЗОДА, муовини директори Институти омӯзиши масъалаҳои давлатҳои Осиё ва

Аврупои Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон, доктори илмҳои ҳуқуқшиносӣ, профессор

7-уми январи соли 2025 дар Шуъбаи илмҳои биологии Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон маҷлиси умумии солона оид ба муҳокимаи фаъолияти илмӣ ва илмӣ-ташкилии Шуъбаи илмҳои биология дар соли 2025 ва вазифаҳо дар соли 2026 бо иштироки аъзоёни Бюрои Шуъбаи илмҳои биология, аъзоёни Раёсати АМИТ ва кормандони муассисаҳои илмӣ-таҳқиқотии зертобеи Шуъба, мутахассисони муассисаҳои илмии АИКТ, устодони ДМТ, ДДОТ ба номи С.Айнӣ, ДАТ ба номи Ш.Шотемур, магистрантон, докторантони PhD, унвонҷӯён баргузор гардид.

Дар маҷлис ноиби президенти АМИТ, раиси Шуъбаи илмҳои биология, доктори илмҳои биология, профессор Мирзораҳимзода А.К. баромад намуда, фаъолияти илмӣ-таҳқиқотӣ, илмӣ-ташкилии муассисаҳои илмии зертобеи Шуъбаро дар соли 2025 мавриди баррасӣ қарор дод. Дар муҳокимаи ҳисоботи солона президенти Академияи илмҳои кишоварзии Тоҷикистон, академики АИКТ Салимзода А.Ф., раиси Комиссияи олии аттестатсионии назди Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, узви вобастаи АМИТ Давлатзода С.Х., узви вобастаи АМИТ Абдуллоев А. баромад намуда, ҳисобот оид ба фаъолияти илмӣ ва илмӣ-ташкилии Шуъбаи илмҳои биологияро дар соли 2025 мусбат арзёбӣ намуданд.

Инчунин оид ба натиҷаҳои ҳамкориҳои муштараки судманд бо муассисаҳои илмӣ-таҳқиқотии зертобеи АИКТ дар самти растанипарварӣ, селексия ва тухмипарварии зироатҳои кишоварзӣ, омода намудани мутахассисони ҷавон аз рӯи ихтисосҳои нодири генетика, экология ва биотехнология, пешниҳоди лоиҳаҳои илмӣ-таҳқиқотӣ аз рӯи самтҳои афзалиятноки илми биология, роҳҳои баланд бардоштани самаранокии таҳқиқотҳои илмӣ, татбиқи дастовардҳои илм дар истеҳсолот, тақвияти ҳамкориҳои байналмилалӣ пешниҳодҳои самаранок доданд.

Дар идомаи кори маҷлиси Шуъба мудири Озмоишгоњи генетика ва селексияи растаниҳои Институти ботаника, физиология ва генетикаи растании АМИТ, доктори илмҳои кишоварзӣ, профессор Партоев Қурбоналӣ дар мавзуи «Нақши Президенти кишвар дар рушди илмҳои генетика, селексия ва биотехнологияи муосир» дар шакли рӯнамо маърӯза намуд. Дар охири маҷлис ба якчанд нафар кормандони фаъоли муассисаҳои илмии зертобеи Шуъба барои фаъолияти пурсамари илмӣ, илмӣ-ташкилӣ, дастовардҳои назарраси илмӣ дар соҳаи биология ва кишоварзӣ бо “Ифтихорномаи Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон” сарфароз гардонида шуданд.

«Бовар дорам, ки занону бонувони мамлакат барои тарбияи фарзандон дар руҳияи омӯхтани илму дониш ва касбу ҳунар, риояи қонунҳои миллӣ «Дар бораи танзими ҷашну маросим» ва «Дар бораи масъулият барои таълиму тарбияи кӯдак», расму ойинҳо ва суннату анъанаҳои мардуми бостонии тоҷик, аз ҷумла сарфаю сариштакорӣ ва пӯшидани либосҳои миллӣ саъю кӯшиши бештар ба харҷ медиҳанд».

Эмомалӣ Раҳмон

Либос дар ҳаёти инсон дар марҳилаи аввал воситаи муҳофизат аз омилҳои табиӣ ба монанди сардию гармӣ буд. Бо пешрафти шуури инсонӣ он ба воситаи пӯшиш ва нигаҳдории бадан табдил ёфт. Дар раванди таърихӣ ва шароити табии зисти инсон дар макони махсус ва ихтирои маътоъҳои гуногуни либос аз нишонаи табақаҳои ҷомеа ва баъдан ба нишонаи миллат табдил ёфт.

Тоҷикон дар масири таърих бо доштани матоҳо ва ҳатто тарҳи дўхт ва нақшу нигори либоси миллии худ аз дигар миллатҳо тафовут доштанд. Ниёгони тоҷикон аз замони бостон ҳаёти муқимӣ ва шуғли кишоварзиро пеша намуда буданд. Ҳаёти муқимӣ ба онҳо шароити шаҳрсозӣ, меъморӣ, ихтироот ва эҷодиёро муҳайё намуда буд. Маҳз бо ҳамин созандагию ихтироот тоҷикон дар офариниши мероси бузурги тамаддуни инсоният саҳми босазо доштанд.

Тоҷикон аз замони бостон бо вуҷуди бо шуғли кишоварзӣ масруф будан, дар эҷоди ҳунарҳои гунонгун низ саҳмгузор буданд, бахусус бо кашф ва ихтирои абрешим, матоъҳои абрешимӣ ва нақшҳои гуногун дар матоҳои миллӣ ҳамчун яке аз рукнҳои бебаҳои арзиши миллӣ дар арсаи ҷаҳон шуҳрат доштанд.

Бо талошҳои зиёди Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ, Пешвои миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон ғояҳои миллӣ ва фарҳанги пурғановати миллати бостонии тоҷик дар арсаи ҷаҳони муаррифӣ гардиданд. Аз ҷумла, бар рӯйхати фарҳанги ғайримоддии ташкилоти бонуфузи ҷаҳонӣ ЮНЕСКО ворид гардидани «Чакан - ҳунари гулдузӣ дар Ҷумҳурии Тоҷикистон» дар соли 2018 ва «Анъанаи бофтани атласу - адрас» 4 - уми декабри соли 2023 аз ташабусҳои ҷаҳонии Президенти кишвар муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон мебошанд. Ин иқдомҳои Пешвои муаззами миллат, муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон барои ҳифзу оммавӣ гардонидани мероси ниёгон, муаррифии ҳунарҳои мардумӣ ва фарҳанги пурғановати миллати бостонии тоҷик дар арсайи байналмилалӣ яке аз дастоварди муҳим башумор меравад.

Яке аз масъалаҳои муҳиме, ки Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон бар он эҳтиром ва арҷгузорӣ менамояд, ин пӯшидани либосҳои миллии тоҷикӣ мебошад. Ин масъаларо ҳанӯз Сарвари давлат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон, дар Паёми худ ба Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон дар санаи 26-уми декабри соли 2018 чунин матраҳ намуда буд: «Қобили зикр аст, ки хусусан, солҳои охир таваҷҷуҳ ба ҳифзи забони давлатӣ, суннату арзишҳо ва либоси миллӣ зиёд шудааст».

Дар Паёми навбатии Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ, Пешвои миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон аз 16-уми декабри соли 2025 бештар ба масъалаҳои таълиму тарбия, маорифу илм, саҳми занону бонувон ва наврасону ҷавонони ин миллати тамаддунофар диққат дода шудааст.

Масалан, либоси маросими тӯйёна то ҳол дар миёни мардуми тоҷик бо ранг ва ҷилои худ аз либоси рӯзмарра тафовут дошта, либоси маросимии азодорӣ низ бо ранг ва тарҳи худ фарқияти зиёд дорад. Ба пайравии суханони Сарвари давлат, як қатор сарчашмаҳои таърихӣ, аз қабили «Шоҳнома»-и безаволи А. Фирдавсӣ шаҳодат медиҳад, ки либоси ниёгони мо бо рангу тарҳи духти худ ба маросиме хос будааст.

Масалан ранги либоси мотамӣ дар достони «Огоҳӣ ёфтани модар аз кушта шудани Суҳроб»-и «Шоҳнома»-и А. Фирдавсӣ чунин оварда шудааст:

Дари хонаҳоро сияҳ кард пок,

Зи коху равоқаш баровард хок.

Фурӯ ҳишт ҷое, ки буд ҷои базм,

Аз он базмгаҳ рафта будаш ба разм.

Бипӯшид пас ҷомаи нилгун,

Ҳамон нилгун ғарқ гашта ба хун.

Аз ин бармеояд, ки ниёгони тоҷикон ғамгинии худро бо бабар намудани либоси рангҳои тирадошта нишон медоданд. Яъне, фарҳанги либоспӯшии тоҷикон ба худ рамзҳои ифодакунанда дошта, зебогиҳои табиӣ, ҳолати рӯҳӣ ва мавқеи иҷтимоии шахсро дар ҷомеа нишон медод.

Тоҷикон аз замони бостон фарҳанги ба бар намудани либосҳои ҷашнӣ, ба монанди чакан, гулдӯзӣ ва атласро доштанд, ки ин анъана баъди ба даст овардани истиқлоли давлатӣ ва тадбирҳои пайвастаи Ҳукумати мамлакат аз нав эҳё шуданд. Дар гузашта аз матоҳои пахтагини бо нахҳои абрешимин гулдӯзишуда ва матоъҳои атлас пероҳанҳои расмӣ ва ҷашнӣ омода карда мешудаанд. Либоси рӯзмарраро аз матоҳои пахтагини гулбаст ва чит омода мекарданд.

Миллати тоҷик аз замони бостонӣ фарҳанги бабарнамудани либосҳои расмӣ, маросимӣ ва ҳамарӯзаро доштаанд. Инчунин, интихоби тарҳ ва рангҳои либос дар гузашта синну сол, яъне ҷавон, миёнасол ва пиронсол будани шахсро нишон медод.

Президенти кишвар, муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон дар суханрониҳои худ саҳми арзанда доштани занону бонувони тоҷикро дар пешрафти соҳаҳои гуногуни ҷомеа ёдовар шуда, дар оянда баҳри рушди таълиму тарбия ва ба воя расонидани наврасону ҷавонон дар руҳияи худшиносии миллӣ ва ватандустӣ талош намудани онҳоро зикр менамоянд.

Бонувони тоҷикро зарур аст, ки то бештар ба фарҳангӣ либоспушии ниёгонамон такя намуда, дар ҳаёти ҳамарӯзаи худ аз ранг ва тарҳҳои шинаму зебои либоси миллии тоҷикона истифода намоянд. Зеро дар паҳн намудани фарҳанги либоспӯшӣ аз гузашта то имрӯз мавқеи занон хело назаррас аст.

Юсуфбекова З., Шовалиева М., Сафоева Б., кормандони шуъбаи мардумшиносии

Институти таърих, бостоншиносӣ ва мардушиносии ба номи А. Дониши АМИT

ДУШАНБЕ, 04.01.2026 /АМИТ «Ховар»/. Пешниҳоди Паёми Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон ба Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи самтҳои асосии сиёсати дохилӣ ва хориҷии ҷумҳурӣ» аз 16 декабри соли 2025 масъулияти шаҳрвандони мамлакат, аз ҷумла муҳаққиқони Академияи миллии илмҳои Тоҷикистонро дар шароити ҷаҳонишавӣ боз ҳам дучанд намуд. Зеро дар Паёми Президенти Тоҷикистон ба Маҷлиси Олӣ дар баробари дигар масъалаҳои ҳаётан муҳими ҷумҳурӣ ба ҳифзи арзишҳои миллӣ, таҳкими давлатдории миллӣ, гиромидошти таърихи гузаштагон,омӯзиши забонҳои хориҷӣ ва ҳифзи забони давлатӣ таваҷҷуҳи зиёд нигаронида шудааст.

-Бояд тазаккур дод, ки Паёми Президенти Тоҷикистон ба Маҷлиси Олӣ барои миллати мо консепсияи стратегии таҳлилию ҷамъбастӣ мебошад. Дар он моҳияти тамоми ҷабҳаҳои ҳаёти ҷамъиятии мамлакат бо такя ба рушди иқтисодиёти замони соҳибистиқлолӣ, эҳёи хотираи таърихӣ ва равандҳои таҳкими давлатдории миллӣ таҳлилу баррасӣ гардидаанд.

Дар Паём ба Маҷлиси Олӣ Президенти Тоҷикистон масъалаҳои рӯзмарраи ҷаҳони пуртазод, вазъи дохилии ҷумҳурӣ, худшиносӣ ва ҳифзи асолати таърихию арзишҳои миллиро бо далелу роҳнамоиҳои мантиқӣ баён намудаанд, ки боиси дастгирии ҳамаҷониба мебошад. Ҳамзамон Сарвари давлат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон пешниҳод намуданд, ки соли 2026 Соли вусъат додани корҳои ободониву созандагӣ ва тақвияту таҳкими худшиносиву худогоҳии миллӣ эълон карда шавад, ки ин барои мо қобили эҳтирому дастгирист.

Президенти Тоҷикистон дар Паём ба Маҷлиси Олӣ изҳори андеша намуданд, ки «тоҷикон яке аз миллатҳои фарҳангию тамаддунсози дунё мебошанд. Боиси ифтихори мост, ки гузаштагони некноми мо – ориёиҳо ба ҷаҳониён забону фарҳанг, илму ҳунар, ойину суннатҳои бою рангоранги башардӯстона, аз ҷумла Наврӯз, инчунин анъанаҳои пешрафтаи давлатдорӣ, яъне тамаддуну фарҳанги ҷовидонаро ба мерос гузоштаанд. Мо вазифадорем, ки дар баробари ифтихор кардан аз мероси оламшумули аҷдоди худ онро соҳибӣ кунем, омӯзем, идома диҳем ва барои наслҳои оянда ҳамчун ганҷинаи бебаҳои ҳувиятсоз ба мерос гузорем. Мо бояд ифтихор дошта бошем, ки аҷдоди хирадманди мо «пиндори нек, гуфтори нек ва кирдори нек»-ро ҳамчун арзиши бузурги инсондӯстона шиори зиндагии худ қарор додаанд».

Дар воқеъ, Паёми Президенти Тоҷикистон ба Маҷлиси Олӣ ҳамчун роҳбалади рушду инкишоф ва барномаи пешрафти замони соҳибистиқлолӣ ҳамеша боиси дастгирӣ ва амалӣ гардонидани нуктаҳои асосии он мебошад. Аз ин рӯ, мо дар мақола бештар ба ду пешниҳод ва дастури Роҳбари давлат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон такя менамоем. Якум, барои таъсис додани Маркази тамаддуни ориёӣ. Дуюм, барои таъсиси Маркази байналмилалии Наврӯз дар пойтахти азизамон шаҳри Душанбе.

Зарурати таъсиси чунин марказҳои миллӣ ба андешаи мо, барои таҳкими ҳувияти миллӣ ва эҳёи хотира гардиши куллии таърихию фарҳангие ба шумор мераванд, ки куҳанбунёд ва соҳибтамаддун будани мардуми моро тақвият мебахшанд.

Дар баробари ин бояд ёдовар шуд, ки дар шинохти давраи муҳоҷирати ориёиҳо, ки ба ҳазораи II пеш аз мелод ва ибтидои ҳазораи I пеш аз мелод алоқаманд аст, дар қаламрави бузурги Осиёи Миёна ва вилоятҳои вобастаи он қавмҳои ориёинажоди махлутшуда (конгломерат) зиндагӣ мекарданд. Ин давраи тӯлоние буд, ки дар ин муддат дини нав-зардуштия рушд намуд ва дар ин қаламрав савдову кишоварзӣ, инчунин забону расму оинҳо тараққӣ ёфта будаанд. Ҳамаи ин ба он оварда расонид, ки гурӯҳҳои этникӣ таназзул ёфта, тамаддунҳои суғдӣ дар шимол ва бохтарӣ дар ҷануб тараққӣ намуданд. Суғдиён дар рушд ва мондагории тамаддун дар Шоҳроҳи Бузурги Абрешим нақши фаъол доштанд ва ин давраро аксари олимону муҳаққиқон давраи Ориёи Бузург номидаанд, ки давраи тиллоии ниёгони мо ба ҳисоб мерафт.

Давраи муосир, яъне замони соҳибистиқлолӣ давраест, ки эҳёи тамаддуни Ориёи Бузург барои давлату миллати мо муҳимияти масъалаи бақодорӣ дар минтақа, ҳифзи марзу бум ва ҳимояи манфиатҳои миллӣ ба ҳисоб меравад. Аз ин рӯ, масъалаи бунёди Маркази тамаддуни ориёӣ барои миллати мо ва дигар ориёнажодон танҳо падидаи нав нест, балки ин зарурати бузурги таърихиест, ки Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон тавонистанд тамаддуни ориёиро бо идеяи муосир ва ҷасорату шуҷоати беҳамто аз нав эҳё намоянд.

Ҳамин аст, ки дар Паём ба Маҷлиси Олӣ Президенти Тоҷикистон ба Ҳукумати мамлакат ва Мақомоти иҷроияи ҳокимияти давлатии шаҳри Душанбе дастур доданд, ки барои дар пойтахти ҷумҳурӣ — шаҳри Душанбе бунёд намудани Конун, яъне Маркази тамаддуни ориёӣ чораҷӯйӣ намоянд.

Албатта, ин иқдоми бузурге, ки дар Паёми Президенти Тоҷикистон ба Маҷлиси Олӣ пешниҳод гардид, андешаи бунёдӣ ва фаромиллие мебошад, ки барои миллату Ҷумҳурии Тоҷикистон ва дигар наслҳои ориёинажод боиси дастгирӣ ва эҳтирому эътирофи хосса мебошад.

Умуман, дар мадди аввал зарурати ташкил намудани чунин марказҳои бонуфуз, ба андешаи мо, пеш аз ҳама, ба вазъи геополитикии ҷаҳони муосир ва дигаргун шудани муносибатҳои этнополитикии ҳамсоядавлатҳо дар минтақаи Осиёи Марказӣ вобастаю пайваста мебошад.

Зарурати дуюми ташкили чунин марказҳо ҳифзи арзишу суннатҳои таърихию фарҳангӣ ва манфиатҳои ҳаётан муҳиму бақодории миллати тоҷик ва тамаддуни ориёиҳо мебошад.

Дар баробари ин, Президенти Тоҷикистон дар Паём ба Маҷлиси Олӣ изҳор доштанд, ки «бо назардошти фалсафаю ҳикмати ҷовидонаи Наврӯз, суннату анъанаҳои башардӯстонаи он ва истифодаи онҳо барои тарбияи наслҳои оянда дар шаҳри Душанбе Маркази байналмилалии Наврӯз бунёд карда шавад. Итминон дорам, ки амалӣ намудани ин иқдом далели раднопазири таъриху фарҳанги беш аз шашҳазорсолаи мо – тоҷикон мегардад. Ҳамзамон Сарвари давлат Академияи миллии илмҳо ва дигар муассисаҳои илмию таҳқиқотиро вазифадор намуданд, ки бо ҷалби олимону донишмандон Консепсияи ин марказҳоро дар асоси анъанаҳои меъморӣ ва шаҳрсозиву шаҳрдории бостонии тоҷикон таҳия ва ба Ҳукумати мамлакат пешниҳод намоянд.

Бояд гуфт, ки имрӯз шарҳу баёни нуктаҳои асосии Паёми Президенти Тоҷикистон ба Маҷлиси Олӣ ҳамчун ҳуҷҷати роҳбалади стратегӣ барои баланд бардоштани ҳисси ватандӯстӣ ва ифтихори миллии сокинони ҷумҳурӣ зарурати воқеӣ дошта, ба паст намудани шиддати зуҳуроти номатлуб ва хавфу хатарҳои нави ҷаҳонӣ таъсири амиқ расонида метавонад.

Мо, олимону таҳлилгарони илмҳои ҷомеашиносии Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон дар амал татбиқ намудани Паёми Президенти Тоҷикистон ба Маҷлиси Олиро дастгирӣ намуда, барои ободию пешравии ҷумҳурии азизамон ҳамеша кӯшиш ба харҷ медиҳем. Паёми Президенти Тоҷикистон ба Маҷлиси Олӣ ҳамчун роҳнамои рушду инкишоф ва барномаи пешрафти Тоҷикистон боиси дастгирии ҳамаҷониба мебошад.

Аз ин рӯ, мо бояд стратегияи рушди махсуси миллӣ дошта бошем, ки ба раванди таҳкими миллату давлат таъсири амиқ расонида тавонад. Бунёди ин марказҳо эҳёи аслу насаб ва тамаддуни ориёӣ аст, ки на танҳо андешаҳои ботил ва азхудкунии асолати таърихиро маҳв мекунад, балки рушд ва эътирофи андешаҳои умумибашарӣ ва таҳаммулпазириро вусъат мебахшад.

Ҳамин тавр, мо, зиёиёну пажӯҳишгарони мамлакат Паёми Президенти Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон ба Маҷлиси Олиро ҳамаҷониба дастгирӣ намуда, барои дар амал татбиқ намудани дастуру супориш ва ташаббусҳои судманди Роҳбари давлат барои рушди Тоҷикистон ҳамеша саҳми назаррас мегузорем.

Муҳаммад АБДУРАҲМОН, узви вобастаи Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон, доктори илмҳои сиёсӣ, профессор

ДУШАНБЕ, 03.01.2026 /АМИТ «Ховар»/. Мероси таърихию фарҳангӣ шиносномаи миллати куҳанбунёди тоҷик буда, яке аз пояҳои асосии ҳувияти миллӣ ва худшиносии ҷомеа маҳсуб мешавад. 16 декабр дар Паёми Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон ба Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи самтҳои асосии сиёсати дохилӣ ва хориҷии ҷумҳурӣ» масъалаи ҳифз, омӯзиш ва муаррифии арзишҳои моддию ғайримоддии халқ бо равиши фарогир ва стратегӣ матраҳ гардида, нақши давлат дар идоракунии ин раванд ҳамчун авлавияти сиёсати миллӣ таъкид карда шуд.

— Сарвари давлат бо зикри он ки беш аз 70 фоизи мероси таърихию фарҳангии ҷумҳуриро ёдгориҳои бостонӣ ташкил медиҳанд, ба мушкили ҷиддии соҳа- набудани қонуни махсуси бостоншиносӣ ишора намуда, таҳияи ҳарчи зудтари он ва пешниҳодаш ба Ҳукумати мамлакатро ҳамчун вазифаи муҳим барои мақомоти дахлдор муайян намуданд. Ин нукта гувоҳи он аст, ки Президенти Тоҷикистон масъалаи ҳифзи мероси бостониро на танҳо ҳамчун арзиши фарҳангӣ, балки ҳамчун самти муҳими сиёсати давлатӣ арзёбӣ менамоянд.

Дар Паёми Президенти Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон ба Маҷлиси Олӣ дастовардҳои назарраси Тоҷикистон дар арсаи байналмилалӣ низ бо ифтихор иброз гардиданд. Аз ҷумла, ворид гардидани 11 ёдгории мероси фарҳангии Хуттали қадим ба Феҳристи мероси ҷаҳонии ЮНЕСКО натиҷаи сиёсати пайгирона ва талошҳои ҳадафманди давлат дар самти ҳифз ва муаррифии арзишҳои миллӣ мебошад.

Ҳамзамон эътирофи шаҳри Панҷакент ҳамчун «Шаҳри ҷаҳонии ҳунарҳои дастӣ барои сӯзанидӯзӣ» ва қабули қатънома оид ба бузургдошти 1050-солагии Робияи Балхӣ дар сатҳи ЮНЕСКО мавқеи шоистаи фарҳанги тоҷиконро дар тамаддуни умумибашарӣ боз ҳам мустаҳкам месозад.

Роҳбари давлат ҳамчунин ба масъалаи арзишҳои умумиинсонӣ ва нақши таърихии тоҷикон дар ташаккули онҳо таваҷҷуҳи махсус зоҳир намуданд. Ташкили ҳамоишҳо таҳти унвони «Устувонаи Куруш: Эъломияи ибтидоии ҳуқуқи гуногунрангии фарҳангӣ» ҳамчун рамзи пешқадами андешаҳои инсондӯстона ва таҳаммулгароии фарҳанги ориёӣ арзёбӣ гардид. Ин иқдом нишон медиҳанд, ки сиёсати фарҳангии давлат ба пайванди таърих, арзишҳои ахлоқӣ ва муосирсозии шуури миллӣ равона шудааст.

Дар Паёми Президенти Тоҷикистон ба Маҷлиси Олӣ зарурати муаррифии шоистаи шахсиятҳои барҷастаи таърихӣ низ таъкид гардида, аз ҷумла масъалаи ворид намудани номи Борбади Марвазӣ ба Феҳристи шахсиятҳои барҷастаи фарҳангии ЮНЕСКО матраҳ шуд. Ин пешниҳод бори дигар собит месозад, ки Пешвои миллат ба эҳёи номҳои бузурги тамаддуни ориёӣ ва ҷойгоҳи онҳо дар фарҳанги ҷаҳонӣ аҳамияти хос медиҳанд.

Бо таъкиди он ки тоҷикон яке аз миллатҳои фарҳангию тамаддунсози дунё мебошанд, Сарвари давлат масъулияти наслҳои имрӯзаро дар соҳибӣ, омӯзиш ва идомаи мероси аҷдодӣ махсус таъкид намуданд. Арзишҳое, чун Наврӯз, Меҳргон, Сада, Тиргон, анъанаҳои пешрафтаи давлатдорӣ ва шиори ҷовидонаи «пиндори нек, гуфтори нек ва кирдори нек» ҳамчун асоси ҳувият ва асолати тоҷикон муаррифӣ гардиданд.

Дар ҳамин замина пешниҳоди бунёди Маркази тамаддуни ориёӣ ва Маркази байналмилалии Наврӯз дар шаҳри Душанбе ҳамчун ташаббусҳои бузурги фарҳангӣ ва ҳувиятофар баромад мекунад. Супоридани таҳияи консепсияи ин марказҳо ба Академияи миллии илмҳо ва муассисаҳои илмӣ бо ҷалби олимону донишмандон далели он аст, ки Президенти Тоҷикистон илм, фарҳанг ва меъмориро ҳамчун бахшҳои ба ҳам пайвастаи сиёсати фарҳангии давлат мешиносанд.

Дар маҷмуъ, Паёми Президенти Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон ба Маҷлиси Олӣ дар соли 2025 ҳамчун санади роҳнамо ва барномавӣ дар соҳаи ҳифз ва рушди мероси таърихию фарҳангӣ аҳамияти вижа дорад. Он на танҳо самтҳои асосии сиёсати давлатро муайян менамояд, балки масъулияти ҷомеа, олимон ва муассисаҳои фарҳангиро дар ҳифзи ганҷинаи ҳувиятофар ва таърихи беш аз шашҳазорсолаи тоҷикон равшан баён мекунад.

Абдураҳмон ПӮЛОТОВ, директори Осорхонаи миллии бостонии Тоҷикистон

3 январи соли 2026, соати 22:15 бо вақти Душанбе, Замин ба нуқтаи перигелий - яъне ба наздиктарин нуқтаи мадори худ нисбат ба Офтоб мерасад. Дар ин лаҳза масофаи байни Замин ва Офтоб ҳадди ақал (минималӣ) буда, 147 099 586,26 км (0,9833 воҳиди астрономӣ)-ро ташкил медиҳад.

Дар ҳамин рӯз қутри намоёни диски Офтоб дар осмон калонтарин дар соли 2026 буда, 32 дақиқаю 35 сонияи кунҷӣ мешавад.

Қутри Офтоб бо воҳидҳои кунҷӣ чен карда мешавад. Тафовути андозаи намоёни диски Офтоб дар давраҳои афелӣ ва перигелӣ бо чашми оддӣ эҳсос намешавад, зеро тағйирёбии андозаи он дар тӯли тақрибан ним сол тадриҷан сурат мегирад. Бо вуҷуди ин, ҳангоми муқоиса маълум мешавад, ки дар давраи перигелӣ қутри намоёни Офтоб тақрибан 3 фоиз калонтар аст нисбат ба аввали моҳи июл, вақте ки масофа байни Замин ва Офтоб ба ҳадди аксар (максималӣ) мерасад.

Мадори эллипсӣ ва андозаи зоҳирии Офтоб

Замин як гардиши пурраро дар атрофи Офтоб дар муддати 365 рӯз, 6 соат, 9 дақиқа ва 10 сония анҷом медиҳад. Ҳаракати он дар мадори эллипсӣ бо суръати миёнаи тақрибан 29,765 км/с сурат мегирад. Наздиктарин нуқтаи мадори Замин ба Офтоб перигелӣ ном дорад ва Замин аз он дар аввали моҳи январ мегузарад. Нуқтаи дуртарини мадор афелӣ номида мешавад ва Замин онро дар аввали моҳи июл мегузарад.

Мадори Замин даврашакли комил нест. Он шакли эллипс дорад, гарчанде ки эллипсӣ будани он заиф ифода ёфтааст (эксентриситет ≈ 0,0167 - Геоид). Ин маънои онро дорад, ки масофа то Офтоб дар тӯли сол тақрибан 5 миллион километр тағйир меёбад. Дар натиҷаи ин тағйирёбӣ, андозаи кунҷии зоҳирии Офтоб низ дигар мешавад. Дар моҳи январ он тақрибан 6-7% калонтар аз моҳи июл аст. Барои чашми оддии инсон ин фарқият қариб эҳсос намешавад, аммо дар аксҳои рақамӣ, ки бо вақти якхела гирифта шудаанд, он хеле равшан дида мешавад: диски зимистонаи Офтоб аз диски тобистонааш ба таври намоён калонтар менамояд.

Бояд таъкид кард, ки андозаи кунҷии Офтоб аз вақти шабонарӯз вобаста нест.

Баъзан чунин мегӯянд, ки гӯё «Офтоб ҳангоми тулӯъ калонтар аст», аммо ин танҳо бо таъсири омилҳои оптикӣ ва ҳодисаҳои атмосфера дар наздикии уфуқ вобаста мебошад. Андозаи воқеии диски Офтоб дар давоми рӯз тағйир намеёбад. Перигелӣ, яъне наздиктарин масофаи Замин ба Офтоб, ба саломатии инсон дар рӯи Замин таъсири манфӣ намерасонад.

Бӯризода Анвар Маҳмад Директори Институти астрофизикаи АМИТ

Дар замони муосир, ки ҷаҳонишавӣ ва таъсироти фарҳангӣ-идеологӣ ба ҳар миллат ва давлат таҳдидҳои навро эҷод мекунад, омӯзиши масъалаҳои идеология, нақши зиёиён дар ҳифзи манфиатҳои миллӣ ва таъмини амнияти маънавӣ аҳамияти фавқулодда касб мекунад. Мақолаи "Идеология ва зиёиён" аз ҷониби олими маъруфи тоҷик, доктори илмҳои сиёсатшиносӣ Саймумин Ятимов (С. Ятимов), ки дар ҷилди 7-уми китоби "Асарҳо" (Идеология ва манфиати миллӣ, Душанбе: Ганҷ нашриёт, 2019) нашр шудааст, яке аз беҳтарин намунаҳои таҳқиқоти илмӣ дар ин самт аст. Ин мақола на танҳо масъалаҳои назариявиро баррасӣ мекунад, балки онҳоро бо таҷрибаи таърихии миллати тоҷик ва ҳодисаҳои ҷаҳонӣ пайванд медиҳад, ки ин хусусият онро ба як пажӯҳиши ҳамаҷониба ва амалӣ табдил медиҳад.

Ҳамчун доктори илмҳои таърих, ки солҳои зиёд ба омӯзиши таърихи идеологияҳои миллӣ ва нақши зиёиён дар инкишофи ҷамъиятҳои Шарқ машғул будам, ин мақоларо ҳамчун як саҳми арзишманд дар илми таърих ва фалсафаи сиёсӣ арзёбӣ мекунам. Тақризи мазкур ба таври мусбат ба таҳлили муҳтаво, сохтор, асосҳои илмӣ ва аҳамияти амалии мақола бахшида шудааст. Ман кӯшиш мекунам, ки ин тақризро дар ҳаҷми тақрибан 5 саҳифа (бо ҳисоби ҳар саҳифа тақрибан 300-400 калима) таҳия намоям, то ҳамаи ҷанбаҳои муҳимро фаро гирад.

Мақола бо як муқаддимаи фалсафӣ оғоз мешавад, ки дар он муаллиф қобилияти фикрронӣ ва офариниши идеяҳоро ҳамчун беҳтарин атои табиат ба инсон таъкид мекунад. Ин қисмат бо истинод ба назарияҳои Маркс ва Энгелс ("Немецкая идеология") ва мисолҳои таърихӣ, чун ҳолати Нютон, мукаммал гардонда шудааст. Муаллиф идеяҳоро ҳамчун маҳсули ҳиссиёт, идрок ва таҳлили мантиқӣ муаррифӣ мекунад ва нақши онҳоро дар рушди инсоният ҳамчун муҳимтарин омил барҷаста месозад. Ин муқаддима на танҳо хонандаро ба фикр водор мекунад, балки заминаи назариявиро барои баррасии минбаъдаи масъалаҳои идеология ва зиёиён фароҳам меоварад.

Дар қисмати асосӣ муаллиф ба таҳлили муносибати инсон ба воқеияти атроф, зарурати донишҳои ҳаққонӣ ва хатари тасаввуроти рӯякӣ мепардозад. Истинод ба Монтен ("одамон ба ҳеҷ чиз он андоза сахт бовар намекунанд, назар ба чизе, ки нисбаташ маълумоти хеле кам доранд") ин ҷо хеле муносиб аст ва нишон медиҳад, ки муаллиф таърихи фалсафаро хуб медонад. Ӯ таъкид мекунад, ки танҳо халқҳое бурд кардаанд, ки моҳияти корҳоро дарк намуда, ниятҳои душманро ошкор кардаанд. Ин нуқтаҳо бо мисолҳои таърихӣ аз ҳаёти миллатҳои гуногун муайян карда шудаанд, ки ин мақоларо ба як пажӯҳиши таърихӣ-таҳлилӣ табдил медиҳад.

Яке аз қисматҳои муҳимми мақола ба нақши зиёиён дар низоми сиёсӣ бахшида шудааст. Муаллиф зиёиёнро ҳамчун "рӯшноӣ" ва полоишгари идеологияҳо муаррифӣ мекунад, ки вазифаашон ислоҳи шуур ва дарки амиқи мавҷудот аст. Истинод ба таърихи миллати тоҷик – аз Абӯалӣ ибни Сино ва Фирдавсӣ то Садриддини Айнӣ ва дигарон – ин ҷо хеле арзишманд аст. Муаллиф муборизаи зиёиён бар зидди ҷаҳолат, фанатизм ва истилогаронро таҳлил мекунад ва нишон медиҳад, ки чӣ гуна онҳо забони миллӣ, фарҳанг ва рӯҳияи ватандӯстиро ҳифз кардаанд. Ин қисмат на танҳо илмӣ, балки илҳомбахш аст ва барои тарбияи ҷавонон муфид мебошад.

Дар идома муаллиф ба масъалаҳои муосири Тоҷикистон мепардозад: ҷанги шаҳрвандӣ, эҳёи ваҳдати миллӣ ва хатари идеяҳои бегона. Ӯ ба китоби Г. Моргентау ("Politics Among Nations") истинод карда, қудрати миллиро бо омилҳои маънавӣ, илмӣ ва зиёӣ пайванд медиҳад. Ин пайванд байни назарияи ғарбӣ ва таҷрибаи шарқӣ яке аз нуктаи қувватбахши мақола аст ва нишон медиҳад, ки муаллиф илми ҷаҳониро хуб медонад.

Дар хулоса муаллиф идеологияро ҳамчун воситаи таъмини амнияти миллӣ муаррифӣ мекунад ва хатари унсурҳои ҷаҳонишавӣ, чун интернет ва шабакаҳои маҳвораиро таъкид мекунад. Ӯ вазифаи зиёиёнро дар фош кардани идеяҳои догматикӣ ва экстремистӣ барҷаста месозад ва мақоларо бо як ҳушдори илмӣ – зарурати боло бурдани сатҳи маърифатнокӣ – анҷом медиҳад.

Мақола аз ҷиҳати илмӣ хеле мустаҳкам аст. Муаллиф аз методҳои таърихӣ-таҳлилӣ, муқоисаӣ ва фалсафӣ истифода мебарад. Истинодҳо ба манбаъҳои классикӣ (Маркс, Энгелс, Монтен, Фейербах, Черчилль, Моргентау, Манхейм) ва муаллифони тоҷик (Рӯдакӣ, Фирдавсӣ, Сино) ин мақоларо ба як синтези илмҳои таърих, фалсафа ва сиёсатшиносӣ табдил медиҳад. Рӯйхати адабиёт дар охири мақола (аз [1] то [9]) нишон медиҳад, ки таҳқиқот бар асоси манбаъҳои боэътимод сурат гирифтааст.

Аз нуқтаи назари илми таърих, мақола аҳамияти бузург дорад, зеро таърихи миллати тоҷикро на ҳамчун ҳодисаҳои тасодуфӣ, балки ҳамчун равандҳои идеологӣ таҳлил мекунад. Масалан, муборизаи зиёиён бар зидди истилогарон ва ҷаҳолат дар асрҳои миёна ва муосир ҳамчун омили ҳифзи ҳувияти миллӣ баррасӣ мешавад. Ин муносибат ба таърихи идеологияҳо дар Шарқ навоварӣ дорад ва метавонад барои таҳқиқотҳои минбаъда замина шавад.

Муаллиф аз принсипҳои объективият риоя мекунад: ӯ на танҳо тарафҳои мусбати зиёиёни тоҷикро таъкид мекунад, балки хатари бетарафӣ ва "Laisses Faire"-ро низ ошкор месозад. Ин муносибати илмиро нишон медиҳад ва мақоларо аз ҳолати таблиғотӣ берун меоварад.

Муаллиф масъалаҳои ҷаҳониро бо таҷрибаи Тоҷикистон пайванд медиҳад, масалан, ҷанги шаҳрвандӣ ва эҳёи ваҳдатро ҳамчун мисоли амалии нақши идеология дар амнияти миллӣ баррасӣ мекунад. Ин навоварӣ аст, зеро дар илми таърихи пасошӯравӣ чунин таҳлилҳои ҳамаҷониба каманд.

Навоварӣ дар пайванди фалсафаи шарқӣ (Сино, Фирдавсӣ) бо ғарбӣ (Моргентау, Манхейм) низ дида мешавад. Муаллиф нишон медиҳад, ки принсипҳои қудрати миллӣ универсалӣ ҳастанд ва барои Тоҷикистон мувофиқанд. Ин муносибат метавонад барои омӯзиши муқоисавии идеологияҳо дар Осиёи Марказӣ илҳомбахш бошад.

Дар қисмати хулоса муаллиф ба хатари ҷаҳонишавӣ ва таъсири расонаҳо мепардозад, ки ин масъала дар замони муосир ҳанӯз ҳам актуалӣ аст. Ӯ пешниҳодҳои амалӣ дода, барои боло бурдани сатҳи маърифат ва фаъолияти илмӣ барои муқобила бо идеяҳои бегона мусоидат менамояд.

Мақола на танҳо илмӣ, балки амалӣ аст. Он барои сиёсатмадорон, зиёиён ва ҷавонони Тоҷикистон ҳамчун дастури амалӣ хизмат мекунад. Таъкид ба ваҳдати миллӣ, ҳифзи истиқлолият ва мубориза бар зидди экстремизм ин мақоларо ба як воситаи тарбияи ватандӯстӣ табдил медиҳад.

Дар илми таърих ин мақола метавонад барои донишгоҳҳои олӣ истифода шавад, зеро он таърихи идеологияро бо ҳодисаҳои муосир пайванд мекунад. Барои пажӯҳишгарон он замина барои таҳқиқотҳои нав, чун омӯзиши нақши зиёиён дар давраи соҳибистиқлолӣ, фароҳам меоварад.

Мақолаи "Идеология ва зиёиён",ки аз ҷониби С. Ятимов таълиф шудааст, як пажӯҳиши барҷаста аст ва илми таърихро бо фалсафа ва сиёсатшиносӣ муттаҳид мекунад. Он аҳамияти зиёиёнро дар ҳифзи манфиатҳои миллӣ таъкид мекунад ва барои рушди Тоҷикистон илҳомбахш аст. Ин мақола арзиши илмӣ,универсалӣ ва амалӣ дорад ва тавсия медиҳам, ки онро ҳамчун манбаи асосӣ дар омӯзиши идеологияҳои миллӣ истифода баранд.

ҚУРБОНОВА Ширин – арходими илмии Шуъбаи Осиёи Ҷанубу Шарқии Институти омӯзиши масъалаҳои давлатҳои Осиё ва Аврупои Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон, доктори илмҳои таърих, профессор

Санаи 16-уми декабри соли равон Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ – Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон Паёми навбатии худро ба Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи самтҳои асосии сиёсати дохилӣ ва хориҷии ҷумҳурӣ» ироа намуданд.

Чун ҳамеша Паёми соли 2025 аз паёмҳои пешин комилан фарқ мекунад. Сараввал, дар он дастовардҳои сиёсии соли 2025 аз қабили муваффақона барпо намудани интихоботи вакилони Маҷлиси намояндагон, маҷлисҳои маҳаллии вакилони халқ ва аъзои Маҷлиси миллии Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон, ҳалли пурраи масъалаҳои ҳалношудаи сарҳадии байни ду кишвар – Ҷумҳурии Тоҷикистон ва Ҷумҳурии Қирғизистон, ташкили нахустин Конфронси байналмилалии сатҳи баланд оид ба ҳифзи пиряхҳо дар шањри Душанбе, қабули қатъномаҳо аз ҷониби Созмони Милали Муттаҳид доир ба «Ҳифзи пиряхҳо ва криосфера, бахусус, дар минтақаҳои кӯҳӣ», «Нақши зеҳни сунъӣ дар фароҳам овардани имконоти навин барои рушди устувор дар Осиёи Марказӣ» ва эълон кардани соли 2027 ҳамчун «Соли байналмилалии маърифати ҳуқуқӣ», ба Феҳристи мероси ҷаҳонии ЮНЕСКО ворид гардидани ёдгориҳои мероси фарҳангии Хуттали қадим ба диққати иштирокчиён расонида шуд.

Дуюм, дар такя ба зарурати ҷамъбасти марҳилаи дуюми татбиқи Стратегияи миллии рушди Ҷумҳурии Тоҷикистон барои давраи то соли 2030 рушди иқтисодиёти кишвар дар 10 соли охир ва натиҷаҳои он мавриди баррасӣ қарор дода шуд. Сеюм, Паёми Пешвои муаззами миллат дар ин сол самтҳои зерини фаъолият: иқтисодиёт, иҷтимоиёт, маориф, илм, тиб, фарҳанг, варзиш, саҳми қишрҳои алоҳида, хусусан занону ҷавонон дар пешрафти ҷомеа, таъмини сулҳу суббот, ягонагӣ, ваҳдати миллӣ ва мавқеи Ҷумҳурии Тоҷикистон дар муносибатҳои байналмилалиро дарбар мегирад. Чорум, рақамикунонии иқтисодиёт ва истифодаи ҳамаҷонибаи зеҳни сунъӣ чун омили асосии рушди иқтисодиёту ҷомеа ва бартарафкунандаи таъсири манфии омилҳои инсонӣ пазируфта шуда қайд гардид: «зарур аст, ки раванди идоракунии давлатиро бо истифода аз технологияҳои рақамӣ ва зеҳни сунъӣ ба роҳ монда, таъсири омили инсониро дар тамоми соҳаҳо ва ҳама гуна муносибатҳои молиявӣ коҳиш диҳем» ва панҷум, дар такя ба натиҷаҳои соли 2025 музди меҳнату нафақа ва пардохтҳои дигари пулӣ новобаста аз зиёдшавии онҳо дар солҳои пешин соли 2026 низ боло бурда мешавад.

Табиист, ки қисми бештари Паёми Пешвои муаззами миллат ба соҳаи иқтисодиёт бахшида шудааст, зеро он асос ва гарави ҳастии ҷомеа мебошад. «Баланд бардоштани сатҳу сифати зиндагии мардуми кишвар ҳадафи олии давлат ва Ҳукумати мамлакат ба ҳисоб меравад[1]» ва иҷрои ин ҳадаф, яъне баланд бардоштани сатҳи некуаҳволии мардум маҳз аз сатҳи рушди иқтисодиёт вобаста аст.

Таҳлилу баҳодиҳии рушди иқтисодиёти мамлакат ва ҷомеа дар 10 соли охир ва хусусан, соли 2025, хулосабарорӣ аз амалкардҳо, иҷрои дастуру супоришҳои паёмҳои пешин оид ба таъмини рушди иқтисодиёту иҷтимоиёт, таъмини амният, сулҳу субот, ягонагию ваҳдат, ҳимояи арзишу манфиатҳои миллӣ, баланд бардоштани сатҳу сифати зиндагии мардуми Тоҷикистон меҳвари асосии Паёми имсола мебошад. Он, албатта ҳама самтҳои рушди ҷомеаро дарбар мегирад ва наметавон дар як мақола оид ба ҳамаи онҳо баёни назар кард. Аз ин рӯ, банда ҳамчун мутахассиси соҳаи иқтисодиёт фикру андешаҳои худро оид ба рушди иқтисодиёти мамлакат дар такя ба хулосабарориҳо, дастуру супоришҳо, ки аз Паёми Пешвои муаззами миллат бармеоянду бояд дар амал татбиқ карда шаванд, изҳор менамоям.

Чи тавре, ки қайд гардид, баланд бардоштани сатҳу сифати зиндагии мардуми кишвар ҳадафи олии давлат ва Ҳукумати мамлакат ба ҳисоб рафта, аз афзоиши Маҷмуи маҳсулоти дохилӣ вобаста мебошад. Бинобар ин, муҳтарам Президенти кишвар Паёмро аз эълони сатҳи рушди ин нишондиҳанда шурўъ намуданд. «Тайи даҳ соли охир, яъне дар давраи татбиқи ду барномаи миёнамуҳлати рушди кишвар, ки марҳалаҳои фосилавии иҷрои Стратегияи миллии рушд барои давраи то соли 2030-ро дарбар мегиранд, ба хотири расидан ба ҳадафҳои стратегӣ ва баланд бардоштани сатҳу сифати зиндагии аҳолӣ бисёр иқдомоти муҳиму самарабахш амалӣ карда шуданд. Дар натиҷа ҳаҷми маҷмуи маҳсулоти дохилӣ 3,4 баробар зиёд гардида, иқтисоди миллии мо ҳар сол ба ҳисоби миёна 7,6 фоиз афзоиш ёфт[2]». Маҷмуи маҳсулоти дохилӣ дар соли 2025 ба 173,0 млрд. сомонӣ баробар гардида, афзоиши воқеии он 8,4%-ро ташкил намуд. Ҳол он, ки созмонҳои байналмилалии молиявӣ, аз ҷумла Бонки умумиҷаҳонӣ[3] ва Бонки осиёии рушд[4] иҷрои ин нишондиҳандаро мутаносибан дар сатҳи 7,0 ва 7,4% пешбинӣ намуда буданд.

Сатҳи баланди афзоиши Маҷмуи маҳсулоти дохилӣ дар соли 2025 бештар аз ҳисоби рушди соҳаи саноат (24,4%) ва кишоварзӣ (7,5%) таъмин карда шудааст. Албатта, дар шароити таъмини иҷрои ҳадафи чоруми миллӣ – саноатикунонии босуъати мамлакат зарур аст, ки дар ин раванд саҳми соҳаи саноат арзанда бошад ва афзоиши Маҷмуи маҳсулоти дохилӣ бештар аз ҳисоби ин соҳа таъмин гардад. Дар асл низ таъминкунандаи суръати афзоиши Маҷмуи маҳсулоти дохилӣ дар соли 2025 ҳамин соҳа мебошад. Дар такя ба супоришҳои Пешвои муаззами миллат сохторҳои дахлдорро мебояд ҳамаи чораҳоро андешанд, то ҳиссаи саноати коркард дар ҳаҷми умумии маҳсулоти саноатӣ пайваста афзоиш ёбад, зеро ҳамон замон натиҷаҳои фаъолияти иқтисодӣ дар соҳаи саноат самарабахш ҳисоб меёбанд, ки қисми барзиёди маҳсулот дар дохили кишвар то маҳсулоти ниҳоӣ коркард карда шавад.

Бояд қайд намуд, ки Маҷмуи маҳсулоти дохилӣ дар панҷ соли охир (2021-2025) ба ҳисоби миёна 8,5 фоиз афзудааст, ки нишондиҳандаи хеле баланд мебошад. Агар давраи солҳои 2001-2025-ро ба панҷсолаҳо ҷудо намоем, панҷсолаи охир баъди панҷсолаи аввал (2001-2005) аз ҳисоби сатҳи баланди рушди Маҷмуи маҳсулоти дохилӣ дар ҷойи дуюм меистад. Мумкин ин равандро ба инобат гирифта, Пешвои муаззами миллат дар Паёми худ қайд намуданд, ки «дар ин давра (панҷ соли оянда – аз муаллиф) рушди иқтисодӣ ҳар сол ба ҳисоби миёна 8,7 фоиз, аз ҷумла истеҳсоли маҳсулот дар соҳаҳои саноат 20 фоиз, кишоварзӣ 8,4 фоиз ва ҳаҷми хизматрасониҳои пулакӣ 11,7 фоиз афзоиш меёбад[5]». Агар сохторҳои дахлдор тавонанд панҷ соли ояндаро бо чунин натиҷа ба анҷом расонанд, иҷрои ҳадафҳои Стратегияи миллии рушди Ҷумҳурии Тоҷикистон барои давраи то соли 2030 пурра таъмин мегардад.

Афзоиши Маҷмуи маҳсулоти дохилӣ боиси беҳтар шудани сатҳу сифати зиндагии аҳолӣ ва коҳиши сатҳи камбизоатӣ мегардад. «Дар ин муддат сатҳи камбизоатӣ то 19 фоиз коҳиш ёфт». Ин нишондиҳанда соли гузашта 19,8%-ро ташкил медод ва 0,8 банди фоизӣ коҳиш ёфтани он, моро ба иҷрои супориши дигари Пешвои муаззами миллат, яъне то 10% расонидани он дар соли 2030 наздиктар мекунад. Бояд қайд намуд, ки сатҳи камбизоатӣ соли 2000-ум 81,0 фоизро ташкил менамуд.

Нишондиҳандаи дигаре, ки тағйирёбии сатҳу сифати зиндагонии аҳолиро инъикос менамояд, маблағи даромадҳои пулии аҳолӣ мебошад. «Даромади пулии аҳолӣ аз 26 миллиард сомонии соли 2015 то 165 миллиард сомонӣ дар соли 2025, яъне беш аз шаш баробар афзоиш ёфт».

Иҷрои эътимодноки қисми даромади буҷети давлатӣ имкон медиҳад, ки соли 2026 ба самтҳои иқтисодию иҷтимоӣ маблағи бештар равона карда шавад. Дар такя ба ин, Пешвои муаззами миллат ба Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон оид ба зиёд намудани музди меҳнат, нафақа ва пардохтҳои дигари иҷтимоӣ супориш доданд. Чун ҳамеша, ин амал метавонад боиси болоравии нархҳо гардад, бинобар ин, сохторҳои дахлдорро зарур аст, ки аз ҳоло оиди пешгирӣ кардани он чораҳои ғайримаъмурӣ андешанд.

Ташаккулу рушди «иқтисоди сабз» ва «даврагӣ», суръатбахшии раванди рақамикунонии иқтисодиёт, инкишофи неруи инсонӣ, баланд бардоштани рақобатнокии маҳсулоти ватанӣ, тақвияти имкониятҳои содиротии мамлакат ва беҳтар гардонидани сифати хизматрасониҳои иҷтимоӣ аз ҷумлаи масъалаҳои афзалиятнок эълон шудаанд. Албатта, вобаста ба рушди ин самтҳо стратегияю барномаҳои дахлдор татбиқ шуда истодаанд, вале пешниҳоди нишондиҳандаҳои нави макроиқтисодӣ аз ҷониби Пешвои муаззами миллат бознигарии онҳоро талаб менамояд.

Иҷрои дастуру супоришҳое, ки аз Паёми Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ – Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон ба Маҷлиси Олии мамлакат бармеоянд суръати баланди рушди иқтисодиёт, афзоиши маҷмуи маҳсулоти дохилӣ ба ҳар сари аҳолӣ, иҷрои нишондиҳандаҳои дигари макроиқтисодии пешбининамударо таъмин менамояд. Чи хеле, ки Пешвои муаззами миллат дар охири Паём қайд менамоянд «ба хотири рушду пешрафти Тоҷикистони маҳбубамон ва ободии Ватани азизамон заҳмат мекашем, ба ҳамаи ҳадафҳои некамон мерасем ва нуфузу обрӯи давлати тоҷиконро дар арсаи байналмилалӣ боз ҳам баланд мебардорем».

Шариф Раҳимзода Сарходими илмии Институти иқтисодиёт ва демографияи АМИТ, д.и.и., профессор

[1] Паёми Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон «Дар бораи самтҳои асосии сиёсати дохилӣ ва хориҷии ҷумҳурӣ» https://president.tj/event/missives/54181 (санаи муроҷиат - 18.12.2025)

[2] Паёми Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон «Дар бораи самтҳои асосии сиёсати дохилӣ ва хориҷии ҷумҳурӣ» https://president.tj/event/missives/54181 (санаи муроҷиат - 18.12.2025)

[3] Таджикистан демонстрирует сильный экономический рост, но уступает странам региона в уровне цифровизации торговли. https://www.vsemirnyjbank.org/.../press-release/2025/07/30/. (санаи муроҷиат - 18.12.2025)

[4] Экономика Таджикистана вырастет на 7,4% в 2025 году, цифровая трансформация имеет решающее значение для устойчивого развития – АБР https://www.adb.org/ru/news/tajikistan-economy-grow-7-4-2025. (санаи муроҷиат - 18.12.2025)

[5] Паёми Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон «Дар бораи самтҳои асосии сиёсати дохилӣ ва хориҷии ҷумҳурӣ» https://president.tj/event/missives/54181 (санаи муроҷиат - 18.12.2025)

ДУШАНБЕ, 01.01.2026 /АМИТ «Ховар»/. Мавзуи ҳифзи пиряхҳо, омӯзиши илмҳои криосфера ва амалисозии ташаббусҳои байналмилалии Тоҷикистон дар соҳаи обу иқлим аҳамияти стратегӣ ва ҷаҳонӣ дорад. Тағйирёбии ҳарорати ҳаво, обшавии босуръати пиряхҳо ва афзоиши басомади офатҳои табиӣ имрӯз на танҳо муҳити зист, балки амнияти обӣ, рушди иқтисодӣ ва суботи иҷтимоии ҷумҳуриро таҳти таъсири ҷиддӣ қарор додааст.

-16 декабри соли равон дар Паёми Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон ба Маҷлиси Олӣ «Дар бораи самтҳои асосии сиёсати дохилӣ ва хориҷии ҷумҳурӣ» масъалаи омӯзиш ва ҳифзи пиряхҳо ҳамчун яке аз самтҳои калидии илми муосир ва ҷузъи таркибии сиёсати давлатӣ таъкид гардид. Сарвари давлат ба таври возеҳ иброз доштанд, ки омӯзиши пиряхҳо имрӯз на танҳо аҳамияти илмӣ, балки аҳамияти стратегии миллӣ ва байналмилалӣ дорад.

Бо мақсади таҳкими заминаи институтсионалӣ ва баланд бардоштани самаранокии таҳқиқоти илмӣ пешниҳод гардид, ки Муассисаи давлатии илмиву таҳқиқотии «Маркази омӯзиши пиряхҳои Академияи миллии илмҳо» ба Муассисаи давлатии илмиву таҳқиқотии «Институти омӯзиши пиряхҳо ва криосфераи Академияи миллии илмҳо» табдил дода шавад. Ин қадами муҳим дар самти рушди илм, тақвияти иқтидори кадрӣ ва мутобиқсозии таҳқиқоти миллӣ ба стандартҳои ҷаҳонӣ маҳсуб мешавад.

Пиряхҳои Тоҷикистон ҳамчун манбаи асосии ташаккули захираҳои обии Осиёи Марказӣ нақши калидӣ доранд ва коҳиш ёфтани онҳо метавонад ба мушкилоти обӣ, рушди иҷтимоию иқтисодӣ ва суботи экологии тамоми минтақа таъсири ҷиддӣ расонад.

Дар ин замина Маркази илмӣ-таҳқиқотии экология ва муҳити зисти Осиёи Марказӣ фаъолияти худро ба омӯзиши тағйирёбии иқлим, мониторинги пиряхҳо, арзёбии хатарҳои табиӣ ва таҳияи тавсияҳои илмӣ равона намудааст.

Яке аз самтҳои калидии фаъолияти Маркази илмӣ-таҳқиқотии экология ва муҳити зисти Осиёи Марказӣ омӯзиш ва мониторинги ҳолат, динамика ва таҳаввули пиряхҳои Тоҷикистон дар шароити тағйирёбии иқлим мебошад. Дар ин замина таҳқиқоти саҳроӣ ва таҳлили маълумоти моҳворавӣ дар ҳавзаҳои гуногуни кӯҳии ҷумҳурӣ дар ҳамкорӣ бо Маркази омӯзиши пиряхҳои Академияи миллии илмҳо, аз ҷумла дар ҳавзаҳои дарёҳои Варзоб, Сурхоб, Камароб, Ванҷоб ва дигар минтақаҳои Помир анҷом дода шуд.

Дар ҷараёни ин таҳқиқот истифодаи технологияи муосир, чун ҳавопаймоҳои бесарнишин (дронҳо), системаҳои GPS, аксҳои моҳворавии Sentinel-2, Landsat ва PlanetScope ба таври васеъ истифода гардиданд. Натиҷаҳо нишон медиҳанд, ки дар якчанд ҳавзаҳо коҳиши назарраси масоҳати пиряхҳо ба қайд гирифта шудааст. Масалан, дар ҳавзаи дарёи Камароб нисбат ба маълумоти феҳристи пиряхҳои собиқ Иттиҳоди Шуравӣ (1971) масоҳати пиряхҳо тақрибан 27,7 фоиз коҳиш ёфтааст. Раванди бесобиқаи гармшавии ҳарорат таъсири худро асосан ба пиряхҳои набзонӣ хеле равшан нишон медиҳад.

Дар ҳамкорӣ бо Маркази омӯзиши пиряхҳои Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон омӯзиши пиряхи Деҳдал, ки яке аз пиряхҳои характакунандаи минтақа ва омили эҳтимолии эҷоди хатарҳои табиӣ ба ҳисоб меравад, солҳои охир таваҷҷуҳи махсусро ҷалб намуд. Таҳқиқот нишон доданд, ки пиряхи Деҳдал дорои реҷаи даврагии ҳаракат мебошад ва дар гузашта борҳо марҳалаҳои пешравии босуръатро аз сар гузаронидааст. Ин натиҷаҳо бо истифода аз аксҳои муосири моҳворавии Sentinel-2 дар муқоиса бо маълумоти саҳроии собитшуда ва феҳристи пиряхҳои Иттиҳоди Шуравӣ (1971) ба даст омаданд. Дар моҳҳои сентябр–октябри соли 2025 марҳалаи нави ҳаракати фаъоли пирях муайян гардид, ки бо пешравии забонаи он тақрибан 4500 метр ҳамроҳӣ дошт. Ин ҳолат идомаи силсилаи таърихии мушоҳидаҳо (солҳои 1890, 1974 ва 2015-2016) буда, хусусияти даврагии ҳаракати пиряхи Деҳдалро тасдиқ менамояд. Дар ҳолати идома ёфтани чунин равандҳо эҳтимоли сар задани хатарҳои табиӣ, аз ҷумла басташавии маҷрои дарёҳо ва ташаккули кӯлҳои пиряхӣ вуҷуд дорад. Аз ин рӯ, мониторинги доимии ин пирях ҳамчун омили муҳими пешгирии офатҳои эҳтимолӣ арзёбӣ мегардад.

Самти дигари муҳими фаъолияти марказ омӯзиши пӯшиши барф ва арзёбии хавфи тармафароӣ дар минтақаҳои осебпазири кӯҳистон мебошад. Дар ин замина Маркази илмӣ-таҳқиқотии экология ва муҳити зисти Осиёи Марказӣ дар ҳамкорӣ бо Кумитаи ҳолатҳои фавқулода ва мудофиаи граждании назди Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон солҳои 2024-2025 дар мавзеи Майхура 10 пойгоҳи баҳогузории пӯшиши барф ва мониторинги тармафароиро дар баландиҳои гуногун аз сатҳи баҳр насб намуд.

Ин пойгоҳҳо бо истифода аз технологияҳои муосир имконият медиҳанд, ки хавфи рух додани тармаҳо пешакӣ арзёбӣ гардида, тадбирҳои саривақтии пешгирӣ андешида шаванд. Пойгоҳҳо нишондиҳандаҳои муҳими метеорологӣ, аз ҷумла миқдори бориш, ҳарорати ҳаво, намӣ, суръат ва самти шамол, ғафсии қабати барф, обнокӣ ва зичии барф, инчунин ҳарорат ва таркиби намии қабати барфро дар панҷ сатҳ ба қайд мегиранд.

Илова бар ин, пойгоҳҳо бо камераҳои назоратӣ ва таҷҳизоти бақайдгирии рақамӣ муҷаҳҳаз буда, фаъолияти онҳо аз шаҳри Душанбе дар реҷаи воқеии вақт назорат карда мешавад. Татбиқи чунин низоми мониторинг дар минтақаҳои кӯҳии ҷумҳурӣ қадами муҳим дар самти коҳиш додани хавфи тармафароӣ ва ҳифзи ҳаёти аҳолӣ ва инфрасохтори нақлиётӣ маҳсуб мешавад.

Таҳлилҳои охирин нишон медиҳанд, ки тақсимоти бориш ва захираи барф дар манотиқи баландкӯҳ, миёнакӯҳ ва поёноби ҳавзаҳо ба таври назаррас тағйир ёфтааст. Камшавии бориши барфӣ ва баландшавии ҳарорати миёнаи солона ба коҳиши захираи пиряхҳо ва барф оварда мерасонад. Он ба устувории экосистемаи кӯҳӣ ва таъминоти оби нӯшокӣ таъсири мустақим мерасонад.

Дар самти омӯзиши кӯлҳои минтақаҳои кӯҳӣ фаъолияти марказ ба мониторинги кӯли Сарез ва садди Усой равона шудааст. Дар доираи Барномаи «Мониторинги равандҳои деформатсионии сарбанди кӯли Сарез бо истифода аз технологияи системаҳои моҳворавии BeiDou» назорати доимии ҳолати сарбанди Усой ва соҳилҳои хатарноки кӯл ба роҳ монда шудааст.

Истифодаи технологияи BeiDou имкон медиҳад, ки равандҳои деформатсионии сарбанд бо саҳеҳияти камтар аз 1 сантиметр ба таври автоматикӣ ба қайд гирифта шаванд. Маълумот дар реҷаи вақти воқеӣ дар ҳар ду дақиқа ба Маркази ҳамгироӣ ва коркарди додаҳо интиқол ёфта, пас аз коркарди пурра таҳти назорати доимӣ қарор мегирад.

Дар айни замон 7 пойгоҳ дар массаҳои лағжанда ва мавзеъҳои эҳтимол хатарнок дар қисмати ғарбии кӯли Сарез насб гардидаанд, ки барои муайянсозии саривақтии хатари ярч аҳамияти махсус доранд. Омӯзиши мукаммали кӯли Сарез, таҳқиқи пиряхҳои набзонӣ, насби 8 пойгоҳи рақамӣ барои мониторинги деформатсияи қишри замин, ҳамчунин татбиқи системаи огоҳкунии пешакии тармафароӣ дар Майхура аз ҷумлаи тадбирҳои муҳим мебошанд.

Истифодаи ҳавопаймоҳои бесарнишин (дронҳо) ва технологияҳои рақамӣ дар мониторинги тағйироти морфодинамикӣ самаранокии таҳқиқоти илмиро ба таври назаррас баланд бардошта, барои қабули қарорҳои оқилона заминаи боэътимод фароҳам месозад.

Ин таҳқиқот солҳои минбаъда боз ҳам вусъат дода шуда, бо ҷалби технологияҳои пешрафта ва омода намудани кадрҳои баландихтисос идома меёбад. Паёми Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон ба Маҷлиси Олӣ моро бори дигар водор месозад, ки масъулияти илмӣ ва шаҳрвандиамонро дар самти омӯзишу ҳифзи пиряхҳо, коҳиш додани хавфҳои табиӣ ва фаъолияти таҳқиқотӣ ва амалӣ дар ин самт боз ҳам тақвият бахшем.

Маҷид ГУЛАЁЗОВ, ҳамдиректори Маркази илмӣ-таҳқиқотии экология ва муҳити зисти Осиёи Марказӣ