Паёми Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон ба Маҷлиси Олӣ ҳамасола ба ҳайси ҳуҷҷати стратегии давлатӣ, ки дар он самтҳои асосии сиёсати дохилӣ ва хориҷии кишвар, дастовардҳои яксола ва ҳадафҳои ояндаи рушд муайян карда шудааст.

Паёми соли 2025, ки дар остонаи ҷашни 35-солагии истиқлолияти давлатӣ садо дод, аз нигоҳи маънавӣ, сиёсӣ ва иҷтимоӣ аҳамияти тақдирсоз дошт. Дар ин паём масъалаҳои баланд бардоштани маош, нафаќа, дастгирии табақаҳои осебпазир, рушди иқтисод, таҳкими фарҳанг, худшиносии миллӣ ва таъмини адолати иҷтимоӣ дар маркази таваҷҷуҳ қарор гирифтанд, ки ин нуктаро метавон ба ҳайси асоси сиёсати давлатии Тоҷикистон дар самти ташаккули ҷомеаи шаҳрвандӣ, рушди инсонӣ ва таъмини бақои давлат арзёбӣ кард.

Аз нигоҳи маънавӣ, Паёми Президент ҳамчун ҳуҷҷати баландмартобаи фарҳангӣ ва ахлоқӣ, ки дар он арзишҳои миллӣ, таърихӣ, динӣ ва башарӣ инъикос ёфтаанд, баромад намуданд. Дар ин паём таваҷҷуҳи махсус ба мероси фарҳангии халқи тоҷик, таърихи тамаддунии он, шахсиятҳои барҷастаи илму фарҳанг, ҳифзи забони давлатӣ, анъана ва суннатҳои неки ниёгон равона гардидааст. Махсусан, зикр гардидани таъсиси Маркази тамаддуни ориёӣ ва Маркази байналмилалии Наврӯз дар шаҳри Душанбе, инчунин, ворид гардидани ёдгориҳои Хуттали қадим ба Феҳристи мероси ҷаҳонии ЮНЕСКО, гувоҳи он аст, ки давлат ба ҳифзи мероси маънавии миллат ва арзишҳои башарӣ эътибори аввалиндараҷа медиҳад. Ин иқдомҳо дар рӯҳияи худшиносии миллӣ, баланд бардоштани эътиқоди халқ ба арзишҳои миллӣ ва ташаккули ҳувияти фарҳангии ҷомеа нақши муҳим мебозанд. Паём ҳамчунин, ба масъалаи тарбияи насли наврас дар рӯҳияи ватандӯстӣ, хештаншиносӣ, эҳтироми арзишҳои миллӣ ва дур будан аз таассубу хурофот таваҷҷуҳи махсус зоҳир намудааст. Дар ин раванд, Президент зикр намуд, ки «мо бояд фарзандонамонро соҳиби саводу дониш, касбу ҳунар, маърифату фарҳанг, дур аз таассубу хурофот, ватандӯсту ватанпараст ва дорои ҳисси баланди худшиносии миллӣ тарбия намоем». Ин нуктаро метавон ба ҳайси асоси маънавии сиёсати давлат дар самти ташаккули шахсияти комил, фарҳангдӯст, ватанпараст ва донишманд арзёбӣ кард. Ҳамзамон, Паём ҳамчунин, ба масъалаи ҳифзи пиряхҳо, омӯзиши илмҳои криосфера ва амалисозии ташаббусҳои байналмилалии Тоҷикистон дар соҳаи обу иқлим таваҷҷуҳи махсус зоҳир намудааст, ки ин нуктаро метавон ба ҳайси ифодаи масъулияти маънавии давлат дар назди ояндаи башарият арзёбӣ кард.

Яке аз бахшҳои Паём, ки ба масъалаи бақои миллат ва ҷаҳон нигаронида шудааст, иқдоми Тоҷикистон дар соҳаи ҳифзи пиряхҳо ва криосфера мебошад. Муҳтарам Эмомали Раҳмон, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон бо ифтихор иброз намуд, ки соли 2025 бо пешниҳоди Тоҷикистон дар Созмони Милали Муттаҳид «Соли байналмилалии ҳифзи пиряхҳо» ва «Даҳсолаи илмҳои криосфера» эълон гардид. Ин иқдом на танҳо далели сиёсати экологии кишвар, балки нишонаи масъулияти ҷаҳонии Тоҷикистон дар муқобили тағйирёбии иқлим мебошад.

Дар робита ба ин, пешниҳод гардид, ки Муассисаи давлатии илмии «Маркази омӯзиши пиряхҳои Академияи миллии илмҳо» ба Муассисаи давлатии илмиву таҳқиқотии «Институти омӯзиши пиряхҳо ва криосфераи Академияи миллии илмҳо» табдил дода шавад.

Ин иқдом сиёсати пайваста ва стратегии давлатро дар самти илми экологӣ, обу иқлим ва ҳифзи захираҳои табиӣ нишон медиҳад. Институт на танҳо маркази илмӣ, балки платформаи байналмилалӣ барои ҳамкорӣ дар соҳаи илмҳои криосфера хоҳад буд. Ин иқдом ба мақсади таҳкими мавқеи Тоҷикистон ҳамчун кишвари пешсаф дар масоили обу иқлим ва ҳифзи муҳити зист равона шудааст.

Аз нигоҳи сиёсӣ, Паёми Президент ҳамчун сиёсати давлатии Тоҷикистон дар самти таҳкими суботу оромӣ, рушди демократия, таъмини волоияти қонун, тақвияти сохторҳои давлатӣ ва баланд бардоштани мақоми кишвар дар арсаи байналмилалӣ муаррифӣ мегардад. Дар паём зикр гардидани дастовардҳои кишвар дар соҳаҳои сиёсати хориҷӣ, ҳалли масъалаҳои сарҳадӣ, татбиқи сиёсати «дарҳои кушода», ташаббусҳои ҷаҳонӣ дар соҳаи ҳифзи пиряхҳо, зеҳни сунъӣ ва маърифати ҳуқуқӣ, гувоҳи он аст, ки Тоҷикистон ба ҳайси узви фаъоли ҷомеаи ҷаҳонӣ мақоми худро тадриҷан тақвият мебахшад. Сиёсати хориҷии кишвар, ки бар пояи принсипҳои эътимод, ҳамкории мутақобилан судманд, эҳтироми манфиатҳои миллӣ ва таъмини амнияти фарогир асос ёфтааст, дар ин паём бо диди стратегӣ муайян гардидааст. Ҳамзамон, Паём ҳамчун сиёсати дохилии давлат дар самти тақвияти идоракунии давлатӣ, ислоҳоти идорӣ, мубориза бо фасод, рушди соҳибкорӣ ва таъмини амнияти иҷтимоӣ пешниҳод мегардад. Дар ин раванд, Президент зикр намуд, ки «таъмин будани амнияти ҷомеа, суботи сиёсӣ, сулҳу ваҳдат ва волоияти қонун кафолати рушди устувори иқтисодиву иҷтимоӣ ва баланд гардидани сатҳу сифати зиндагии мардуми кишвар мебошад». Ин самтҳо ҷузъи ҷудонашавандаи сиёсати давлатӣ мебошанд, ки дар онҳо ҳадафҳои стратегии кишвар то соли 2030 инъикос ёфтаанд. Паём ҳамчунин, ба масъалаи татбиқи Барномаи миёнамуҳлати рушди кишвар барои солҳои 2026–2030, ки ҳамчун марҳалаи ниҳоии Стратегияи миллии рушд то соли 2030 муайян гардидааст, таваҷҷуҳи махсус зоҳир намудааст. Дар ин раванд, Президент зикр намуд, ки «дар панҷ соли оянда ҳаҷми маҷмуи маҳсулоти дохилӣ ду баробар афзоиш ёфта, сатҳи камбизоатӣ то 10 фоиз кам ва ҳиссаи табақаи миёнаи аҳолӣ то 50 фоиз зиёд гардад». Ин нуктаро метавон ба ҳайси асоси сиёсии рушди устувори иқтисодӣ арзёбӣ кард.

Аз нигоҳи аҳамияти иҷтимоӣ ва бақоии Паём, бояд таъкид намуд, ки ин суханронии Президент на танҳо барномаи амали Ҳукумат аст, балки он ҳуҷҷати тақдирсози миллӣ мебошад, ки дар он масъалаҳои баланд бардоштани маош, пенсия, дастгирии табақаҳои осебпазир, таъмини адолати иҷтимоӣ ва рушди инсонӣ дар маркази таваҷҷуҳ қарор доранд. Махсусан, зикр гардидани баланд бардоштани маоши кормандони соҳаҳои маориф, тандурустӣ, фарҳанг, варзиш, мақомоти ҳифзи ҳуқуқ ва дигар соҳаҳои буҷетӣ аз 1-уми сентябри соли 2026, инчунин, индексатсияи пенсияҳо на кам аз 15 фоиз, гувоҳи он аст, ки Ҳукумат ба таъмини адолати иҷтимоӣ, беҳтар намудани шароити зиндагии аҳолӣ ва кам кардани сатҳи камбизоатӣ таваҷҷуҳи махсус зоҳир менамояд. Ин иқдомҳо на танҳо аз нигоҳи иқтисодӣ, балки аз нигоҳи маънавӣ ва сиёсӣ низ аҳамияти калидӣ доранд, зеро онҳо ба ташаккули эътимоди ҷомеа ба давлат, тақвияти ҳамдигарфаҳмӣ ва суботи иҷтимоӣ мусоидат мекунанд. Паём ҳамчунин, ба масъалаи рушди бозори меҳнат, таъсиси ҷойҳои корӣ, дастгирии соҳибкории хурд, косибӣ ва ҳунарҳои мардумӣ таваҷҷуҳи махсус зоҳир намудааст, ки ин нуктаро метавон ба ҳайси асоси иҷтимоии рушди устувори иқтисодӣ арзёбӣ кард. Дар ин раванд, Президент зикр намуд, ки «дар панҷ соли оянда 1 миллиону 400 ҳазор ҷойи корӣ таъсис дода шавад ва дар ин раванд нақши соҳибкории хурд, косибӣ ва ҳунарҳои мардумӣ баланд бардошта шавад». Ин нуктаро метавон ба ҳайси асоси бақоии сиёсати иҷтимоӣ арзёбӣ кард, зеро таъмини шуғли пурмаҳсул, баланд бардоштани сатҳи зиндагии аҳолӣ ва кам кардани сатҳи камбизоатӣ омилҳои асосии таъмини суботи иҷтимоӣ ва рушди устувори давлат мебошанд.

Дар ҷамъбаст, Паёми Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмонро ба ҳайси ҳуҷҷати стратегии маънавӣ, сиёсӣ ва иҷтимоӣ, ки дар он арзишҳои миллӣ, дастовардҳои давлат, ҳадафҳои ояндаи рушд ва сиёсати иҷтимоии Ҳукумат инъикос ёфтаанд, бояд ба ҳайси асоси фалсафии ташаккули ҷомеаи шаҳрвандӣ, рушди инсонӣ ва таъмини бақои давлат арзёбӣ намуд. Ин паём на танҳо барномаи амали Ҳукумат аст, балки он ҳуҷҷати тақдирсози миллӣ мебошад, ки дар он масъалаҳои бақои давлат, ташаккули ҳувияти миллӣ, тарбияи насли наврас ва таъмини суботи иҷтимоӣ дар маркази таваҷҷуҳ қарор доранд. Аз ин лиҳоз, аҳамияти ин паём барои ояндаи давлат, миллат ва ҷомеаи шаҳрвандӣ бениҳоят зич буда, онро метавон ба ҳайси асоси илмӣ, фалсафӣ ва сиёсии рушди устувори Тоҷикистон дар давраи навини таърихӣ арзёбӣ кард.

Профессор Қаюмов Абдулҳамид - сарходими илмии Маркази омузиши пиряхҳои Академияи миллии илмҳои Точикистон.

ДУШАНБЕ, 10.01.2026 /АМИТ «Ховар»/. Яке аз масъалаҳои хеле мубрами ҷомеаи муосири тоҷик фарқ накардани волоияти ҳувияти миллӣ ва бартарии он аз ҳувияти динӣ мебошад.

Мудири шуъбаи Шарқи Миёна ва Наздики Институти омӯзиши масъалаҳои давлатҳои Осиё ва Аврупои Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон, номзади илмҳои филология Субҳиддин Зиёев дар суҳбат бо АМИТ «Ховар» оид ба ин масъала иброз дошт, ки истилоҳи «Ман аввал тоҷикам, баъд мусалмон» аввалин маротиба аз забони Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон садо дод. Ин ба он хотир гуфта шуд, ки мардуми шарафманди тоҷик бори дигар аз таъриху тамаддуни ҳазорсолаи хеш ва расму оини гузаштагон огоҳӣ дошта бошад ва ин сухани ҳикматбахш ҳувияту худшиносии тоҷиконро дубора мустаҳкаму устувор намояд.

Ба андешаи ҳамсуҳбати мо, тоҷикон ҳанӯз пеш аз ислом дорои фарҳанг, забон ва давлатдорӣ буданд ва бо пазируфтани ислом онро аз байн набурда, балки дар рушди он саҳм гузоштанд. Ин масъала ҳувияти миллиро чун асоси худшиносӣ ва давлатсозӣ нишон медиҳад.

Субҳиддин Зиёев афзуд, ки «яке аз муҳимтарин масъалаҳои замони муосир, ки барои миллатҳои давлатҳои ҷаҳон аҳамияти ҳаётӣ дорад, шинохти ҳувияти миллӣ мебошад. Дар Тоҷикистон низ масъалаи ҳифз ва рушди ҳувияти миллӣ бо шарофати андешаҳои Пешвои миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон хусусияти вижа касб кардааст. Гуфтори маъруфи «Ман аввал тоҷикам, баъд мусалмон!» танҳо шиори сиёсӣ нест, балки он бар пояи таҷрибаи таърихӣ, фарҳанги амиқи миллӣ ва мероси тамаддуни ниёгон устувор шудааст».

«Тоҷик будан аз марзи ҷуғрофия болотар меистад. Он решаи тамаддунест, ки аз Суғд, Бохтар ва Хуросон сарчашма мегирад. Яъне, тоҷик касест, ки худро вориси ин тамаддун медонад. Асос ва сутуни миллати тоҷик забони тоҷикӣ аст. Ин забон хотираи таърихро нигоҳ доштааст, андешаро шакл додааст ва шеъру илм ва ҳикматро интиқол додааст. Тоҷикон бо ахлоқи ҳамида, эҳтироми бузургон, меҳмоннавозӣ, ростқавлӣ ва сабру таҳаммул дар ҷаҳон машҳуранд ва ин хислатҳои наҷиби тоҷиконро сайёҳони хориҷӣ низ тасдиқ намудаанд, чун онҳо дар ҳама гӯшаву канори Тоҷикистон меҳмони ҳар хонадон шудаанд», — гуфт Субҳиддин Зиёев.

Тоҷик будан донистани хеш аст, фаромӯш накардани гузашта аст, ки гузаштагони мо киҳо буданд ва чӣ масъулият доштанд ва барои мо чӣ меросу оин боқӣ гузоштанд. Барои он, ки имрӯзу фардо мо, тоҷикон арзишҳои хешро ҳифз намоем, сараввал бояд забони тоҷикиро дар ҷаҳони глобалӣ ҳимоят намоем, ҳувияти худро нисбат ба тоҷик будан гум накунем ва барои пешрафти ин миллат решаҳои миллиро пурқуввату пурқудрат намуда, пештар аз ҳувияти динӣ ҳувияти қавии миллӣ дошта бошем.

Ба андешаи ҳамсуҳбати мо, тоҷик будан на фақат шиноснома, балки виҷдон, забон, фарҳанг, ҳувият, худшиносӣ ва масъулият аст. Мутафаккирон борҳо иброз намудаанд, ки «тифл аз модар яҳудӣ, насронӣ ва ё бутпараст» ба дунё намеояд. Ҳар фард давоми зиндагӣ ин ё он динро мепазирад. Дин дар ҳамбастагӣ бо дигар арзишҳои маънавӣ ва дар доираи ташаккули инсон дар ҷомеа «рамзи фарҳангӣ ва иҷтимоӣ»-и ӯро тарҳрезӣ менамояд ва ба қолаб меандозад. Лекин дар асоси илми генетика асли ҳар инсон ба сарчашмаҳои зуҳури қавмӣ, миллӣ, анъанавӣ ва фарҳангии он робитаи ногусастанӣ дорад.

Шоҳномаҳои таърихӣ, осори адабӣ ва мероси илмию фарҳангӣ гувоҳи онанд, ки тоҷикон пеш аз ислом низ дар таърихи башарият ҷойгоҳи барҷаста доштаанд. Ин пояи устувори миллӣ буд, ки ба тоҷикон имкон дод пас аз пазируфтани ислом асолати худро аз даст надода, балки дар рушду густариши он саҳм гузоранд.

Дини мубини ислом дар сарзамини тоҷикон пеш рафта бошад ҳам, вале пояи фарҳанги пешинаро ҳамчун шинохти тоҷик аз решаҳои миллии худ ҷудо накард. Баръакс, тоҷикон мусалмон шуданд, вале тоҷик будани худро доимо ҳифз карданд. Дар ин даврон агар миллати тоҷик ба решаҳои миллии худ такя намекард, шояд имрӯз асолати миллии мо аз байн мерафт.

Таърих нишон дод, ки тоҷикон мусалмон шуданд, ислом барои тоҷикон ҷузъи фарҳанги ҷудонашаванда гардид, вале ҳамчун миллати тоҷик ҳувияти худро ҳамеша ҳифз кардаанд. Ин аст, ки фарзандони баруманди тоҷик, ба мисли Имом Бухорӣ, Имом Тирмизӣ, Абӯалӣ ибни Сино, Абӯнасри Форобӣ ва садҳои дигар маҳз аз ҳамин ҳамбастагии миллат ва дин бархоста, дар тамаддуни исломӣ нақши бузурги таърихӣ гузоштаанд. Ин таҷриба нишон медиҳад, ки аввал ҳувияти тоҷикӣ ва баъд дин метавонанд ба ҳамдигар такя кунанд, то давлати тоҷикон боқӣ монад.

Субҳиддин Зиёев таъкид намуд, ки имрӯз, дар давраи ҷаҳонишавӣ ва густариши равияҳои ифротгаро масъалаи худшиносии миллӣ боз ҳам муҳимтар гардидааст. Гурӯҳҳои ифротӣ мекӯшанд ҷавононро бо шиорҳои гуногун аз фарҳанг ва забони модарӣ ҷудо созанд. Вале таҷрибаи таърихӣ ва ҳикмати ниёгон собит мекунад, ки ҳувияти миллӣ ҳамчун сипари маънавӣ бар зидди чунин равандҳо боқӣ хоҳад монд.

Масъалаи худшиносии миллӣ ва динии мардуми тоҷик дар айни замон яке аз масъалаҳои калидӣ ва мубрами сиёсӣ, иҷтимоӣ ва фарҳангӣ ба ҳисоб меравад. Пас аз истиқлолият Тоҷикистон дар баробари сохтани давлатдорӣ ва таҳкими пояҳои иқтисодӣ зарурати муайян кардани марзҳои ҳувияти миллӣ ва диниро низ эҳсос намуд. Зеро маҳз ин ду унсур асоси субот ва ҳамбастагии ҷомеаро таъмин мекунанд.

Тавре Пешвои миллат пайваста дар суханрониҳояшон таъкид менамоянд:

— миллат аввал бояд забонашро шиносад, то динро дуруст бифаҳмад;

— худшиносии миллӣ- худшиносии динист;

— ҳифзи забони тоҷикӣ — ҳифзи дини ислом дар сарзамини мост.

«Худшиносии миллӣ ва динӣ барои мардуми тоҷик танҳо масъалаи маънавӣ нест, балки омили мустақими сиёсӣ ва амниятӣ низ мебошад. Давлати Тоҷикистон бо таъкид ба дунявият ва ҳамзамон эҳтиром ба арзишҳои динӣ талош мекунад байни ин ду рукн мувозинат карда, амну суботро нигоҳ дорад. Барои таъмини ояндаи миллат, ҳифзи забон, фарҳанг ва асолати миллӣ он бояд дар мадди аввал қарор гирад.

«Ҳамин тавр, «Ман аввал тоҷикам, баъд мусалмон» таъкид мекунад, ки худшиносии миллӣ заминаи худшиносӣ ва диншиносӣ мебошад»,-илова намуд Субҳиддин Зиёев.

Бознашр аз сомонаи АМИТ "Ховар" https://khovar.tj/2026/01/avval-uviyati-mill-badan-uviyati-din-to-ik-kasest-ki-hudro-vorisi-tamadduni-niyogon-medonad/

(дар ҳошияи Паёми Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон Эмомалӣ Раҳмон дар бораи самтҳои асосии сиёсати дохилӣ ва хориҷии Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 16.12.2025)

Ман ба ояндаи неку дурахшони Ватани соҳибистиқлоламон ва иродаи қавии мардуми заҳматпешаву сарбаланди он эътимоди комил дорам. Эмомалӣ Раҳмон

Дар Паёми имсола Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ - Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон Эмомалӣ Раҳмон дар баробари мавриди таҳлил қарор додани масъалаҳои муҳимму рӯзмарраи ҷомеаи муосири тоҷик, инчунин ба вусъат додани корҳои ободониву созандагӣ ва тақвияту таҳкими худшиносиву худогоҳии миллӣ аҳамияти хоса зоҳир намуданд.

Мусаллам аст, ки худшиносӣ аз фазилатҳои муҳимми инсон аст, ки барои ташаккули шахсият ва ҳувияти ӯ мусоидат менамояд. Маҳз тавассути худшиносӣ инсон метавонад на танҳо ҷанбаҳои гуногуни шахсияти худро муайян кунад ва норасоиҳои ҷисмониву равонии худро ислоҳ намояд, балки шахсиятҳои дигарро шиносад ва дар робита бо онҳо мавқеи худро дар ҷомеа устувор созад.

Таърих гувоҳ аст, ки ҳар гоҳ ин фазилати инсонӣ коҳиш ёбад, фасоду касоди ахлоқӣ, нооромиву бенизомӣ дар ҷомеа авҷ мегирад. Ҳодисаҳое, ки пас аз фурӯпошии давлати Шӯравӣ дар ҷумҳурии мо ба вуқуъ омаданд, гувоҳи ҳаминанд. Онҳое, ки аз худшиносӣ дур гашта, ба мафкураву ҷараёнҳои бегона гаравидаанд, яке аз сабабгорони нооромиҳо дар ҷомеа мебошанд. Набудани худшиносӣ боиси низоъҳои байнихудии мардум мегардад.

Хушбахтона, пас аз дарёфти истиқлоли сиёсиву давлатӣ таваҷҷуҳ ба худшиносӣ ривоҷ ёфт ва ин барои таҳкими ваҳдати миллӣ заминаи мусоидат фароҳам намуд.

Сазовори ёдоварист, ки яке аз воситаҳои худшиносии миллӣ - арҷгузорӣ ба арзишҳои маънавии ниёгонамон мебошад. Маҳз дар давраи истиқлол ҷашну оинҳои бостонии ниёгонамон Наврӯзу Меҳргон, Садаву Тиргон эҳё гардиданд.

Дарвоқеъ таҳкими раванди худшиносӣ ва худогоҳӣ дар ҷомеаи Тоҷикистон барои густариши тафаккури навини миллӣ замина фароҳам овард, ки ҷавҳари онро ҳифзи истиқлолу якпорчагии давлат ва сарҷамъиву ваҳдати тоҷикон дар пояи андешаи миллӣ ташкил медиҳанд.

Худшиносӣ - дарки шахс дар бораи шахсияти худ, ниёзҳо ва манфиатҳои ӯ, озодии интихоб ва масъулият барои қабули қарорҳо мебошад. Худшиносӣ ин раванди омӯзиши симои берунӣ ва ҷаҳони ботинии шахс мебошад. Ба ибораи дигар худшиносӣ ин огоҳии субъект дар бораи худаш аз субъектҳои дигар ва умуман ҷаҳон буда, дарки одам аз таъсири мутақобила бо олами объективӣ ва олами субъективӣ (равонӣ), ниёзҳои ҳаётан муҳими инсон, андешаҳо, ангезаҳо, инстинктҳо, таҷрибаҳо ва амал мебошад.

Инчунин Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ - Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон Эмомалӣ Раҳмон дар паёми имсола қайд намуданд, ки ватандӯстиву худшиносӣ ва ифтихори миллӣ пеш аз ҳама, маънои гиромӣ доштану ҳифз намудани таърих ва анъанаву суннатҳои миллӣ мебошанд. Ташаккули давлати миллӣ ва эҷоди пояҳову анъанаҳои давлатдории миллӣ бо раванди тавсеаи ҳисси худшиносӣ ва ваҳдати миллӣ, ифтихори ватандорӣ, шинохти таърих ва арзишҳои ахлоқии ниёгонамон робитаи мустақим дорад.

Ҳувияти миллӣ ин ҳисси мансубият ба миллат ва фаҳмиши он аст, ки арзишҳои муштараки фарҳангӣ, забон, таърих ва эҳтимолан сарҳадҳои умумии ҷуғрофӣ ва сиёсӣ доранд. Дар он эътиқоди ботинӣ, аҳамияти миллати худ, майлу хоҳиши мустаҳкаму инкишоф додани он ифода меёбад.

Ҳувияти миллӣ ё худшиносии миллӣ яке аз ҷузъҳои ҳувияти инсон аст, ки бо мансубияти дарки ба як қавм ё миллати муайян алоқаманд аст. Ҳувияти миллӣ - ин ҳисси «миллат ҳамчун як кулли муттаҳид, ки бо анъанаҳо, фарҳанг ва забони нотакрор ифода ёфтааст» мебошад.

Чуноне, ки дар Паём омадааст, “соли 2026 барои мо соли таърихӣ - соли ҷашни 35-солагии истиқлоли давлатӣ аст.” Бо ибораи дигар Тоҷикистони тозаистиқлол 35-сола мешавад. Дар ин замина метавон гуфт, ки истиқлолияти давлатии Тоҷикистон асоси ташаккули ҳувияти миллӣ, таъмини соҳибихтиёрии сиёсӣ ва пешбурди сиёсати мустақили хориҷӣ гардид. Он ба мардум имкон дод, ки бо такя ба урфу одат ва фарҳанг мустақилона сарнавишти кишварро муайян созанд, мушкилоти дохилӣ (камбизоатӣ, маориф), ҳалли иқтисодиёт (ҷалби сармоягузорӣ, диверсификатсия)-ро пеш баранд, ваҳдатро тақвият диҳанд ва ояндаи устуворро бунёд намоянд.

Дар воқеъ, дар ин самт бояд тазаккур дод, ки сиёсати таҳаммулпазири Пешвои миллат Эмомалӣ Раҳмон имкон дод, ки неруҳои гуногуни сиёсиро муттаҳид намуда, онҳоро дар атрофи як ҳадаф, як ғоя, яъне таъмини сулҳу амният ва рушду пешрафти ҷомеа муттаҳид созад. Худшиносии амалии мо имрӯз вобаста ба он аст, ки оё метавон дар атрофии як мафкураи умумимиллӣ, як ҳадаф, як мақсад - истиқлолият, озодӣ, тараққиёт муттаҳид шавем. Таҳлилҳо нишон медиҳанд, ки истиқлолият на танҳо як рӯйдоди таърихӣ, балки равандест, ки рушду субот ва ҷойгоҳи шоистаи Тоҷикистонро дар ҷаҳон таъмин хоҳад намуд.

Ҳамин тариқ метавон хулоса намуд, ки Паёмҳои ҳамасола ва нақши худшиносии миллӣ дар замони соҳибистиқлолии давлатии Тоҷикистон, ҳифз ва густариши арзишҳои фарҳангӣ, таҳкими ифтихор ва ҳувияти миллӣ - нуқтаи ибтидоии таърихи муосир гардида, ба халқи тоҷик имконият дод, ки бидуни тобеъияти таъсири беруна мустақилона низоми сиёсӣ ва сиёсати дохилию хориҷии худро бунёд кунад.

ДАВЛИЁРОВА Сафаргул Тешаевна, ходими пешбари илмии Шуъбаи Иттиҳоди Давлатҳои Мустақили

Институти омӯзиши масъалаҳои давлатҳои Осиё ва Аврупои АМИТ, номзади илмҳои фалсафа, дотсент

Соли 2025, фаъолияти илмӣ-таҳқиқотии Институти масъалаҳои об, гидроэнергетика ва экологияи Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон бо натиҷаҳои назаррас ва аҳамияти баланди амалӣ арзёбӣ ёфта, дар ҳалли масъалаҳои стратегӣ дар самтҳои захираҳои об, тағйирёбии иқлим, криосфера, энергетика, ҳифзи экологӣ ва муҳити зист ба дастовардҳои муҳим ва натиҷаҳои илмии назаррас ноил гардидааст. Таҳлили маҷмӯии мақолаҳои нашршуда дар пойгоҳҳои байналмилалӣ ва ҷумҳуриявӣ нишон медиҳад, ки таҳқиқотҳо ба таҳияи стратегияҳои мутобиқшавӣ ба тағйирёбии иқлим, беҳтар намудани идоракунии захираҳои об ва коҳиши хатарҳои табиӣ равона шудаанд.

Яке аз самтҳои асосӣ омӯзиш ин раванд тағйирёбии иқлим дар минтақаҳои баландкӯҳи Тоҷикистон ва Осиёи Марказӣ мебошад. Натиҷаҳо нишон медиҳанд, ки баландшавии ҳарорати миёнаи солона, тағйирёбии реҷаи боришот ва зиёдшавии падидаҳои экстремалии иқлимӣ давом доранд. Бо истифода аз маълумоти моҳворавӣ, моделҳои иқлимӣ ва мушоҳидаҳои саҳроӣ равандҳои гармшавӣ ва таъсири он ба ҷараёни дарёҳо, ҳаҷми об ва хавфи хушксолӣ таҳлил шудаанд. Ин натиҷаҳо барои банақшагирии соҳаҳои гидроэнергетика, кишоварзӣ ва таъминоти оби нӯшокӣ аҳамияти калидӣ доранд.

Таҳқиқоти гидрологӣ нишон медиҳанд, ки тағйирёбии иқлим ва обшавии пиряхҳо ба камшавии мавсимии ҷараёни дарёҳо ва афзоиши хавфи камобӣ оварда мерасонанд. Дар натиҷа, дар ҳавзаҳои асосии дарёҳои кишвар самаранокии истифодаи захираҳои об тағйир меёбад ва барои соҳаҳои иқтисодӣ оқибатҳои ҷиддӣ ба вуҷуд меояд. Мақолаҳо ва тавсияҳои илмӣ оид ба меъёри оптималии банақшагирии обёрӣ, истифодаи технологияҳои каммасраф ва идоракунии ҳамгироёнаи захираҳои обро пешниҳод мекунанд.

Ҳамзамон, омӯзиши криосфера ва пиряхҳо нишон медиҳад, ки масоҳат ва ҳаҷми пиряхҳо коҳиш ёфта, суръати деглятсия (обшавии пайваста ва босуръати пиряхҳо) хусусияти системавӣ пайдо кардааст. Таъсири ин равандҳо ба ташаккули ҷараёни дарёҳо ва хатарҳои табиӣ, аз қабили сел, ярч ва рахнашавии кӯлҳои пиряхӣ, муайян гардида, заминаи илмӣ барои чораҳои пешгирикунанда фароҳам оварда шудааст. Харитасозии минтақаҳои осебпазир ва таҳияи сенарияҳои эҳтимолии таҳаввулоти офатҳои табиӣ воситаи муҳим барои ҳифзи аҳолӣ ва системаи огоҳкунии бармаҳал мебошад.

Самти дигари муҳим ба рушди энергетикаи устувор бахшида шудааст. Тадқиқотҳо имкониятҳои истифодаи гидроэнергетика, энергияи офтобӣ, гибридии офтобию барқӣ ва технологияҳои каммасрафи энергияро арзёбӣ мекунанд. Натиҷаҳо нишон медиҳанд, ки истифодаи пурраи захираҳои гидроэнергетикӣ ва диверсификатсияи манбаъҳои энергия метавонад истиқлоли энергетикии кишварро тақвият бахшад ва ба мутобиқшавӣ ба тағйирёбии иқлим мусоидат намояд.

Дар соҳаи об ва экология таҳқиқотҳо ба муайян намудани таркиби гидрохимиявии обҳои рӯизаминӣ ва зеризаминӣ, ифлосшавӣ бо металлҳои вазнин ва роҳҳои мониторинги сифати об равона шудаанд. Ин натиҷаҳо аҳамияти мустақим барои ҳифзи саломатии аҳолӣ доранд. Мақолаҳои ҷумҳуриявӣ истифодаи самараноки об, технологияҳои каммасраф ва мутобиқсозии кишт ба шароити иқлимро тавсия мекунанд, ки ба таъмини амнияти озуқаворӣ ва рушди устувори кишоварзӣ мусоидат менамоянд.

Ҳамкориҳои илмии байналмилалӣ яке аз самтҳои фаъоли Институт ба шумор меравад. Дар соли 2025 Институт бо муассисаҳои илмии Осиёи Марказӣ, Иттиҳоди Давлатҳои Мустақил, Аврупо ва Ҷумҳурии мардумии Хитой ҳамкории зич барқарор намуд. Ин раванд ба табодули таҷриба, татбиқи усулҳои муосири тадқиқотӣ ва истифодаи технологияҳои рақамӣ, аз ҷумла зондикунонии фосилавӣ ва моделсозии гидрологӣ мусоидат намуд. Натиҷаҳо нишон медиҳанд, ки ҳамкории минтақавӣ барои идоракунии обҳои фаромарзӣ ва коҳиши хавфҳои табиӣ аҳамияти калидӣ дорад.

Иштироки кормандон дар лоиҳаҳои муштараки байналмилалӣ бо Донишгоҳи миллии Қазоқистон, институтҳои илмии Қирғизистон ва Ӯзбекистон, инчунин муассисаҳои илмии Русия, Украина ва Озарбойҷон нишон медиҳад, ки таҷрибаи Тоҷикистон дар ҳалли масъалаҳои обу иқлим арзиши байналмилалӣ дорад. Натиҷаҳои тадқиқот ба таҳияи сенарияҳои рушди устувор ва барномаҳои мутобиқшавӣ ба тағйирёбии иқлим дар минтақаҳои кӯҳӣ ва водии кишвар таъсири мустақим гузоштаанд.

Самти корҳои патентиву ихтироотӣ низ бо дастовардҳои назаррас тавсиф меёбад. Дар соли 2025 7 патент ба қайд гирифта шуда, 5 дархост барои гирифтани патент пешниҳод шудаанд. Мазмуни ихтироотҳо ба масъалаҳои амалии ҳаёти иқтисодӣ ва иҷтимоӣ равона шудаанд, аз ҷумла: такмили технологияҳои обёрӣ, баланд бардоштани ҳосилнокии зироатҳо, истифодаи энергияҳои барқароршаванда ва идоракунии захираҳои об. Ин натиҷаҳо нишон медиҳанд, ки тадқиқотҳо на танҳо хусусияти назариявӣ доранд, балки ба истеҳсолот ва фаъолияти амалӣ ворид карда мешаванд.

Ҷалби грантҳои байналмилалӣ ва татбиқи лоиҳаҳои дастгиришаванда аз ҷониби ташкилотҳои бонуфуз, аз ҷумла HELVETAS, IHE Delft, ICARDA ва МАГАТЭ, нишондиҳандаи эътимоди ҷомеаи ҷаҳонӣ ба иқтидори илмии Институт мебошанд. Лоиҳаҳо имконият фароҳам оварданд, ки тадқиқотҳо дар соҳаҳои обҳои зеризаминӣ, эрозия, обхезӣ ва мониторинги сифати об бо истифода аз усулҳои муосир амалӣ гарданд. Ҳамзамон, ин раванд ба рушди иқтидори кадрӣ ва воридшавии Институт ба шабакаҳои байналмилалии илмӣ мусоидат намуд.

Фаъолияти илмиву ташкилии Институт дар асоси кори мунтазами Шурои илмӣ ба роҳ монда шудааст. Ҷаласаҳои Шурои илмӣ масъалаҳои стратегии рушди илм, омодасозии кадрҳои илмӣ, тасдиқи мавзуъҳои диссертатсионӣ, нашри монографияҳо ва дастурҳои таълимиро баррасӣ намуданд. Ин равандҳо нишон медиҳанд, ки идоракунии илмӣ бо назардошти талаботи замон ва ҳадафҳои рушди устувор амалӣ гардида, ба пешрафти тадқиқот ва баланд бардоштани сифати натиҷаҳои илмӣ мусоидат менамояд.

Дар соли 2025 иштироки ходимони илимии Институт дар чорабиниҳои илмӣ ва конфронсҳои байналмилалӣ, ҷумҳуриявӣ ва минтақавӣ низ назаррас буд. Баромадҳо ва маърузаҳо асосан ба масъалаҳои тағйирёбии иқлим, коҳиши пиряхҳо, идоракунии об, хатарҳои табиӣ ва ҳифзи муҳити зист бахшида шуданд. Ин фаъолият на танҳо натиҷаҳои тадқиқотиро муарифӣ кард, балки мавқеи Институтро дар фазои илмии минтақа тақвият дод.

Дар бахши омӯзиши пиряхҳо ва криосфера, маълумотҳои моҳворавӣ, аксҳои аэрокосмикӣ ва мушоҳидаҳои саҳроӣ ба арзёбии суръати деглятсия ва тағйирёбии ҳаҷми пиряхҳо истифода шуданд. Натиҷаҳо нишон медиҳанд, ки пиряхҳо ҳамчун манбаи асосии ташаккули ҷараёни дарёҳо хатарҳои ҷиддӣ доранд ва коҳиши устувори онҳо метавонад ба камобӣ ва тағйирёбии экосистемаҳои обӣ таъсири мустақим расонад.

Масъалаи кӯлҳои пиряхӣ ҳамчун манбаи хавфҳои табиӣ низ баррасӣ шудааст. Афзоиши шумора ва ҳаҷми онҳо дар баъзе минтақаҳо хавфи рахнашавӣ ва селҳои харобкорро зиёд мекунад. Харитасозии минтақаҳои осебпазир ва таҳияи сенарияҳои эҳтимолии рушди офатҳои табиӣ воситаи муҳим барои системаи огоҳкунии бармаҳал ва банақшагирии ҳифзи аҳолӣ мебошад.

Самти экология ва ҳифзи муҳити зист дар таҳқиқотҳои Институт аҳамияти хос дорад. Таҳлилҳо нишон медиҳанд, ки тағйирёбии иқлим ва фишори антропогенӣ ба экосистемаҳои обӣ ва заминӣ таъсири манфӣ мерасонанд. Таҳлилҳои гидрохимиявӣ ва мониторинг имконият фароҳам оварданд, ки манбаъҳои асосии ифлосшавӣ муайян ва чораҳои ҳифзӣ тадбиқ гарданд.

Дар соҳаи кишоварзӣ таҳқиқотҳо ба таҳияи реҷаҳои обёрии оптималӣ, татбиқи технологияҳои каммасраф ва мутобиқсозии кишт ба шароити иқлим равона шудаанд. Натиҷаҳо нишон медиҳанд, ки ин равиш метавонад самаранокии истеҳсолотро баланд бардорад, талафоти обро кам кунад ва ба устувории иқтисоди аграрӣ мусоидат намояд.

Фаъолияти нашрӣ ва иттилоотии Институт низ ба муаррифии натиҷаҳои илмӣ мусоидат намуд. Маҷаллаҳои илмӣ ва барномаҳои иттилоотӣ ба ташаккули муҳити илмӣ, паҳн кардани дониш ва баланд бардоштани маърифати экологӣ мусоидат карданд. Натиҷаҳои таҳқиқотҳои анҷомёфта дар маҷалаҳои Scopus ва Web of Science низ нишон медиҳанд, ки нуфузи байналмилалии Институт афзоиш ёфта, саҳми муассиса дар таҳлили масъалаҳои глобалии обу иқлим ва идоракунии захираҳои табиӣ муайян шудааст. Фаъолияти Институт дар ин самт аҳамияти стратегӣ дорад: илмӣ - омӯзиши тағйирёбии иқлим, коҳиши пиряхҳо ва таҳлили экосистемаҳо; амалӣ - дастгирии сиёсати об, барномаҳои мутобиқшавӣ ва пешгирии офатҳои табиӣ; иҷтимоӣ - баланд бардоштани маърифати ҷомеа, тақвияти ҳамкорӣ бо созмонҳои байналмилалӣ ва муарифи кардани натиҷаҳои илмӣ мебошад.

Таҳқиқотҳои анҷомётаи ходимони илмии Институт нишон доданд, ки мутобиқшавӣ ба тағйирёбии иқлим, идоракунии самараноки захираҳои об ва ҳифзи муҳити зист самтҳои афзалиятноки сиёсати илмӣ ва иҷтимоӣ мебошанд.

Натиҷаҳои тадқиқотҳо нишон медиҳанд, ки бе татбиқи чораҳои пешгирикунанда ва истифодаи технологияҳои муосир хавфи камобӣ, сел ва дигар офатҳои табиӣ афзоиш меёбад, ки ба устувории иқтисодиёт ва амнияти озуқаворӣ осеб мерасонад. Бар асоси таҳлилҳои илмӣ, Институт тавсияҳоро барои рушди устувор пешниҳод менамояд:

а) таҳкими ҳамгироии байнисоҳавӣ ва байнисекторӣ дар идоракунии захираҳои об;

б) татбиқи технологияҳои самараноки обёрӣ ва истифодаи усулҳои каммасраф дар кишоварзӣ;

в) мониторинги доимӣ ва пешгӯии ҳолати пиряхҳо, кӯлҳо ва ҷараёни дарёҳо;

г) рушди манбаъҳои барқароршавандаи энергия ва диверсификатсияи захираҳои энергетикӣ;

д) такмили назорати сифати оби нӯшокӣ ва ҳифзи экосистемаҳои обӣ.

Натиҷаҳои тадқиқот нишон доданд, ки ҳамгироии илм, сиёсати давлатӣ ва таҷрибаи амалӣ имконият медиҳад, ки стратегияҳо ва барномаҳои миллию минтақавӣ дар самти обу иқлим самаранок амалӣ шаванд. Дар робита бо ин, таҳқиқотҳои Институт заминаи илмӣ барои барномаи миллии об барои давраи то соли 2040, барномаҳои ислоҳоти соҳаи об барои солҳои 2016–2025 ва лоиҳаҳои мутобиқшавӣ ба тағйирёбии иқлимро таъмин мекунанд.

Фаъолияти Институт дар самтҳои ҳамкорӣ, ихтироот, омода кардани кадрҳои илмӣ, нашри мақолаҳо ва иштироки фаъол дар конференсияҳои байналмилалӣ саҳми назаррас дорад. Ин раванд ба рушди муассисаҳои таҳсилоти олии касбӣ, баланд бардоштани иқтидори тадқиқотӣ ва ворид намудани натиҷаҳои илм ба амалия мусоидат менамояд.

Ҳамчунин, барномаҳои иттилоотӣ ва тарғиботӣ, аз ҷумла барномаҳои телевизионӣ, радиоӣ ва маводҳои дигари иттилоотӣ, ба баланд бардоштани маърифати экологӣ ва илмии ҷомеа ва тақвияти робита байни илм ва аҳолӣ хизмат мекунанд. Натиҷаҳои тадқиқотӣ нишон медиҳанд, ки ҷомеа ва мақомоти давлатӣ метавонанд бо истифода аз маълумоти илмӣ дар ҳалли масъалаҳои обу иқлим ва ҳифзи муҳити зист ҳамкорӣ кунанд. Ин имконият медиҳад, ки ташаббусҳои созандаи Ҷумҳурии Тоҷикистон дар самти об ва иқлим боз ҳам бештар муаррифӣ гардида, нақши кишвар ҳамчун пешбарандаи масъалаҳои обу иқлим дар сатҳи минтақавӣ ва байналмилалӣ таҳким ёбад.

Ҳамин тавр, фаъолияти Институти масъалаҳои об, гидроэнергетика ва экологияи Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон заминаи устувор барои рушди минбаъдаи илм, татбиқи натиҷаҳои тадқиқотӣ ва таҳкими мавқеи кишвар дар самти ҳалли масъалаҳои глобалии обу иқлим фароҳам меорад. Натиҷаҳои илмӣ, ҳамкорҳои байналмилалӣ, ихтироот ва ҷалби грантҳои байналмилалӣ шаҳодат медиҳанд, ки Институт на танҳо маркази илмии миллӣ, балки як шарики боэътимоди минтақавӣ ва байналмилалӣ дар масъалаҳои муҳими обу иқлим, энергетика ва экология табдил ёфтасст.

Ходимони илмии Институт бо масъулиятшиносӣ ва садоқатмандӣ фаъолияти худро идома дода, барои расидан ба ҳадафҳои рушди устувор ва татбиқи ташаббусҳои байналмилалии Пешвои миллат талош мекунанд ва бо натиҷаҳои назаррас мавқеи Ҷумҳурии Тоҷикистонро дар арсаи ҷаҳонӣ тақвият мебахшанд.

Алиев Фирдавс, номзади илмҳои техникӣ, муовини директор оид ба илм ва таълимии Институти масъалаҳои об, гидроэнергетика ва экологияи Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон.

«Об на танҳо манбаи ҳаёт, балки омили муҳимми сулҳ, субот ва рушди устувори ҷомеаи башарӣ мебошад.»

Эмомалӣ Раҳмон

Оғози асри XXI барои Ҷумҳурии Тоҷикистон марҳалаи ташаббусҳои фаъоли байналмилалӣ дар соҳаи обу иқлим ба шумор меравад. Бо роҳбарии Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ - Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон, масъалаи об пайваста ҳамчун омили калидии рушди устувор дар минбарҳои бонуфузи ҷаҳонӣ матраҳ мегардад. Ин сиёсати пайгирона ба Тоҷикистон имкон фароҳам овард, ки мавқеи худро дар арсаи байналмилалӣ тақвият бахшида, саҳми назаррас дар ҳалли масъалаҳои умумибашарӣ гузорад.

Масъалаҳои вобаста ба об ба сифати яке аз мушкилоти ҷаҳони муосир табдил ёфтааст. Тағйирёбии иқлим, обшавии босуръати пиряхҳо, афзоиши хушксолӣ, биёбоншавӣ ва обхезиҳои шадид на танҳо ба муҳити зист, балки ба саломатии аҳолӣ, иқтисод ва суботи иҷтимоии кишварҳо таъсири ҷиддӣ мерасонанд. Дар чунин вазъ, таъмини дастрасӣ ба оби нӯшокии бехатар ва истифодаи самараноки захираҳои об аҳамияти умумибашарӣ касб мекунад. Натиҷаи мантиқии ин ташаббусҳо қабули Қатъномаи Маҷмааи умумии Созмони Милали Муттаҳид аз 21 декабри соли 2016 дар бораи эълон гардидани Даҳсолаи байналмилалии амал «Об барои рушди устувор, 2018-2028» мебошад. Дар ин санад саҳми Тоҷикистон дар пешбурди ташаббусҳои қаблӣ, аз ҷумла «Соли байналмилалии оби тоза -2003», Даҳсолаи «Об барои ҳаёт» (2005-2015) ва «Соли байналмилалии ҳамкорӣ дар соҳаи об - 2013» махсус таъкид гардидааст. Ин иқдомҳо нишон медиҳанд, ки сиёсати обии кишвар на танҳо манфиатҳои миллӣ, балки мушкилоти ҷомеаи ҷаҳониро низ фаро мегирад.

Мафҳуми рушди устувор дар заминаи ҳамбастагии рушди иқтисодӣ, адолати иҷтимоӣ ва ҳифзи муҳити зист шакл мегирад. Захираҳои об дар татбиқи ҳамаи ин унсурҳо нақши ҳалкунанда доранд, зеро бе онҳо таъмини амнияти озуқаворӣ, рушди энергетика ва беҳдошти аҳолӣ ғайриимкон аст. Аз ин ҷиҳат, Даҳсолаи байналмилалӣ ба идоракунии ҳамгироёнаи захираҳои об, коҳиши камбизоатӣ ва таҳкими саломатии аҳолӣ равона гардидааст. Зарурати қабули чунин ташаббусҳо бо як қатор хатарҳои глобалӣ асоснок мегардад, аз ҷумла афзоиши аҳолӣ ва шаҳрнишинӣ, тағйирёбии иқлим, афзоиши офатҳои гидрологӣ ва нобаробарии дастрасӣ ба оби нӯшокии бехатар. Тағйирёбии глобалии иқлим, пеш аз ҳама, ба ҳолати пиряхҳо, захираҳои барф ва об таъсири манфӣ мерасонад. Коҳиш ва харобшавии манбаъҳои обҳои ошомиданӣ метавонад аҳли башарро ба фалокатҳои ҷонӣ, иҷтимоӣ ва иқтисодӣ дучор намояд.

Тоҷикистон аз лиҳози таъсири тағйирёбии иқлим осебпазир аст. 93 фоизи қаламрави кишварро кӯҳҳо ташкил медиҳанд ва ҳар сол ба офатҳои табиӣ ба монанди обхезӣ, сел, фаромадани ярчу тарма ва дигар ҳолатҳои фавқулода рӯ ба рӯ мешавад, ки аз ин офатҳо хисороти молӣ ва талафоти ҷонӣ ба қайд гирифта мешаванд. Аз 13 ҳазор пиряхи Тоҷикистон зиёда аз як ҳазори онҳо пурра об шудаанд, дар ҳоле ки пиряхҳои кишвар манбаи асосии то 60 фоизи захираҳои оби минтақаи Осиёи Марказӣ мебошанд. Бо назардошти ин, Ҳукумати Тоҷикистон Стратегияи миллии мутобиқшавӣ ба тағйирёбии иқлимро то соли 2030 татбиқ менамояд.

Айни замон, 98 фоизи неруи барқи кишвар аз манбаъҳои барқароршаванда, асосан неругоҳҳои барқи обӣ, истеҳсол мегардад. Тибқи ҳадафгузориҳои миллӣ, то соли 2032 истеҳсоли энергияи «сабз» ба 100 фоиз расонида шуда, то соли 2037 Тоҷикистон ба «кишвари сабз» табдил меёбад. Ин раванд барои таъмини рушди устувор, ҳифзи муҳити зист ва коҳиши партовҳои газҳои гулхонаӣ заминаи мусоид фароҳам меорад.Тоҷикистон бо вуҷуди доштани захираҳои фаровони оби тоза, таваҷҷуҳи пайваста ба масъалаҳои обу иқлим дорад. Танҳо дар ду даҳсолаи охир офатҳои марбут ба об садҳо ҳазор нафарро қурбон карда, ба иқтисоди ҷаҳонӣ садҳо миллиард доллар зарар расонидаанд. Тоҷикистон на танҳо кишвари осебпазир, балки ташаббускор ва ҳамоҳангсози фаъоли сиёсати глобалии обу иқлим мебошад. Пешниҳоди Даҳсолаи байналмилалии амал «Об барои рушди устувор, 2018-2028», эълон гардидани соли 2025 ҳамчун Соли байналмилалии ҳифзи пиряхҳо ва баргузории форумҳои сатҳи баланд нишон медиҳанд, ки Тоҷикистон саҳми назаррас дар таъмини рушди устувор ва амнияти экологии минтақа ва ҷаҳон мегузорад.

Алиев Фирдавс – муовини директор оид ба илм ва таълимӣ Институти масъалаҳои об, гидроэнергетика ва экологияи Академияи милли илмҳои Тоҷикистон

Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, Пешвои миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон 16 декабри соли 2025 зимни ироаи Паём дар бораи самтҳои асосии сиёсати дохилӣ ва хориҷии ҷумҳурӣ иброз намуданд, ки «...омӯзиши пиряхҳо яке аз самтҳои муҳимми илми ватанӣ ва ҷузъи сиёсати давлатии мо мебошад....» ва аҳамияти «...омӯзиши илмҳои криосфера ва амалисозии ташаббусҳои байналмилалии Тоҷикистон...» дар соҳаи обу иқлимро дорои аҳамияти «...стратегӣ ва ҷаҳонӣ...» муаррифӣ намуданд.

Пиряхҳо яке аз унсурҳои таркибии экосистемаи сайёраи Замин маҳсуб ёфта, аз гардиши об дар табиат то ташаккулёбии иқлим нақш доранд ва барои бештар минтақаҳо ҳамчун захираи асосии оби тозаи нӯшокӣ маҳсуб мешаванд.

Ин захираи муҳим ва аҳамияти ҳаётидошта барои башарият зери таъсири рӯзафзуни ҳарорати ҳавои наздизаминӣ ба таназзулёбӣ мувоҷеҳ гардида, ҳамасола дар миқёси ҷаҳон захираи бузурги онҳо бе қобиляти барқароршавӣ комилан аз байн мераванд.

Аз нимаи дуюми асри XX сайёра ба як давраи ҳассоси тағйирёбии иқлим ворид гардид. Ҳарорати миёнаи сатҳи замин тадриҷан боло меравад, равандҳои муқаррарии метеорологӣ тағйир ёфта, басомади ҳолатҳои фавқулоддаи хусусияти гидрометеорологидошта зиёд мегарданд.

Тибқи арзёбии Созмони ҷаҳонии обуҳавошиносӣ, аз давраи оғози мушоҳидаҳои метеорологӣ солҳои 1998 ва 2016 ҳамчун солҳои аввалини гармии рекордӣ ба қайд гирифта шуданд. Сипас, соли 2023 бо дарназардошти гармтар будани ҳарорати сатҳи сайёра соли гармтарин эътироф шуд. Соли 2024 ҳарорати миёнаи сатҳи замин ба 150С баробар гардид, ки он аз меъёри давраи саноатикунонӣ 1,550С зиёдтар буда, он соли гармтарин дар таърихи мушоҳидаҳои метеорологӣ мебошад.

Зиёд гардидани басомади ҳарорати гармии сатҳи замин суръати таназулёбии пиряхҳоро зиёд намуда, шароитҳои гидрологии онро тағйир дод.

Тибқи маълумоти Созмони ҷаҳони обуҳавошиносӣ, аз соли 1993 бинобар сабаби обшавии ғайримуқаррарии пиряхҳои кураи арз сатҳи уқёнуси ҷаҳониро тадриҷан боло мебарад, ки ин нишондиҳанда дар давоми 30 соли охир ба 9 см баробар шудааст.

Арзёбии амсилаҳои мавҷудаи раванди мазкур нишон медиҳад, ки дар сурати идома ёфтани баландшавии ҳарорати миёни ҳаво сатҳи Уқёнуси ҷаҳонӣ метавонад то соли 2100 аз 43 то 84 см баланд шавад.

Дар минтақаҳои кӯҳӣ низ раванди бо шиддат таназзулёбии пиряхҳо боиси афзудани ташакулёбии басомади равандҳои хатарноки гидрометеорологӣ гардида, метавонанд дар оянда мушкилоти шадиди камобӣ, анияти экологӣ ва иҷтимоию иқтисодиро ба бор оранд.

Давоми бештар аз ним аср, ки пиряхҳо бо шиддат таназзул ёфта, инсониятро ба як давраи фалокатбор наздик менамоянд, ин мушкилот танҳо дар доираи муҳаққиқон баррасӣ ва муҳокима мегардид.

Аз оғози асри XXI Пешвои миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон масъалаҳои ҳифзи захираҳои об, тағйирёбии иқлим ва таназзулёбии бошиддати пиряхҳоро дар сатҳи баланди сиёсӣ ба миён гузошта, ҷомеъаи ҷаҳониро аз хатарҳои пешорӯ пайваста огоҳ менамоянд.

Талошҳои пайваста ва масъалагузориҳои Пешвои муаззами миллат оид ба ҳали мушкилоти глобалии об дар муносибатҳои дипломатии ҷаҳон ду маҳфуми нав «Раванди оби Душанбе» ва «Дипломатияи об»-ро рӯи кор оварданд, ки дар ҳалли мушкилоти обии ҷаҳони муосир нақши бориз мебозанд.

Пешвои миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон 3 марти соли 2021 зимни суханронӣ дар мулоқоти якуми Панели сатҳи баланд оид ба масъалаҳои об ва иқлим суханронӣ намуда, ҳолати муосири пиряхҳои ҷаҳонро арзёбӣ ва пешниҳод карданд, ки соли 2025 ҳамчун Соли байналмилалии ҳифзи пиряхҳо эълон карда шавад.

Ташаббусҳои ҷаҳонии Президенти кишвар дар ҳалли масъалаҳои ҳифзи пиряхҳо тавонистанд диқати ҷомеъаи ҷаҳониро аз як фоҷеаи бузурги башарӣ огоҳ намоянд.

Дар заминаи ин пешниҳоди Пешвои миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон Маҷмааи Умумии Созмони Милали Мутаҳид бо Қатъномаи A/RES/77/158 аз 14 декабри соли 2022 соли 2025-ро ҳамчун «Соли байналмилалии ҳифзи пиряхҳо» ва санаи 21-уми мартро «Рӯзи ҷаҳонии ҳифзи пиряхҳо» эълон кард. Ҳамчунин, дар назди СММ Фонди боварии байналмилалӣ оид ба ҳифзи пиряхҳо таъсис дода шуд ва Ҷумҳурии Тоҷикистон ҳамчун кишвари ташаббускор аз аввалин саҳмгузорони фонди мазкур гардид.

Дар доираи ин Қатънома дар шаҳри шаҳри Душанбе аввалин Конфронси байналмиалии сатҳи баланд оид ба ҳифзи пиряхҳо 29-31 майи соли 2025 баргузор гардид. Дар доираи конфронси мазкур ҳайти ҳукуматҳо, созмонҳои ҷаҳониву минтақавӣ ва ҷомеъаи шаҳрвандиро аз тамоми кишварҳои олам барои муколамаи созанда ба ҳам овард, ки натиҷаҳои он ҳамчун харитаи роҳ барои тадбирандешиҳои минбаъда эътироф гардидаанд.

Дар заминаи ташаббусҳои ҷаҳонии Пешвои миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон Маҷмааи Умумии Созмони Милали Мутаҳид бо Қатъномаи A/RES/77/158 аз 13 августи соли 2024 «Даҳсолаи амал барои илмҳои криосфера, солҳои 2025-2034» эълон кард.

Ин Қатънома тавонист диқати ҷомеъаро ба рушд ва тавсеъаи илмҳои криосфера ва муҳимяти асоснокии илмӣ доштани тадбиру чорабиниҳоро дар самти омӯзиш ва ҳифзи пиряхҳо инъикос менамояд.

Дар заминаи «Даҳсолаи амал барои илмҳои криосфера, солҳои 2025-2034» олимону мутахассисони Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон ва Кумитаи ҳифзи муҳити зисти назди Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон дар соли 2025 тавонистанд як экспедитсияи байналмилалиро бо иштироки олимону коршиносон аз кишварҳои Фаронса, Россия, Ҷопон, Швейдтсария, Иёлоти Мутаҳидаи Амрико, Ҷумҳурии Мардумии Чин ва созмонҳои минтақавӣ ташкил намуданд. Аз пиряхи Қалъаи Кабуд дар ҳудуди ноҳияи Мурғоб ду мағза- яке барои таҳқиқу ташхис ва дигаре барои нигоҳдории дарозмуддат дар Антарктида дастрас ва интиқол шуданд.

Инчунин 12 декабри соли 2025 дар Иҷлосияи 7-уми Ассамблеяи Созмони Милали Муттаҳид оид ба муҳити зист бо Қатъномаи UNEP/EA.7/Res.10 ташаббуси «Ҳифзи пиряхҳо ва криосфера, бахусус дар минтақаҳои кӯҳӣ» қабул гардид.

Ин қатънома барои Ҷумҳурии Тоҷикистон аҳамияти махсус дорад, зеро дар он татбиқи амалии ҳуҷҷатҳои ниҳоии Конфронси байналмилалии сатҳи баланд оид ба ҳифзи пиряхҳо таъкид шуда, кишвари пешсаф будани Ҷумҳурии Тоҷикистонро дар пешбурди Рӯзномаи ҷаҳонии об, аз ҷумла ҳифзи пиряхҳо ва криосфера тасдиқ менамояд.

Пешвои миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон 16 декабри соли 2025 зимни ироаи Паём иброз доштанд, ки «мавзуи ҳифзи пиряхҳо, омӯзиши илмҳои криосфера ва амалисозии ташаббусҳои байналмилалии Тоҷикистон дар соҳаи обу иқлим аҳаммияти стратегӣ ва ҷаҳонӣ доранд».

Дар баробари ташаббусҳои ҷаҳонӣ, ки то имрӯз амалӣ гардидаанд, инчунин дар сатҳи миллӣ тадбирҳое амалӣ шуданд, ки барои дигар кишварҳо заминаи таҷрибаомӯзӣ гузоштанд.

Аз ҷумла, бо ибтикори Пешвои миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон ҷиҳати ҳифзи пиряхҳо дар кишвар бо қарори Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 3 майи соли 2010, №209 Барномаи давлатӣ оид ба омӯзиш ва ҳифзи пираяхҳои Тоҷикистон барои солҳои 2010-2030 қабул шуда, нақшаи чорабиниҳои татбиқи барномаи мазкур барои давраи то соли 2030 тасдиқ гардид. Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон ҷиҳати омӯзиш ва ҳифзи пиряхҳо аз ҳамаи сарчашмаҳо барои мониторинг, омӯзиш ва ҳифзи пиряхҳо дар доираи барномаи мазкур, дар маҷмуъ зиёда аз 50 миллион сомонӣ равона намудааст.

Қабул гардидани Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи ҳифзи пиряхҳо» натиҷаи зери тавваҷӯҳи Ҳукумати кишвар будани масъалаи омӯзиш ва ҳифзи пиряхҳоро нишон медиҳад. То қабули қонуни мазкур масъалаҳои омӯзиш ва ҳифзи пиряхҳо дар доираи санадҳои меъёрии ҳуқуқии соҳаи об ва ҳифзи муҳити зист танзим мегардиданд, ки на ҳамаи мушкилоти соҳаро фаро мегирифтанд. Бо мавриди амал қарор гирифтани ин қонун сиёсати давлатӣ дар самти омӯзиш ва ҳифзи пиряхҳо муайян гардида, мақоми ваколатдор ва доираи фаъолияти хоҷагидории вобаста ба пиряхҳоро муайян менамояд. Ин як қадами муҳим дар самти ҳифзи пиряхҳо маҳсуб мегардад.

Намунаи дигари ба ин соҳа тавваҷӯҳи махсус доштани Президенти кишвар муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон таъсис додани Муассисаи давлатии илмии «Маркази омӯзиши пиряхҳо» дар назди Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон мебошад. Пешвои миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон соли 2018 бо мақсади таҳкими иқтидори илмии кишвар дар самти омӯзиши пиряхҳо, роҳандозии таҳқиқоти илмӣ ва аз назари илмӣ асоснок кардани тадбирҳо дар самти мониторинг, омӯзиш ва ҳифзи пиряхҳо «Маркази омӯзиши пиряхҳо»-ро доданд, ки ин аввалин иқдом барои ташакулёбии мактаби илмии омӯзиши пиряхҳо дар кишвар башумор меравад.

Маҳз таҳқиқоти илмии олимону муҳақиқони Марказ имконият фароҳам оварданд, ки шароити муосири пиряхҳо ва қонунятҳои ташаккулёбии равандҳои пиряхӣ дар кишвар ба шакли комил таҳқиқ шаванд.

Дар замони соҳибистиқлолии кишвар андозагирии қимати ҳаҷми тавозунии пиряхҳо, ки нишондиҳандаи асосии равандҳои ғизогирӣ ва таназулбии пирях мебошад аз ҷониби олимону муҳақиқони Маркази омӯзиши пиряхҳо дар ҳавзаҳои асосии пиряхӣ роҳандозӣ шуданд.

Чуноне натиҷаи таҳқиқоти саҳроӣ нишон медиҳад, ки дар давраи солҳои 2024-2025 тамоми пиряхҳои таҳқиқшуда қимати манфии ҳаҷми тавозунӣ доштанд.

Масалан, соли 2025 дар қисмати ғизогирии пиряхи Зулмарти ҳавзаи Ховаркӯл таназзулёбии то 220 см-ро ташкил намуд, ки ин аз меъёри муқарраршуда 180 см ё худ 11 маротиба зиёд аст. Дар пиряхи №457 (дар ҳавзаи дарёи Ғунд) бошад, то давраи мушоҳидаҳои саҳроӣ қабати барфӣ, ки сарчашмаи асосии ғизогирии пирях маҳсуб мегардад, комилан об гардид. Дар пиряхҳои Якарчаи ҳавзаи дарёи Варзоб ва Нусайи ҳавзаи дарёи Обхингоб низ ҳолати ба ҳамин монанд мушоҳида гардид.

Ҳолати мазкур дар давраи дарозмуддат метавонад боиси норасоии об гардад, дар кутоҳмуддат чунин таназзулёбии бошиддат боиси сар задани ҳолатҳои фавқулоддаи хусусияти пиряхидошта мегардад. Фарзи мисол, ҳамасола дар ҳудуди ноҳияи Лахш сар задани селҳои хусусияти пиряхидошта аз пиряхи Саид Нафисӣ (ҳавзаи дарёи Сурхоб) ба қайд гирифта мешаванд, ки ба иҷтисодиёти ноҳияи мазкур ва роҳу ҷодаҳо хисороти бузурги моливу иҷтисодиро дар пай доранд.

Таназулёбии пиряхҳо дар сатҳи ҷаҳонӣ низ ҳолати ҳамсон дорад. Тадқиқотҳои муосир нишон медиҳад, ки зери таъсири гармии глобалӣ дар миқёси ҷаҳон пиряхҳо бо суръат таназул меёбанд. Тибқи арзёбиҳои мавҷуда давраи тназулёбии бошиддат масалан дар пиряхҳои Алп ба солҳои 2033-2041 рост меояд.

Тибқи натиҷаи арзёбиҳо аз рӯи сенарияҳои мавҷудаи гармшавии глобалии иқлим дар ин минтақа агар ҳарорати миёна аз меъёри муқарарӣ ба андозаи +1,50С баланд шавад 88% пиряхҳо аз байн мераванд. Аз рӯи сенарияи дуюм агар ҳарорат то +20С баланд шавад 92 % ва дар ҳолати +40С баланд шудани ҳарорат 99%-и пиряхҳо метавонанд аз байн раванд.

Дар миқёси ҷаҳон то соли 2100 агар тадбирҳои мушаххас роҳандозӣ нашаванд аз рӯи сенарияҳои мазкур пиряхҳо метавонанд то 50% и захираи худро аз даст диҳанд.

Чунин таназулёбии бошиддати пиряхҳо метавонад дар оянда сарчашмаи асосии хатари норасоии обу озуқа гардида, амнияту осоиштагии аҳолии назди соҳилиро дар сурати баланд шудани сатҳи Уқёнуси ҷаҳонӣ зери суол гузорад.

Аз ин рӯ, ташаббусҳои ҷаҳонӣ ва талошҳои пайвастаи Пешвои миллат дар самти омӯзиш ва ҳифзи пиряхҳо на барои кишвари мо ва ё минтақаи Осиёи Марказӣ, балки барои саодати зиндагии ҷомеъаи башарӣ ва ояндаи инсоният нигаронида шудаанд.

Пешвои муаззами миллат ба хотири саодати ҷомеъаи башарӣ ҳифзи пиряхҳо, омӯзиши илмҳои криосфера ва амалисозии ташаббусҳои байналмилалии Тоҷикистонро дар соҳаи обу иқлим дорои аҳаммияти стратегӣ ва ҷаҳонӣ арзёбӣ менамоянд.

Дар заминаи ташаббусҳои ҷаҳонӣ ва бо мақсади омӯзиши пурраи ипряхҳо ва дигар равандҳои криосфера Пешвои миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон зимни ироаи Паём пешниҳод намуданд, ки: «...Муассисаи давлатии илмиву таҳқиқотии «Маркази омӯзиши пиряхҳои Академияи миллии илмҳо» ба Муассисаи давлатии илмиву таҳқиқотии «Институти омӯзиши пиряхҳо ва криосфераи Академияи миллии илмҳо» табдил дода шавад...».

Албатта, ин иқдом бори дигар нишон медиҳад, ки омӯзиши пиряхҳо, рушди соҳаҳои илму ҳифзи муҳити зист зери таваҷҷӯҳи бевоситаи Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон қарор дорад.

Дар ин замина зарурияти такмили заминаи қонунгузорӣ ва муайян кардани тамоми ҷузъҳои крисофера ҷиҳати омӯзиши фарогир ва муайян кардани мақоми ваколатдор дар самти омӯзиш, мониторинг ва ҳифзи онҳо аз масъалаҳои аввалиндараҷа маҳсуб мегарданд.

Натиҷаи таҳлилҳо нишон медиҳад, ки олимону муҳақиқон, хусусан ҷавонон бо дарки ин ғамхориву дастгириҳои ҳамешагии Пешвои миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон бештар ба омӯзиши пиряхҳо мароқ зоҳир мекунанд. Агар то соли 2023 дар Маркази омӯзиши пиряхҳои Академияи миллии илмҳо ҳамагӣ 6 нафар мутахассисони унвони илмидошта фаъолият менамуданд, пас дар соли 2025 шумораи олимону муҳаққиқони унвондор ба 20 нафар баробаршуда, раванди омода кардани кадрҳои самти омӯзиши пиряхҳо дар хориҷи кишвар низ равнақ пайдо намудааст. Айни замон бо мақсади омода кардани кадрҳои илмӣ сатҳи байналмилалӣ 10 нафар муҳаққиқони Марказ барои таҳсил дар зинаҳои магистратура ва докторантура ба хориҷи кишвар сафарбар гардиданд.

Инчунин, ҷиҳати такмили ихтисос ва бозомӯзӣ муҳақиқони ҷавон ба кишварҳои хориҷи дуру наздик сафар гардиданд, ки малакаву донишҳоро сайқал дода, имрӯз дар самти таҳқиқоти пиряхҳо ва криосфера омӯзишҳоро дар сатҳи олимони ҷаҳонӣ анҷом медиҳанд.

Дар заминаи ташаббусҳои ҷаҳонии Пешвои миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон ва бо мақсади иҷрои дастуру супоришҳои Ҳукумати кишвар аз ҷониби Маркази омӯзиши пиряхҳои Академияи миллии илмҳо дар давраи солҳои 2024-2025 зиёда аз 50 конфронсу ҳамоишҳои илмӣ, дар сатҳи байналмилалӣ ва миллӣ ташкил ва баргузор карда шуда, дар 150 чорабинии илмии байналмилалию ҷумҳуриявӣ дастовардҳои илмӣ дар самти омӯзиш ва ҳифзи пиряхҳо муаррифӣ гардиданд.

Маркази омӯзиши пиряхҳои Академияи миллии илмҳо дар заминаи таҳқиқоти илмии анҷомдода соли 2025 Атласи пиряхҳои Тоҷикистонро таҳия ва ҷиҳати анҷоми расмиёти қонунгузорӣ онро барои баррасӣ ва мувофиқа ба идораҳои марбутаи кишвар пешниҳод намуд. Ин дастоварди асосии олимону муҳақиқони Маркази омӯзиши пиряхҳои Академияи миллии илмҳо дар соли 2025 мебошад.

Бо итминони комил метавон иброз дошт, ки иқдоми Пешвои миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон ҷиҳати таъсиси Муассисаи давлатии илмиву таҳқиқотии «Институти омӯзиши пиряхҳо ва криосфераи Академияи миллии илмҳо» аз як тараф заминаи таҳқиқоти фарогири илмҳои криосфера дар кишвар буда, барои омода кардани кадрҳои ҷавобгӯи талаботи ҷаҳони муосир шароит фароҳам меоварад аз ҷониби дигар он барои ҷалби маблағгузориҳо дар самти омӯзиш ва ҳифзи пиряхҳо мусоидат намуда, метавонад дар оянда ҳамчун махзани илмҳои криосфера на тонҳо барои Тоҷикистон, балки барои минтақа ва сатҳи ҷаҳонӣ бошад.

Назриалло ШЕРАЛИЗОДА, директори Маркази омӯзиши пиряхҳои Академияи

миллии илмҳои Тоҷикистон, номзади илмҳои геология ва минерология

ДУШАНБЕ, 06.01.2026 /АМИТ «Ховар»/. Президенти Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон дар суханрониҳояшон борҳо гуфтаанд, ки «Ман аввал тоҷикам, баъд мусалмон!». Дар мулоқот бо фаъолон, намояндагони ҷомеа ва ходимони дини ҷумҳурӣ 9 марти соли 2024 Сарвари давлат иброз доштанд, ки «… мардуми Тоҷикистон, хусусан ҷавонону наврасон, ки худро мусулмон ва пайрави мазҳаби ақлгарои ҳанафӣ меҳисобанд, ҳуқуқи маънавӣ доранд, ки аз меросбари шахсиятҳои оламшумули илмию ахлоқӣ будани хеш ифтихор кунанд. Ҳар фарди ин сарзамин ва ҳар наврасу ҷавони он, ки бо решаҳои таърихиву забонӣ ва фарҳангиву маънавӣ бо миллат ва халқи тоҷик пайванди ногусастанӣ дорад, бояд бо ифтихор иброз намояд, ки ман тоҷикам, набера ва меросдори аҷдоди бофарҳанге ҳастам, ки барои рушди илму фарҳанг ва тамаддуни башарӣ, инчунин ҳифзи асолати дини мубини ислом хизмати басе арзишманд карда, дар олами ислом ҷойгоҳи сазоворро соҳиб гардидаанд».

Муовини директори Институти фалсафа ва сиёсатшиносии ба номи А. Баҳоуддинови Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон, доктори илмҳои фалсафа, профессор Хуршед Зиёӣ дар суҳбат бо АМИТ «Ховар» оид ба таносуби арзишҳои миллӣ ва динӣ дар фарҳанги тоҷикон чунин ибрози назар намуд:

— Дар илмҳои ҷомеашиносӣ чунин қабул шудааст, ки миллатҳо дар раванди пайдоиши худ аз ташаккули қавмӣ-этникӣ ва динию мазҳабӣ мегузаранд, аммо барои муайян сохтани миллияти ҳар халқ чунин унсурҳо муҳим ба ҳисоб мераванд, ки асосан заминаи қавмию этникӣ доранд: фарҳанги ба худ хосу беназир ва ҳифзи он, руҳия ё ҳолати руҳӣ, психология, ҳувият, тарзи ҳаёт, характер, муҳаббати самимӣ ба Ватан ва фарҳанг, арзишҳову психологияи миллӣ ва амсоли он. Аз ин рӯ, тааллуқ ба ин ё он миллат, аз ҷумла тоҷикият низ, ки ба миллати тоҷик мутааллиқ буданро мефаҳмонад, ба ҳар шахсе дахл дошта метавонад, ки худро сидқан, самимона, аз таҳти дил, на муғризона ё барои дастёбӣ ба ягон ҳадафу манфиати нопоке мутааллиқ ба фарҳанги миллати тоҷик медонад.

Мутааллиқӣ ба фарҳанги тоҷик ё худ тоҷикиятро метавон бо унсурҳои гуногуну хеле зиёд шарҳ дод, вале баъзе аз муҳимтарини онҳо, аз нуқтаи назари мо чунинанд:

— такя ба чунин хосиятҳои анъанавию иҷтимоию ахлоқӣ, ки дар онҳо нармӣ, дақиқназарӣ ва напазируфтани бадию зӯроварӣ дар мадди аввал меистанд, ки инҳо бо сабаби аз замони қадим пайравӣ доштан ба пиндори нек, гуфтори нек ва рафтори нек маншаъ мегиранд;

— арҷгузорӣ ба оила ва муносибатҳои оилавӣ, эҳтиром ба падару модар ва дигар пайвандону наздикон, ба калонсолон;

— арҷгузорӣ ба донишу маърифат ва бо сабаби ин муносибати эҳсосотӣ доштан ба олим, адиб ва амсоли он, ҷаҳонфаҳмии образию эстетикӣ, ривоятию идеалӣ, на воқеӣ;

— принсип ё кодекси хеле қавии меҳмоннавозӣ;

— муҳаббат ба диёр, Ватан, тоқатнопазирӣ ба ғарибӣ;

— пойбандӣ ба анъанаҳо ва урфу одатҳо ва ғайра.

Чунонки мебинем, барои рушди тоҷикияти худ мо бояд ба ҳифзи фарҳанги ба худ хосу беназир, руҳия ё ҳолати руҳӣ, психология, ҳувият, тарзи ҳаёт, характер, муҳаббати самимӣ ба Ватан ва фарҳангу психологияи миллиамон таваҷҷуҳи хосса дошта бошем. Дар ин роҳ такя ба арзишҳои миллӣ бояд дар мадди аввали таваҷҷуҳи мо қарор дошта бошад.

Дар маҷмуъ тоҷикият дар дохили фарҳангу психологияи тоҷикӣ ба воя расиданро фаро гирифта, маънии онро дорад, ки бо бузург гаштан дар синну сол шахс аз онҳо канда намешавад ва ё бо баланд гаштани сатҳи таҳсилоту маърифати худ шахс онҳоро рад намекунад ва ба он, ки ӯ ин фарҳангу психологияро ба мерос гирифтааст, ҳаргиз муқобил намеистад. Ба ибораи дигар, агар мо касе ё чизеро бо ягон сабабе дӯст медорем, лек Ватан ва миллатро танҳо ва фақат бо сабаби он дӯст медорем, ки Ватану миллати мо ҳастанд.

Гуфтаҳои боло нишон медиҳанд, ки дар заминаи ҳар гуна миллият, аз ҷумла дар тоҷикият, қабл аз ҳама, арзишҳои миллӣ меистанд, вале ин ҷо савол оид ба таносуби арзишҳои миллӣ ва динӣ ба миён меояд, яъне дар ибтидо шахс ба миллат тааллуқ дорад ё дину мазҳаб? Ба ин савол ду посух вуҷуд дорад: 1) шахс, ҳамеша, дар оғози ҳаёти худ ба миллате тааллуқ дорад, ки волидонаш ба ӯ додаанд, ин на интихоби бошууронаи инсон, балки далели таваллуди ӯ дар муҳити муайяни фарҳанги миллӣ аст; 2) дин, дар муқоиса бо миллат, баъдтар дар ташаккули шахсият мавқеъ пайдо карда, натиҷаи интихоби огоҳона ё ҳадди ақалл, амиқтар фурӯ рафтан ба маънию ҳадафҳои низоми муайяни эътиқодҳо аст. Дар баробари ин, дин инчунин роҳи ҷустуҷӯи руҳонӣ аст, зеро инсон метавонад дар синни балоғат ба ягон мазҳабу дин эътиқод пайдо кунад, тавассути ба таври огоҳона интихоб кардан бо роҳи динию эътиқодие раҳсипар гардад, ки барои ӯ дуруст ба назар мерасад, яъне ҳатто дини худро иваз кунад, аммо миллати худро ӯ иваз карда наметавонад.

Тавре ки муҳаққиқони ҷомеашинос иброз доштаанд, миллат ва арзишҳои миллӣ шакл ё қолаби нахустини руҳияи инсонанд. Дин метавонад танҳо баъд аз миллат шакл ё қолаби дуюмдараҷаи руҳияи инсонӣ бошад.

Ҳанӯз дар даврони давлати Тоҳириён (821-873) ва Саффориён (873- 900) байни ниёгони тоҷикон андешаҳо оид ба муқаддамияти арзишҳои миллӣ ба арзишҳои динӣ вуҷуд доштанд. Аз ҷумла, сарвари давлати Саффориён — Ёқуб ибни Лайс, ба андешаи академик Бобоҷон Ғафуров, чунин шиор дошт: «Мо ба ҷойи Каъба парастиши Офтобро ҷорӣ мекунем», ки маънои бозгашт ба асли худ, ба арзишҳои миллиро дошт, на диниро. Ва ин андешаро дар бораи эҳёи арзишҳои миллии ориёӣ дар даврони Сомониён, алалхусус дар «Шоҳнома»-и Абулқосим Фирдавсӣ ниёгони мо ба авҷи аълояш расониданд.

Ё мисолҳои дигар: масеҳиён, хусусан русҳо, дини масеҳиятро қабул карда, ба он унсурҳои бутпарастиро илова намуданд, ки аз ҷумлаи арзишҳои миллии онҳо буданд. Пайдоиши мазҳаби ҳанафия дар ислом низ ба ҳамин омил робита дошт. Имоми Аъзам ба таълимоти фиқҳӣ принсипи урфро илова намуд, ки ба истифодаи баъзе омилҳо ё анъанаҳои миллии тоҷикӣ дар ислом рабт доштанд, яъне қироати нияту дуоҳо бо забони тоҷикӣ ва ғайра.

Дар маҷмуъ, мутааллиқӣ ба фарҳанги тоҷик ё худ тоҷикият- ин боифтихор «Ман тоҷикам!» гуфтан аст, ки зимни он бо сабабҳои табиию воқеӣ миллати шахс аз мутааллиқии ӯ ба ин ё он дин ҳамеша муқаддамтар аст. Аз ин рӯ, ба забон овардани суханон дар бораи он, ки «Ман аввалан тоҷикам ва баъдан мусулмон» асосҳои мустаҳками таърихӣ ва илмию фарҳангӣ дошта, эътирофи он дар ташаккули ҳувияти миллии шахс ва ҷомеаи муосири мо имрӯз танҳо нақши созандаро ба иҷро мерасонад.

Барои расидан ба ин ҳадафи воло — ифтихор аз «Ман тоҷик!» гуфтанамон мо бояд тавассути худогоҳӣ ва эҳёи ахлоқӣ бо истифода аз забону мероси маънавии худ самимона тоҷик бошем, тоҷикияти худро нигоҳ дорем, давлати миллии худро бунёд карда, рушд диҳем, онро аз таъсири маънавиёти бегонагон, махсусан ақидаҳои ифротию хурофотии динию мазҳабӣ ҳифз намоем.

Бознашр аз сомонаи АМИТ "Ховар" https://khovar.tj/2026/01/man-avval-to-ikam-bad-musalmon-andesha-o-oid-ba-tanosubi-arzish-oi-mill-va-din-dar-far-angi-to-ikon/

ДУШАНБЕ, 07.01.2026 /АМИТ «Ховар»/. Минтақаи Осиёи Марказӣ, аз ҷумла ҳудуди Ҷумҳурии Тоҷикистон низ аз раванди табиии гармшавии иқлим берун нест. Натиҷаи пажӯҳиши олимон муайян намудааст, ки аз соли 1940 то соли 2017- дар ҳар даҳсола аз +0,1 то +0,2 дараҷа ҳарорати ҳаво баланд шудааст. Ба таҷрид баланд шудани ҳарорати ҳаво сабаби об шудани пиряхҳо шуда, боиси тағйироти табиӣ мегардад. Ин офатҳо ба бахшҳои иқтисодӣ ва иҷтимоии ҷумҳурӣ таъсири амиқи манфӣ доранд. Дар Ҷумҳурии Тоҷикистон соле то 500 офати табиӣ рух медиҳад, ки хисороти онҳо ба хоҷагии халқи мамлакат аз 20 то 100 миллион доллари Иёлоти Муттаҳидаи Амрикоро ташкил медиҳад.

Масоили обу иқлим барои башарият давоми таърих аз масъалаҳои мубрам ба шумор мерафт. Зеро ин масоил ва масъалаҳои дигари экологӣ ҳамеша асоси пешрафти ҷомеаи инсониро ташкил медоданд. Дар чунин вазъ табиист, ки об паҳлуҳои муҳими ҳаёти фард, наслҳо ва миллатҳоро дар бар мегирифт. Ба таври дигар гӯем, масъалаҳои обу иқлим ва мушкилоти экологӣ қисмате аз ҷаҳонбинию ҷаҳонфаҳмии инсонҳоро ташкил медоданд.

Имрӯз ҷои шубҳа нест, ки тағйирёбии иқлим ба тамоми ҷанбаҳои фаъолияти инсон- иқтисодиёт иҷтимоиёт, боигариҳои зеризаминӣ таъсири бевосита мерасонад. Оқибатҳои тағйирёбии иқлим ба инсонҳо, табиат, флора, фауна ва умуман ба муҳити экологӣ аз ҷониби олимону муҳаққиқони институтҳои таҳқиқотии минтақавию байналмилалӣ мавриди таҳқиқи амиқ қарор гирифтаанд. Аммо ҳанӯз ҳам қисме аз мушкилоти обу пиряхҳо ва муаммоҳои экологӣ ҳалли худро наёфтаанд.

Намунаи таъсири манфии гармшавии иқлим – обшавии пиряхҳо, тағйирёбии сатҳи об ва маҷрои дарёҳои бузург, таъсири онҳо ба тавлиди неруи барқ ва кишоварзӣ ба шумор меравад. Барои мисол, зимистони солҳои 2007-2008 ба Тоҷикистон ба миқдори 250 миллион доллари амрикоӣ зарари иқтисодӣ овард, ки ба 7 фоизи маҷмуи маҳсулоти дохилии соли 2007 баробар аст.

Агар мушкилоти соҳаи экологии минтақаи Осиёи Марказиро муайян карданӣ бошем, пас мушкилоти дастрасӣ ба оби тозаи ошомиданӣ, обшавии босуръати пиряхҳо, истифодаи ноодилонаи оби кишоварзӣ, гармшавии иқлим, хушкшавии баҳри Арал, биёбоншавӣ ва ба шӯразамин табдил ёфтани заминҳои атрофи он, натиҷаи хуруҷи бемориҳои сироятӣ ва мудирияти нодурусти тақсимоти об номгӯйи нопураи ин мушкилиҳост.

Таърихи инсоният гувоҳ аст, ки камбуди об боиси даргириҳои мусаллаҳона байни давлатҳо мегардад. Дар даҳсолаи охир ин гуна ихтилоф дар 46 кишвари ҷаҳон, ки 2,7 миллиард аҳолӣ доранд, рух додааст ва дар 56 кишвари дорои 1,2 миллиард аҳолӣ хатари ҷиддии бесуботии сиёсӣ вуҷуд дорад. Хусусан бо бад шудани муҳити зист ихтилофи миёни давлатҳои минтақаҳои Шарқи Наздику Миёна, Осиёи Марказӣ ва Африкаи Шимолӣ зиёд хоҳад шуд. Бояд эътироф кард, ки кишварҳои Осиёи Ҷанубу Шарқӣ ба равандҳои ҳамгироӣ ва тамоюлҳои ҷаҳонишавии иқтисодӣ торафт бештар ворид мегарданд.

Маҳз бо ибтикори Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон моҳи декабри соли 2022 Маҷмаи Умумии Созмони Милали Муттаҳид дар иҷлосияи 77 – уми худ Қатъномаи «Соли 2025 — Соли байналмилалии ҳифзи пияхҳо»-ро, ки аз ҷониби Ҷумҳурии Тоҷикистон пешниҳод шуда буд, бо иттифоқи оро қабул кард. Ҷойи ифтихор аст, ки ин ташаббусро, ки аз ҷониби Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон пешниҳод шуда буд, 153 давлатҳои аъзои Созмони Милали Муттаҳид тарафдорӣ намуданд. Дар ҳамин асос 21 март Рӯзи байналмилалии ҳифзи пиряхҳо ва соли 2025 Соли байналмилалии ҳифзи пиряхҳо эълон карда шуд. Ҳамзамон қарори дар назди Созмони Милали Муттаҳид таъсис додани Фонди боварии байналмилалӣ барои саҳмгузорӣ ба ҳифзи пиряхҳо ва соли 2025 доир намудани Конфронси байналмилалӣ оид ба ҳифзи пиряхҳо дар шаҳри Душанбе низ қабул гардид.

Соли байналмилалии ҳифзи пиряхҳо эълон шудани соли 2025 самтбахшии таваҷҷуҳи ҷомеаи ҷаҳониро ба зарурати ҳифзи пиряхҳо таҳким мебахшад. Давлатҳо, ташкилоти минтақавию байналмилалӣ, бонкҳои бонуфузи ҷаҳонӣ дарк менамоянд, ки минтақаҳои кӯҳистон манбаи асосии оби ошомиданӣ мебошанд. Чунин ранг гирифтани вазъ сабаби ҷалби маблағҳо ва воситаҳо барои пешгирӣ аз мушкилоти экологии давлатҳои Осиёи Марказӣ ва коҳиш додани хатари обшавии босуръати пиряхҳо гардида метавонад. Давлатҳои Осиёи Марказиро зарур аст, ки дар самти коркарди стратегияи пешгирӣ аз мушкилоти экологӣ дастҷамъона амал намуда, тамоми неруи сиёсӣ, иқтисодӣ, молиявӣ ва илмиро оқилона ба ҳалли ин мушкилот равона намоянд. Мудирияти масъалаи обу пиряхҳо ва дигар муаммоҳои экологӣ кори заҳматталаб, вале ҳалшаванда аст. Дар ин самт иродаи сиёсии давлатҳои минтақа нақши муҳим бозида метавонад.

Имрӯз ҷомеаи ҷаҳон нақши Ҷумҳурии Тоҷикистон ва Президенти он муҳтарам Эмомалӣ Раҳмонро дар масъалаҳои обу экология ҳамчун давлати пешбари рӯзномаи ҷаҳонии об ва ҳамкорӣ бо Созмони Милали Муттаҳид баланд арзёбӣ намуда, ҳама чорабиниҳои дар самти обу иқлим то ин дам баргузоршударо ҳамчун «Раванди Душанбе оид ба масоили марбут ба об» ё ҳамчун «Раванди оби Душанбе» эътироф намудааст. Ин амал, воқеан дастоварди дигари Тоҷикистони соҳибистиқлол маҳсуб мешавад.

Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон зимни суханронӣ дар Конфронси байналмилалии сатҳи баланд оид ба ҳифзи пиряхҳо 30 майи соли 2025, аз ҷумла чунин андешаро таъкид намуданд: «Обшавии босуръати пиряхҳо имрӯз ба буҳрони глобалии замони мо табдил ёфта, давоми даҳсолаҳои охир онҳо бо суръати баланд коҳиш меёбанд. Ин раванди ташвишовар дар таърихи инсоният бесобиқа аст».

Пешвои миллат баён доштанд, ки Тоҷикистон аз ҷомеаи ҷаҳонӣ даъват менамояд, ки барои ҳифзи пиряхҳо тадбирҳои таъхирнопазири қатъӣ андешад.

Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон дар Конфронси сатҳи баланд оид ба ҳифзи пиряхҳо якчанд пешниҳодҳоро ба миён гузоштанд: баланд бардоштани сатҳи огаҳии ҷомеаи ҷаҳонӣ оид ба нақши ҳаётан муҳимми пиряхҳо дар таъмини захираҳои оби ошомиданӣ ва ҳалли маҷмуи масъалаҳои рушди устувор, таҳкими ҳамкории байналмилалӣ, аз ҷумла бо ҷалби фаъоли олимону пажӯҳишгарон, ҷомеаи шаҳрвандӣ ва дигар ҷонибҳои манфиатдор барои ҳалли мушкилоти обшавии босуръати пиряхҳо ва оқибатҳои фарогири он, ба роҳ мондани мониторинги фарогир ва таҳқиқоти илмӣ бо мақсади беҳтар дарк намудани ҷараёни тағйирёбии пиряхҳо ва таъсири онҳо ба низомҳои экологӣ (экосистемаҳо), захираҳои об, масъалаҳои иҷтимоию иқтисодӣ ва тағйирёбии глобалии иқлим, татбиқи иқдоми дастҷамъӣ бо мақсади бартараф намудани оқибатҳои иҷтимоию иқтисодии обшавии босуръати пиряхҳо, аз ҷумла таъсири он ба дастрасӣ ба об, ҳифзи амнияти озуқаворӣ, истеҳсоли неруи барқ ва ҳифзи мероси фарҳангию табиӣ, наздик ва ҳамоҳанг намудани чораҳои ба ҳифзи пиряхҳо равонашуда, истифодаи самаранок ва ҷалби захираҳои молӣ ва фаннӣ барои татбиқи амалии ташаббусҳо барои ҳифзи пиряхҳо ва саҳмгузорӣ дар Бунёди эътимоди байналмилалии ҳифзи пиряхҳо, таҳия ва татбиқи стратегия ва барномаҳои амал дар сатҳҳои миллӣ ва минтақавӣ ба хотири наслҳои оянда.

Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон махсус таъкид карда, пешниҳод намуданд, ки Стратегияи глобалии ҳифзи пиряхҳо дар сатҳи ҷаҳонӣ таҳия карда шавад. Ин конфронс аввалин ҳамоиши сатҳи баланди ҷаҳонӣ буд, ки бо иштироки давлатҳои аъзои Созмони Милали Муттаҳид, ҷомеаи байналмилалӣ, созмонҳои ғайриҳукуматӣ, доираҳои илмӣ ва дигар ҷонибҳои манфиатдор ба масъалаи обшавии пиряхҳо бахшида шуд.

Аз 29 то 31 майи соли 2025 дар шаҳри Душанбе Конфронси байналмилалии сатҳи баланд оид ба ҳифзи пиряхҳо баргузор гардид. Ин конфронс чорабинии бисёр муҳими сатҳи ҷаҳонӣ буд, ки бо ташаббуси давлати мо ва дастгирии Созмони Милали Муттаҳид, Созмони умумиҷаҳонии метеорологӣ (WMO) ва Бонки Рушди Осиё доир гардид. Конфронс ба сифати минбари баланди байналмилалӣ ба пешрафти ҳамкории илмӣ, сиёсӣ ва молиявӣ дар роҳи ҳифзи пиряхҳо мусоидат менамояд. Ин чорабинӣ як навъ дастгирии қатъномаи Маҷмаи умумии Созмони Милали Муттаҳид ва Даҳсолаи амал барои илмҳои криосфера (2025 – 2034) низ ба шумор меравад.

Аз натиҷаи конфронс ҳуҷҷатҳои муҳими байналмилалӣ қабул гардиданд, аз ҷумла:

— Эъломияи Душанбе оид ба пиряхҳо- даъвати ҷаҳонӣ барои иқдоми фаврӣ;

— Хулосаи ҳамраисон — тавсияҳо, хулосаҳо ва пешниҳодҳои асосӣ;

— Даъвати Душанбе — паёми сиёсӣ ва платформа барои дурнамои ҳамкории байналмилалӣ.

Эъломияи Душанбе оид ба ҳифзи пиряхҳо, ки 31 майи соли 2025 аз ҷониби иштирокдорони Конфронси сатҳи баланд оид ба пиряхҳо қабул гардид, ҳуҷҷати муҳими ин чорабинии сатҳи ҷаҳонӣ буд. Ин эъломия аз 37 сархат (қисмат) иборат буда, ҳар сархати он фарогири мушкилоти доғи рӯз дар соҳаи ҳифзи пиряхҳо мебошад. Эъломияи Душанбе оид ба пиряхҳо мавзуъҳоеро, ба монанди таҳкими ҳамкорӣ бо ниҳодҳои Созмони Милали Муттаҳид, дарки аҳамияти пиряхҳо ҳамчун қисми муҳими сикли гидрологӣ, ташвиш аз гармшавии иқлим ва обшавии босуръати пиряхҳо, даъват ба ҳамкории минтақавию байналмилалӣ дар самти обу иқлим, вусъат бахшидани маблағгузорӣ ба лоиҳаҳои пешгирӣ аз обшавии босуръати пиряхҳо, истифодаи технологияҳои иттилоотию коммуникатсионӣ ва рақамӣ барои пешгирии офатҳои табиӣ, даъват ба ҳамкории дастҷамъона баҳри пешгирӣ аз гармшавии иқлим дар бар мегирад.

Эъломияи Душанбе оид ба пиряхҳо дар самти тадбирандешӣ нисбат ба пешгирӣ намудани обшавии босуръати пиряхҳо ҳуҷҷати муҳим аст. Эъломия таваҷҷуҳи давлатҳо, ташкилоти бонуфузи минтақавию байналмилалӣ, ташкилоти бонкию қарзӣ ва ҷомеаи ҷаҳониро ба мавзуи буҳронии рӯз – гармшавии иқлим ва обшавии босуръати пиряхҳо ҷалб менамояд. Ниҳоят Эъломияи Душанбе оламиёнро аз мавҷудияти мушкилоти соҳаи криосфера огаҳ намуда, бо ҳамин вазифаи иттилоотии худро иҷро мекунад. Эъломияи Душанбе оид ба пиряхҳо ҳушдор медиҳад, ки барои беҳбуд бахшидани раванди пешгирӣ аз мушкилоти экологии Осиёи Марказӣ, аз қабили гармшавии глобалии ҳаво, обшавии босуръати пиряхҳо, паст фаромадани сатҳи оби дарёҳои фаромарзӣ, хушкшавии баҳри Арал, ба шӯразамин табдил ёфтани ҳазорҳо гектар заминҳои кишоварзии наздисоҳилӣ, мудирияти ғайрисамараноки истифодаи об ҳанӯз, ки дер нашудааст, тадбирҳои мушаххас андешидан зарур аст.

Ҳифзи пиряхҳо ва масъалаҳои марбут ба он дар фаъолияти Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон аз солҳои аввали асри XXI мавриди таваҷҷуҳ қарор гирифтанд. Зимни суханронӣ дар Конфронси 15-уми ҷонибҳои Конвенсияи Созмони Милали Муттаҳид оид ба тағйирёбии иқлим (COP 15) дар шаҳри Копенгаген (соли 2009) Сарвари давлат бори аввал пешниҳод намуданд, ки ҷомеаи ҷаҳонӣ бояд ба ҳифзи пиряхҳо таваҷҷуҳи хосса зоҳир намояд. Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон он замон таъкид карда буданд, ки обшавии босуръати пиряхҳо на танҳо барои Тоҷикистон, балки барои тамоми минтақаи Осиёи Марказӣ ва ҷаҳон пайомадҳои манфӣ дорад.

Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон мушкилоти иқлимию экологии глобалиро бисёр дарк намуда, таҳдиду хатарҳои гармшавии иқлим ва обшавии босуръати пиряхҳоро таҳдид ба тамоми давлатҳо ва миллатҳо медонанд. Пешвои миллат масъалаҳоеро барои ёфтани роҳи ҳал ба ҷомеаи ҷаҳонӣ пешниҳод менамоянд, ки дар ҳақиқат бунёдианд ва танҳо бо кӯшишҳои дастҷамъона ва андешидани тадбирҳои муассир ҳалли худро меёбанд.

Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон 3 январи соли 2024 ба Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи ҳифзи пиряхҳо» имзо гузоштанд. Ин санади ҳуқуқӣ аввалин қонун дар Осиёи Марказӣ аст, ки ба таври мушахас ва мустақил ба масъалаи пиряхҳо бахшида шудааст.

Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи ҳифзи пиряхҳо» аз 4 боб ва 20 модда иборат аст. Ин қонун мафҳумҳои асосӣ, сиёсати давлатӣ оид ба ҳифзи пиряхҳо, принсипҳои асосии ҳифзи пиряхҳо, ҳуқуқи моликият ба пиряхҳо ва фонди ҳифзи пиряхҳои Ҷумҳурии Тоҷикистон, вазифаҳои танзими давлатии ҳифзи пиряхҳо, салоҳияти Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон оид ба ҳифзи пиряхҳо, ваколатҳои мақомоти ваколатдори давлатӣ оид ба ҳифзи пиряхҳо, фаъолият дар минтақаҳои ҷойгиршавии пиряхҳо, таҳқиқоти илмии пиряхҳо, мониторинги пиряхҳо, шабакаҳои давлатии мушоҳидавии пиряхҳо, махзани маълумот дар бораи омӯзиш ва мониторинги пиряхҳо, пиряхҳои фаромарзии Ҷумҳурии Тоҷикистон, ҳамкории байналмилалӣ оид ба ҳифзи пиряхҳо ва мавзуъҳои дигари танзими ҳифзи пиряхҳоро фаро мегирад.

Бознашр аз сомонаи АМИТ "Ховар" https://khovar.tj/2026/01/tashabbus-oi-to-ikiston-dar-so-ai-obu-i-lim-az-soli-1940-to-soli-2017-dar-ar-da-sola-az-0-1-to-0-2-dara-a-arorati-avo-baland-shudaast/

Зубайдулло ДАВЛАТОВ, ходими калони илмии шуъбаи Иттиҳоди Давлатҳои Мустақили Институти

омӯзиши масъалаҳои давлатҳои Осиё ва Аврупои Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон

ДУШАНБЕ, 07.01.2026 /АМИТ «Ховар»/. Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон зимни суханронӣ дар мулоқот бо фаъолон, намояндагони ҷомеа ва ходимони дини ҷумҳурӣ 9 марти соли 2024 таъкид намуданд, ки «ҳар фарди ин сарзамин ва ҳар наврасу ҷавони он, ки бо решаҳои таърихиву забонӣ ва фарҳангиву маънавӣ бо миллат ва халқи тоҷик пайванди ногусастанӣ дорад, бояд бо ифтихор иброз намояд, ки ман тоҷикам, набера ва меросдори аҷдоди бофарҳанге ҳастам, ки барои рушди илму фарҳанг ва тамаддуни башарӣ, инчунин ҳифзи асолати дини мубини ислом хизмати басе арзишманд карда, дар олами ислом ҷойгоҳи сазоворро соҳиб гардидаанд».

— Воқеан дар шароити ҷаҳонишавӣ ва тағйироти босуръати иҷтимоӣ-иқтисодӣ масъалаи ҳифзи ҳувияти миллӣ ва таҳкими худшиносӣ ба яке аз самтҳои муҳимтарини сиёсати давлатӣ табдил ёфтааст. Аз дидгоҳи ҳуқуқӣ тоҷикият на танҳо унсури эҳсосӣ, балки падидаи ҳуқуқӣ-иҷтимоӣ аст, ки дар Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон инъикос ёфтааст. Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон, ки соли 1994 қабул шуда ва бо тағйироти солҳои 1999, 2003 ва 2016 такмил ёфтааст, ҳамчун ҳуҷҷати асосии ҳуқуқӣ пояи давлатдории муосирро муайян мекунад. Ин ҳуҷҷат на танҳо низоми сиёсӣ-ҳуқуқиро танзим менамояд, балки тоҷикиятро ҳамчун заминаи ҳуқуқии худшиносӣ ва худогоҳии миллӣ таҳким мебахшад. Тоҷикият мафҳуми ҳуқуқӣ-иҷтимоӣ аст, ки ҳувияти миллӣ, мероси фарҳангӣ, забонӣ ва арзишҳои тоҷиконро дар бар гирифта, дар моддаҳои алоҳидаи Конститутсия инъикос ёфтааст.

Муқаддимаи Конститутсия тоҷикиятро ҳамчун заминаи ҳуқуқӣ барои худогоҳии миллӣ муайян мекунад, бо таъкид ба масъулият дар назди наслҳои гузашта ва оянда. Ин муқаррарот тоҷикиятро на ҳамчун мафҳуми абстрактӣ, балки ҳуқуқӣ нишон медиҳад, ки соҳибихтиёрӣ ва рушди давлатро дарк мекунад. Дар моддаи 1 Конститутсия Тоҷикистон ҳамчун давлати соҳибихтиёр, демократӣ, ҳуқуқбунёд, дунявӣ, ягона ва иҷтимоӣ муайян шудааст, ки ин пояи ҳуқуқӣ барои ҳифзи тоҷикият аст. Тоҷикият дар заминаи худшиносӣ мебошад, зеро он миллатро ба ҳамбастагӣ ва ҳифзи арзишҳои миллӣ ҳидоят мекунад. Моддаи 2 Конститутсия забони тоҷикиро ҳамчун забони давлатӣ муқаррар мекунад, ки ин ҳуқуқи ҳифзи ҳувияти забонӣ аст. Тоҷикият бе забон вуҷуд надорад ва Конститутсия инро ҳамчун асоси ҳуқуқӣ барои худогоҳӣ эътироф мекунад. Аз нуқтаи назари ватандӯстӣ ин модда тоҷикиятро ҳамчун омили муттаҳидкунанда нишон медиҳад, ки дар шароити ҷаҳонишавӣ муҳим аст. Дар моддаи 5 Конститутсия инсон ва ҳуқуқҳои ӯ арзиши олӣ эълон шудааст, ки ин пояи ҳуқуқӣ барои ҳифзи шаъну шарафи тоҷикон аст. Тоҷикият дар инҷо ҳамчун заминаи ҳуқуқӣ барои худшиносӣ амал мекунад, зеро он шаҳрвандонро ба эҳтироми ҳуқуқҳои фитрӣ даъват менамояд. Моддаи 43-и Конститутсия тоҷикиятро ҳамчун заминаи ҳуқуқии худшиносӣ ва худогоҳии миллӣ муайян мекунад, зеро ҳифзи Ватан бе ҳисси амиқи миллӣ ғайриимкон аст. Ин муқаррарот на фақат уҳдадории ҳуқуқӣ, балки даъвати маънавӣ ба ҳар тоҷик аст, то истиқлолият ва ҳувияти миллиро ҳифз кунад. Моддаи 44-и Конститутсия ҳифзи табиат ва ёдгориҳои таърихиву фарҳангиро ҳамчун вазифаи ҳар шахс эълон мекунад. Ин муқаррарот тоҷикиятро ҳамчун заминаи ин вазифа муайян мекунад, зеро табиати Тоҷикистон – кӯҳҳои баланд, дарёҳои пурқудрат ва ёдгориҳои қадимае, чун Саразм, Ҳулбук, Панҷакент ва ғайра рамзи ҳувияти миллӣ мебошанд. Ҳифзи онҳо маънои ҳифзи худшиносии миллиро дорад, ки аз насл ба насл гузаштааст. Конститутсия тоҷикиятро ҳамчун заминаи ҳуқуқии худшиносӣ ва худогоҳии миллӣ муайян мекунад, ки дар ҳама моддаҳо инъикос ёфтааст. Аз дидгоҳи ҳуқуқӣ ин ҳуҷҷат калиди ҳифзи ҳувият аст ва иҷрои он вазифаи ҳар шахс мебошад. Аз таҳлили муқаррароти Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон бармеояд, ки тоҷикият ҳамчун заминаи худшиносӣ маънои амиқи маърифатӣ дорад. Он на фақат ҳисси мансубият ба миллат, балки дарки ҳуқуқҳо ва уҳдадориҳои шаҳрвандӣ аст.

Дар таърих тоҷикон ҳамчун миллати фарҳангпарвар ва илмдӯст маъруфанд. Шоирону олимони бузурге, чун Абуабдулои Рӯдакӣ, Аблуқосим Фирдавсӣ ва Абуалӣ ибни Сино пояҳои тоҷикиятро мустаҳкам кардаанд. Аз нуқтаи назари ҳуқуқӣ ин мерос дар заминаи Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 5 октябри соли 2009 «Дар бораи забони давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон» ва Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 3 январи соли 2024 «Дар бораи фарҳанг» ҳифз мешавад, ки забони тоҷикиро ҳамчун забони давлатӣ ва фарҳангро маҷмуи арзишҳои моддию маънавии миллӣ муайян мекунад. Худшиносӣ дар ин замина маънои донистани ҳуқуқҳо ва иҷрои уҳдадориҳо дар соҳаи забон ва фарҳанг аст, ки барои пешгирии таъсири бегона муҳим мебошад. Аз дидгоҳи ватандӯстӣ ҳар тоҷик бояд ин меросро ҳамчун пояи худшиносӣ қабул кунад, то дар муқобили чолишҳои ҷаҳонишавӣ устувор бимонад.

Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 28 июни соли 2011 «Дар бораи амният» ҳамчун ҳуҷҷати асосӣ дар соҳаи амният мафҳумҳои калидии амнияти миллӣ, манфиатҳои миллӣ ва манфиатҳои ҳаётан муҳимро муайян мекунад. Ин мафҳумҳо на танҳо пояи ҳуқуқии ҳимояи давлатро ташкил медиҳанд, балки тоҷикиятро ҳамчун заминаи ҳуқуқии худшиносӣ ва худогоҳии миллӣ таҳким мебахшанд. Амнияти миллӣ ҳамчун ҳолати муҳофизатии манфиатҳои ҳаётан муҳим аз таҳдидҳои воқеӣ ва эҳтимолӣ тоҷикиятро ҳамчун заминаи ҳуқуқӣ барои ҳифзи ҳувият муайян мекунад.

Дар Қонун «Дар бораи амният» амният ҳамчун системаи ҳолатҳои сиёсӣ, иқтисодӣ ва иҷтимоӣ тавсиф мешавад, ки қобилияти давлатро дар ҳифзи ҳуқуқҳои конститутсионӣ кафолат медиҳад. Тоҷикият дар ин замина ҳисси миллӣ ва масъулияти ҳар шаҳрвандро бедор мекунад, зеро ҳимояи манфиатҳо бе худшиносӣ ғайриимкон аст. Манфиатҳои миллӣ ҳамчун маҷмуи эҳтиёҷоти сиёсӣ, иқтисодӣ ва иҷтимоӣ қобилияти давлатро дар ҳифзи ҳуқуқҳо ва арзишҳо таъмин мекунанд. Дар Қонун «Дар бораи амният» ин манфиатҳо ҳамчун асоси ҳифзи ҳувияти миллӣ иброз мешаванд, ки рушди устувор ва ваҳдати ҷомеаро кафолат медиҳанд. Тоҷикият дар ин замина заминаи ҳуқуқӣ барои худшиносӣ аст, зеро манфиатҳои миллӣ бе ҳисси мансубият ба миллат ва фарҳанг вуҷуд надоранд. Манфиатҳои ҳаётан муҳим ҳамчун маҷмуи эҳтиёҷоте, ки мавҷудияти шахсият, ҷамъият ва давлатро таъмин мекунанд, тоҷикиятро ҳамчун пояи ҳуқуқии ҳифзи арзишҳои асосӣ муайян мекунанд. Дар Қонун «Дар бораи амният» ин манфиатҳо ҳамчун ҳадафи амният иброз мешаванд, ки ҳифзи ҳуқуқҳои инсон ва пойдории давлатро дар бар мегиранд. Тоҷикият дар ин замина ҳамчун заминаи ҳуқуқӣ барои худогоҳӣ амал мекунад. Мафҳумҳои амнияти миллӣ, манфиатҳои миллӣ ва ҳаётан муҳим дар Қонуни «Дар бораи амният» тоҷикиятро ҳамчун заминаи ҳуқуқии худшиносӣ ва худогоҳии миллӣ муайян мекунанд. Ин қонун ҳимояи ҳувияти миллӣ аз таҳдидҳоро кафолат медиҳад ва ҳар тоҷикро ба масъулият даъват мекунад. Яъне тоҷикият калиди амнияти пойдор аст.

Хулоса, аз таҳлили муқаррароти Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон, қонунҳои марбут ба забон, фарҳанг ва амният, инчунин суханронии Пешвои миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон бармеояд, ки тоҷикият ҳамчун заминаи ҳуқуқӣ ва маънавии худшиносӣ ва худогоҳии миллӣ калиди пойдории давлат ва миллат аст. Дар шароити ҷаҳонишавӣ ҳифзи ҳувияти миллӣ талаби замон аст. Аз ин рӯ, пешниҳод мешавад, ки лоиҳаи миллии «Ман тоҷикам» ташкил карда шавад. Ҳадафи он таҳкими ҳисси ифтихор аз ҳувияти миллӣ дар байни шаҳрвандон, хусусан ҷавонон мебошад. Лоиҳа ба суханони Пешвои миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон такя мекунад: «Ҳар фарди ин сарзамин… бояд бо ифтихор иброз намояд, ки ман тоҷикам». Ҳадафҳои асосии лоиҳа бояд ба таҳкими худшиносӣ ва худогоҳии миллӣ байни шаҳрвандон, тарғиби арзишҳои миллӣ: забон, фарҳанг, таърих ва мероси ниёгон, ҳифзи ҳувияти миллӣ аз таъсири манфии ҷаҳонишавӣ ва бегонапарастӣ, баланд бардоштани ҳисси масъулият нисбат ба Ватан, табиат ва ёдгориҳои фарҳангӣ, муттаҳидсозии ҷомеа дар асоси манфиатҳои миллӣ ва ҳаётан муҳим равона карда шаванд. Самтҳои амалии лоиҳа бояд маърифатӣ-таълимӣ (ворид кардани машғулияти ҳатмии «Тоҷикиятшиносӣ» ва «Ман тоҷикам» дар мактабҳо, коллеҷҳо ва донишгоҳҳо, таъсиси марказҳои омӯзиши ҳувияти миллӣ дар маҳалҳо); расонаӣ ва таблиғотӣ (истеҳсоли филмҳо, барномаҳои телевизионӣ ва маводи таблиғотӣ бо шиори «Ман тоҷикам», озмунҳои ҷумҳуриявӣ оид ба эссе, шеър ва рассомӣ дар мавзуи ҳувияти миллӣ); фарҳангӣ-ҷамъиятӣ (баргузории фестивалҳо, машваратҳо ва чорабиниҳои оммавӣ дар рӯзҳои ид, таъсиси клубҳои «Ман тоҷикам» дар муассисаҳои таълимӣ ва корхонаҳо); рақамӣ (таҳияи аппликатсия ва платформаи онлайн бо маводи таърихӣ, забонӣ ва фарҳангӣ, ҳаштагҳои #МанТоҷикам ва #Тоҷикият дар шабакаҳои иҷтимоӣ); байналмилалӣ (тарғиби ҳувияти тоҷикӣ байни муҳоҷирони тоҷик ва ҳамватанон дар хориҷа тавассути сафоратҳо ва марказҳои фарҳангӣ) бошанд.

Лоиҳаи «Ман тоҷикам» метавонад ҳамчун механизми амалии таҳкими тоҷикият амал кунад ва ба иҷрои дастуру супоришҳои Пешвои миллат мусоидат намояд. Ин ташаббус ҳувияти миллиро мустаҳкам намуда, миллатро дар муқобили чолишҳои муосир устувор месозад. Иҷрои он вазифаи ҳар ватандӯст барои ояндаи дурахшони Тоҷикистон аст.

Бознашр аз сомонаи АМИТ "Ховар" https://khovar.tj/2026/01/to-ikiyat-zaminai-hudshinos-on-sha-rvandonro-ba-e-tiromi-u-u-oi-fitr-davat-menamoyad/

Дониёр САНГИНЗОДА, муовини директори Институти омӯзиши масъалаҳои давлатҳои Осиё ва

Аврупои Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон, доктори илмҳои ҳуқуқшиносӣ, профессор

7-уми январи соли 2025 дар Шуъбаи илмҳои биологии Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон маҷлиси умумии солона оид ба муҳокимаи фаъолияти илмӣ ва илмӣ-ташкилии Шуъбаи илмҳои биология дар соли 2025 ва вазифаҳо дар соли 2026 бо иштироки аъзоёни Бюрои Шуъбаи илмҳои биология, аъзоёни Раёсати АМИТ ва кормандони муассисаҳои илмӣ-таҳқиқотии зертобеи Шуъба, мутахассисони муассисаҳои илмии АИКТ, устодони ДМТ, ДДОТ ба номи С.Айнӣ, ДАТ ба номи Ш.Шотемур, магистрантон, докторантони PhD, унвонҷӯён баргузор гардид.

Дар маҷлис ноиби президенти АМИТ, раиси Шуъбаи илмҳои биология, доктори илмҳои биология, профессор Мирзораҳимзода А.К. баромад намуда, фаъолияти илмӣ-таҳқиқотӣ, илмӣ-ташкилии муассисаҳои илмии зертобеи Шуъбаро дар соли 2025 мавриди баррасӣ қарор дод. Дар муҳокимаи ҳисоботи солона президенти Академияи илмҳои кишоварзии Тоҷикистон, академики АИКТ Салимзода А.Ф., раиси Комиссияи олии аттестатсионии назди Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, узви вобастаи АМИТ Давлатзода С.Х., узви вобастаи АМИТ Абдуллоев А. баромад намуда, ҳисобот оид ба фаъолияти илмӣ ва илмӣ-ташкилии Шуъбаи илмҳои биологияро дар соли 2025 мусбат арзёбӣ намуданд.

Инчунин оид ба натиҷаҳои ҳамкориҳои муштараки судманд бо муассисаҳои илмӣ-таҳқиқотии зертобеи АИКТ дар самти растанипарварӣ, селексия ва тухмипарварии зироатҳои кишоварзӣ, омода намудани мутахассисони ҷавон аз рӯи ихтисосҳои нодири генетика, экология ва биотехнология, пешниҳоди лоиҳаҳои илмӣ-таҳқиқотӣ аз рӯи самтҳои афзалиятноки илми биология, роҳҳои баланд бардоштани самаранокии таҳқиқотҳои илмӣ, татбиқи дастовардҳои илм дар истеҳсолот, тақвияти ҳамкориҳои байналмилалӣ пешниҳодҳои самаранок доданд.

Дар идомаи кори маҷлиси Шуъба мудири Озмоишгоњи генетика ва селексияи растаниҳои Институти ботаника, физиология ва генетикаи растании АМИТ, доктори илмҳои кишоварзӣ, профессор Партоев Қурбоналӣ дар мавзуи «Нақши Президенти кишвар дар рушди илмҳои генетика, селексия ва биотехнологияи муосир» дар шакли рӯнамо маърӯза намуд. Дар охири маҷлис ба якчанд нафар кормандони фаъоли муассисаҳои илмии зертобеи Шуъба барои фаъолияти пурсамари илмӣ, илмӣ-ташкилӣ, дастовардҳои назарраси илмӣ дар соҳаи биология ва кишоварзӣ бо “Ифтихорномаи Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон” сарфароз гардонида шуданд.

«Бовар дорам, ки занону бонувони мамлакат барои тарбияи фарзандон дар руҳияи омӯхтани илму дониш ва касбу ҳунар, риояи қонунҳои миллӣ «Дар бораи танзими ҷашну маросим» ва «Дар бораи масъулият барои таълиму тарбияи кӯдак», расму ойинҳо ва суннату анъанаҳои мардуми бостонии тоҷик, аз ҷумла сарфаю сариштакорӣ ва пӯшидани либосҳои миллӣ саъю кӯшиши бештар ба харҷ медиҳанд».

Эмомалӣ Раҳмон

Либос дар ҳаёти инсон дар марҳилаи аввал воситаи муҳофизат аз омилҳои табиӣ ба монанди сардию гармӣ буд. Бо пешрафти шуури инсонӣ он ба воситаи пӯшиш ва нигаҳдории бадан табдил ёфт. Дар раванди таърихӣ ва шароити табии зисти инсон дар макони махсус ва ихтирои маътоъҳои гуногуни либос аз нишонаи табақаҳои ҷомеа ва баъдан ба нишонаи миллат табдил ёфт.

Тоҷикон дар масири таърих бо доштани матоҳо ва ҳатто тарҳи дўхт ва нақшу нигори либоси миллии худ аз дигар миллатҳо тафовут доштанд. Ниёгони тоҷикон аз замони бостон ҳаёти муқимӣ ва шуғли кишоварзиро пеша намуда буданд. Ҳаёти муқимӣ ба онҳо шароити шаҳрсозӣ, меъморӣ, ихтироот ва эҷодиёро муҳайё намуда буд. Маҳз бо ҳамин созандагию ихтироот тоҷикон дар офариниши мероси бузурги тамаддуни инсоният саҳми босазо доштанд.

Тоҷикон аз замони бостон бо вуҷуди бо шуғли кишоварзӣ масруф будан, дар эҷоди ҳунарҳои гунонгун низ саҳмгузор буданд, бахусус бо кашф ва ихтирои абрешим, матоъҳои абрешимӣ ва нақшҳои гуногун дар матоҳои миллӣ ҳамчун яке аз рукнҳои бебаҳои арзиши миллӣ дар арсаи ҷаҳон шуҳрат доштанд.

Бо талошҳои зиёди Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ, Пешвои миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон ғояҳои миллӣ ва фарҳанги пурғановати миллати бостонии тоҷик дар арсаи ҷаҳони муаррифӣ гардиданд. Аз ҷумла, бар рӯйхати фарҳанги ғайримоддии ташкилоти бонуфузи ҷаҳонӣ ЮНЕСКО ворид гардидани «Чакан - ҳунари гулдузӣ дар Ҷумҳурии Тоҷикистон» дар соли 2018 ва «Анъанаи бофтани атласу - адрас» 4 - уми декабри соли 2023 аз ташабусҳои ҷаҳонии Президенти кишвар муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон мебошанд. Ин иқдомҳои Пешвои муаззами миллат, муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон барои ҳифзу оммавӣ гардонидани мероси ниёгон, муаррифии ҳунарҳои мардумӣ ва фарҳанги пурғановати миллати бостонии тоҷик дар арсайи байналмилалӣ яке аз дастоварди муҳим башумор меравад.

Яке аз масъалаҳои муҳиме, ки Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон бар он эҳтиром ва арҷгузорӣ менамояд, ин пӯшидани либосҳои миллии тоҷикӣ мебошад. Ин масъаларо ҳанӯз Сарвари давлат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон, дар Паёми худ ба Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон дар санаи 26-уми декабри соли 2018 чунин матраҳ намуда буд: «Қобили зикр аст, ки хусусан, солҳои охир таваҷҷуҳ ба ҳифзи забони давлатӣ, суннату арзишҳо ва либоси миллӣ зиёд шудааст».

Дар Паёми навбатии Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ, Пешвои миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон аз 16-уми декабри соли 2025 бештар ба масъалаҳои таълиму тарбия, маорифу илм, саҳми занону бонувон ва наврасону ҷавонони ин миллати тамаддунофар диққат дода шудааст.

Масалан, либоси маросими тӯйёна то ҳол дар миёни мардуми тоҷик бо ранг ва ҷилои худ аз либоси рӯзмарра тафовут дошта, либоси маросимии азодорӣ низ бо ранг ва тарҳи худ фарқияти зиёд дорад. Ба пайравии суханони Сарвари давлат, як қатор сарчашмаҳои таърихӣ, аз қабили «Шоҳнома»-и безаволи А. Фирдавсӣ шаҳодат медиҳад, ки либоси ниёгони мо бо рангу тарҳи духти худ ба маросиме хос будааст.

Масалан ранги либоси мотамӣ дар достони «Огоҳӣ ёфтани модар аз кушта шудани Суҳроб»-и «Шоҳнома»-и А. Фирдавсӣ чунин оварда шудааст:

Дари хонаҳоро сияҳ кард пок,

Зи коху равоқаш баровард хок.

Фурӯ ҳишт ҷое, ки буд ҷои базм,

Аз он базмгаҳ рафта будаш ба разм.

Бипӯшид пас ҷомаи нилгун,

Ҳамон нилгун ғарқ гашта ба хун.

Аз ин бармеояд, ки ниёгони тоҷикон ғамгинии худро бо бабар намудани либоси рангҳои тирадошта нишон медоданд. Яъне, фарҳанги либоспӯшии тоҷикон ба худ рамзҳои ифодакунанда дошта, зебогиҳои табиӣ, ҳолати рӯҳӣ ва мавқеи иҷтимоии шахсро дар ҷомеа нишон медод.

Тоҷикон аз замони бостон фарҳанги ба бар намудани либосҳои ҷашнӣ, ба монанди чакан, гулдӯзӣ ва атласро доштанд, ки ин анъана баъди ба даст овардани истиқлоли давлатӣ ва тадбирҳои пайвастаи Ҳукумати мамлакат аз нав эҳё шуданд. Дар гузашта аз матоҳои пахтагини бо нахҳои абрешимин гулдӯзишуда ва матоъҳои атлас пероҳанҳои расмӣ ва ҷашнӣ омода карда мешудаанд. Либоси рӯзмарраро аз матоҳои пахтагини гулбаст ва чит омода мекарданд.

Миллати тоҷик аз замони бостонӣ фарҳанги бабарнамудани либосҳои расмӣ, маросимӣ ва ҳамарӯзаро доштаанд. Инчунин, интихоби тарҳ ва рангҳои либос дар гузашта синну сол, яъне ҷавон, миёнасол ва пиронсол будани шахсро нишон медод.

Президенти кишвар, муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон дар суханрониҳои худ саҳми арзанда доштани занону бонувони тоҷикро дар пешрафти соҳаҳои гуногуни ҷомеа ёдовар шуда, дар оянда баҳри рушди таълиму тарбия ва ба воя расонидани наврасону ҷавонон дар руҳияи худшиносии миллӣ ва ватандустӣ талош намудани онҳоро зикр менамоянд.

Бонувони тоҷикро зарур аст, ки то бештар ба фарҳангӣ либоспушии ниёгонамон такя намуда, дар ҳаёти ҳамарӯзаи худ аз ранг ва тарҳҳои шинаму зебои либоси миллии тоҷикона истифода намоянд. Зеро дар паҳн намудани фарҳанги либоспӯшӣ аз гузашта то имрӯз мавқеи занон хело назаррас аст.

Юсуфбекова З., Шовалиева М., Сафоева Б., кормандони шуъбаи мардумшиносии

Институти таърих, бостоншиносӣ ва мардушиносии ба номи А. Дониши АМИT

ДУШАНБЕ, 04.01.2026 /АМИТ «Ховар»/. Пешниҳоди Паёми Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон ба Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи самтҳои асосии сиёсати дохилӣ ва хориҷии ҷумҳурӣ» аз 16 декабри соли 2025 масъулияти шаҳрвандони мамлакат, аз ҷумла муҳаққиқони Академияи миллии илмҳои Тоҷикистонро дар шароити ҷаҳонишавӣ боз ҳам дучанд намуд. Зеро дар Паёми Президенти Тоҷикистон ба Маҷлиси Олӣ дар баробари дигар масъалаҳои ҳаётан муҳими ҷумҳурӣ ба ҳифзи арзишҳои миллӣ, таҳкими давлатдории миллӣ, гиромидошти таърихи гузаштагон,омӯзиши забонҳои хориҷӣ ва ҳифзи забони давлатӣ таваҷҷуҳи зиёд нигаронида шудааст.

-Бояд тазаккур дод, ки Паёми Президенти Тоҷикистон ба Маҷлиси Олӣ барои миллати мо консепсияи стратегии таҳлилию ҷамъбастӣ мебошад. Дар он моҳияти тамоми ҷабҳаҳои ҳаёти ҷамъиятии мамлакат бо такя ба рушди иқтисодиёти замони соҳибистиқлолӣ, эҳёи хотираи таърихӣ ва равандҳои таҳкими давлатдории миллӣ таҳлилу баррасӣ гардидаанд.

Дар Паём ба Маҷлиси Олӣ Президенти Тоҷикистон масъалаҳои рӯзмарраи ҷаҳони пуртазод, вазъи дохилии ҷумҳурӣ, худшиносӣ ва ҳифзи асолати таърихию арзишҳои миллиро бо далелу роҳнамоиҳои мантиқӣ баён намудаанд, ки боиси дастгирии ҳамаҷониба мебошад. Ҳамзамон Сарвари давлат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон пешниҳод намуданд, ки соли 2026 Соли вусъат додани корҳои ободониву созандагӣ ва тақвияту таҳкими худшиносиву худогоҳии миллӣ эълон карда шавад, ки ин барои мо қобили эҳтирому дастгирист.

Президенти Тоҷикистон дар Паём ба Маҷлиси Олӣ изҳори андеша намуданд, ки «тоҷикон яке аз миллатҳои фарҳангию тамаддунсози дунё мебошанд. Боиси ифтихори мост, ки гузаштагони некноми мо – ориёиҳо ба ҷаҳониён забону фарҳанг, илму ҳунар, ойину суннатҳои бою рангоранги башардӯстона, аз ҷумла Наврӯз, инчунин анъанаҳои пешрафтаи давлатдорӣ, яъне тамаддуну фарҳанги ҷовидонаро ба мерос гузоштаанд. Мо вазифадорем, ки дар баробари ифтихор кардан аз мероси оламшумули аҷдоди худ онро соҳибӣ кунем, омӯзем, идома диҳем ва барои наслҳои оянда ҳамчун ганҷинаи бебаҳои ҳувиятсоз ба мерос гузорем. Мо бояд ифтихор дошта бошем, ки аҷдоди хирадманди мо «пиндори нек, гуфтори нек ва кирдори нек»-ро ҳамчун арзиши бузурги инсондӯстона шиори зиндагии худ қарор додаанд».

Дар воқеъ, Паёми Президенти Тоҷикистон ба Маҷлиси Олӣ ҳамчун роҳбалади рушду инкишоф ва барномаи пешрафти замони соҳибистиқлолӣ ҳамеша боиси дастгирӣ ва амалӣ гардонидани нуктаҳои асосии он мебошад. Аз ин рӯ, мо дар мақола бештар ба ду пешниҳод ва дастури Роҳбари давлат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон такя менамоем. Якум, барои таъсис додани Маркази тамаддуни ориёӣ. Дуюм, барои таъсиси Маркази байналмилалии Наврӯз дар пойтахти азизамон шаҳри Душанбе.

Зарурати таъсиси чунин марказҳои миллӣ ба андешаи мо, барои таҳкими ҳувияти миллӣ ва эҳёи хотира гардиши куллии таърихию фарҳангие ба шумор мераванд, ки куҳанбунёд ва соҳибтамаддун будани мардуми моро тақвият мебахшанд.

Дар баробари ин бояд ёдовар шуд, ки дар шинохти давраи муҳоҷирати ориёиҳо, ки ба ҳазораи II пеш аз мелод ва ибтидои ҳазораи I пеш аз мелод алоқаманд аст, дар қаламрави бузурги Осиёи Миёна ва вилоятҳои вобастаи он қавмҳои ориёинажоди махлутшуда (конгломерат) зиндагӣ мекарданд. Ин давраи тӯлоние буд, ки дар ин муддат дини нав-зардуштия рушд намуд ва дар ин қаламрав савдову кишоварзӣ, инчунин забону расму оинҳо тараққӣ ёфта будаанд. Ҳамаи ин ба он оварда расонид, ки гурӯҳҳои этникӣ таназзул ёфта, тамаддунҳои суғдӣ дар шимол ва бохтарӣ дар ҷануб тараққӣ намуданд. Суғдиён дар рушд ва мондагории тамаддун дар Шоҳроҳи Бузурги Абрешим нақши фаъол доштанд ва ин давраро аксари олимону муҳаққиқон давраи Ориёи Бузург номидаанд, ки давраи тиллоии ниёгони мо ба ҳисоб мерафт.

Давраи муосир, яъне замони соҳибистиқлолӣ давраест, ки эҳёи тамаддуни Ориёи Бузург барои давлату миллати мо муҳимияти масъалаи бақодорӣ дар минтақа, ҳифзи марзу бум ва ҳимояи манфиатҳои миллӣ ба ҳисоб меравад. Аз ин рӯ, масъалаи бунёди Маркази тамаддуни ориёӣ барои миллати мо ва дигар ориёнажодон танҳо падидаи нав нест, балки ин зарурати бузурги таърихиест, ки Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон тавонистанд тамаддуни ориёиро бо идеяи муосир ва ҷасорату шуҷоати беҳамто аз нав эҳё намоянд.

Ҳамин аст, ки дар Паём ба Маҷлиси Олӣ Президенти Тоҷикистон ба Ҳукумати мамлакат ва Мақомоти иҷроияи ҳокимияти давлатии шаҳри Душанбе дастур доданд, ки барои дар пойтахти ҷумҳурӣ — шаҳри Душанбе бунёд намудани Конун, яъне Маркази тамаддуни ориёӣ чораҷӯйӣ намоянд.

Албатта, ин иқдоми бузурге, ки дар Паёми Президенти Тоҷикистон ба Маҷлиси Олӣ пешниҳод гардид, андешаи бунёдӣ ва фаромиллие мебошад, ки барои миллату Ҷумҳурии Тоҷикистон ва дигар наслҳои ориёинажод боиси дастгирӣ ва эҳтирому эътирофи хосса мебошад.

Умуман, дар мадди аввал зарурати ташкил намудани чунин марказҳои бонуфуз, ба андешаи мо, пеш аз ҳама, ба вазъи геополитикии ҷаҳони муосир ва дигаргун шудани муносибатҳои этнополитикии ҳамсоядавлатҳо дар минтақаи Осиёи Марказӣ вобастаю пайваста мебошад.

Зарурати дуюми ташкили чунин марказҳо ҳифзи арзишу суннатҳои таърихию фарҳангӣ ва манфиатҳои ҳаётан муҳиму бақодории миллати тоҷик ва тамаддуни ориёиҳо мебошад.

Дар баробари ин, Президенти Тоҷикистон дар Паём ба Маҷлиси Олӣ изҳор доштанд, ки «бо назардошти фалсафаю ҳикмати ҷовидонаи Наврӯз, суннату анъанаҳои башардӯстонаи он ва истифодаи онҳо барои тарбияи наслҳои оянда дар шаҳри Душанбе Маркази байналмилалии Наврӯз бунёд карда шавад. Итминон дорам, ки амалӣ намудани ин иқдом далели раднопазири таъриху фарҳанги беш аз шашҳазорсолаи мо – тоҷикон мегардад. Ҳамзамон Сарвари давлат Академияи миллии илмҳо ва дигар муассисаҳои илмию таҳқиқотиро вазифадор намуданд, ки бо ҷалби олимону донишмандон Консепсияи ин марказҳоро дар асоси анъанаҳои меъморӣ ва шаҳрсозиву шаҳрдории бостонии тоҷикон таҳия ва ба Ҳукумати мамлакат пешниҳод намоянд.

Бояд гуфт, ки имрӯз шарҳу баёни нуктаҳои асосии Паёми Президенти Тоҷикистон ба Маҷлиси Олӣ ҳамчун ҳуҷҷати роҳбалади стратегӣ барои баланд бардоштани ҳисси ватандӯстӣ ва ифтихори миллии сокинони ҷумҳурӣ зарурати воқеӣ дошта, ба паст намудани шиддати зуҳуроти номатлуб ва хавфу хатарҳои нави ҷаҳонӣ таъсири амиқ расонида метавонад.

Мо, олимону таҳлилгарони илмҳои ҷомеашиносии Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон дар амал татбиқ намудани Паёми Президенти Тоҷикистон ба Маҷлиси Олиро дастгирӣ намуда, барои ободию пешравии ҷумҳурии азизамон ҳамеша кӯшиш ба харҷ медиҳем. Паёми Президенти Тоҷикистон ба Маҷлиси Олӣ ҳамчун роҳнамои рушду инкишоф ва барномаи пешрафти Тоҷикистон боиси дастгирии ҳамаҷониба мебошад.

Аз ин рӯ, мо бояд стратегияи рушди махсуси миллӣ дошта бошем, ки ба раванди таҳкими миллату давлат таъсири амиқ расонида тавонад. Бунёди ин марказҳо эҳёи аслу насаб ва тамаддуни ориёӣ аст, ки на танҳо андешаҳои ботил ва азхудкунии асолати таърихиро маҳв мекунад, балки рушд ва эътирофи андешаҳои умумибашарӣ ва таҳаммулпазириро вусъат мебахшад.

Ҳамин тавр, мо, зиёиёну пажӯҳишгарони мамлакат Паёми Президенти Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон ба Маҷлиси Олиро ҳамаҷониба дастгирӣ намуда, барои дар амал татбиқ намудани дастуру супориш ва ташаббусҳои судманди Роҳбари давлат барои рушди Тоҷикистон ҳамеша саҳми назаррас мегузорем.

Муҳаммад АБДУРАҲМОН, узви вобастаи Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон, доктори илмҳои сиёсӣ, профессор