«Бовар дорам, ки занону бонувони мамлакат барои тарбияи фарзандон дар руҳияи омӯхтани илму дониш ва касбу ҳунар, риояи қонунҳои миллӣ «Дар бораи танзими ҷашну маросим» ва «Дар бораи масъулият барои таълиму тарбияи кӯдак», расму ойинҳо ва суннату анъанаҳои мардуми бостонии тоҷик, аз ҷумла сарфаю сариштакорӣ ва пӯшидани либосҳои миллӣ саъю кӯшиши бештар ба харҷ медиҳанд».

Эмомалӣ Раҳмон

Либос дар ҳаёти инсон дар марҳилаи аввал воситаи муҳофизат аз омилҳои табиӣ ба монанди сардию гармӣ буд. Бо пешрафти шуури инсонӣ он ба воситаи пӯшиш ва нигаҳдории бадан табдил ёфт. Дар раванди таърихӣ ва шароити табии зисти инсон дар макони махсус ва ихтирои маътоъҳои гуногуни либос аз нишонаи табақаҳои ҷомеа ва баъдан ба нишонаи миллат табдил ёфт.

Тоҷикон дар масири таърих бо доштани матоҳо ва ҳатто тарҳи дўхт ва нақшу нигори либоси миллии худ аз дигар миллатҳо тафовут доштанд. Ниёгони тоҷикон аз замони бостон ҳаёти муқимӣ ва шуғли кишоварзиро пеша намуда буданд. Ҳаёти муқимӣ ба онҳо шароити шаҳрсозӣ, меъморӣ, ихтироот ва эҷодиёро муҳайё намуда буд. Маҳз бо ҳамин созандагию ихтироот тоҷикон дар офариниши мероси бузурги тамаддуни инсоният саҳми босазо доштанд.

Тоҷикон аз замони бостон бо вуҷуди бо шуғли кишоварзӣ масруф будан, дар эҷоди ҳунарҳои гунонгун низ саҳмгузор буданд, бахусус бо кашф ва ихтирои абрешим, матоъҳои абрешимӣ ва нақшҳои гуногун дар матоҳои миллӣ ҳамчун яке аз рукнҳои бебаҳои арзиши миллӣ дар арсаи ҷаҳон шуҳрат доштанд.

Бо талошҳои зиёди Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ, Пешвои миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон ғояҳои миллӣ ва фарҳанги пурғановати миллати бостонии тоҷик дар арсаи ҷаҳони муаррифӣ гардиданд. Аз ҷумла, бар рӯйхати фарҳанги ғайримоддии ташкилоти бонуфузи ҷаҳонӣ ЮНЕСКО ворид гардидани «Чакан - ҳунари гулдузӣ дар Ҷумҳурии Тоҷикистон» дар соли 2018 ва «Анъанаи бофтани атласу - адрас» 4 - уми декабри соли 2023 аз ташабусҳои ҷаҳонии Президенти кишвар муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон мебошанд. Ин иқдомҳои Пешвои муаззами миллат, муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон барои ҳифзу оммавӣ гардонидани мероси ниёгон, муаррифии ҳунарҳои мардумӣ ва фарҳанги пурғановати миллати бостонии тоҷик дар арсайи байналмилалӣ яке аз дастоварди муҳим башумор меравад.

Яке аз масъалаҳои муҳиме, ки Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон бар он эҳтиром ва арҷгузорӣ менамояд, ин пӯшидани либосҳои миллии тоҷикӣ мебошад. Ин масъаларо ҳанӯз Сарвари давлат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон, дар Паёми худ ба Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон дар санаи 26-уми декабри соли 2018 чунин матраҳ намуда буд: «Қобили зикр аст, ки хусусан, солҳои охир таваҷҷуҳ ба ҳифзи забони давлатӣ, суннату арзишҳо ва либоси миллӣ зиёд шудааст».

Дар Паёми навбатии Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ, Пешвои миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон аз 16-уми декабри соли 2025 бештар ба масъалаҳои таълиму тарбия, маорифу илм, саҳми занону бонувон ва наврасону ҷавонони ин миллати тамаддунофар диққат дода шудааст.

Масалан, либоси маросими тӯйёна то ҳол дар миёни мардуми тоҷик бо ранг ва ҷилои худ аз либоси рӯзмарра тафовут дошта, либоси маросимии азодорӣ низ бо ранг ва тарҳи худ фарқияти зиёд дорад. Ба пайравии суханони Сарвари давлат, як қатор сарчашмаҳои таърихӣ, аз қабили «Шоҳнома»-и безаволи А. Фирдавсӣ шаҳодат медиҳад, ки либоси ниёгони мо бо рангу тарҳи духти худ ба маросиме хос будааст.

Масалан ранги либоси мотамӣ дар достони «Огоҳӣ ёфтани модар аз кушта шудани Суҳроб»-и «Шоҳнома»-и А. Фирдавсӣ чунин оварда шудааст:

Дари хонаҳоро сияҳ кард пок,

Зи коху равоқаш баровард хок.

Фурӯ ҳишт ҷое, ки буд ҷои базм,

Аз он базмгаҳ рафта будаш ба разм.

Бипӯшид пас ҷомаи нилгун,

Ҳамон нилгун ғарқ гашта ба хун.

Аз ин бармеояд, ки ниёгони тоҷикон ғамгинии худро бо бабар намудани либоси рангҳои тирадошта нишон медоданд. Яъне, фарҳанги либоспӯшии тоҷикон ба худ рамзҳои ифодакунанда дошта, зебогиҳои табиӣ, ҳолати рӯҳӣ ва мавқеи иҷтимоии шахсро дар ҷомеа нишон медод.

Тоҷикон аз замони бостон фарҳанги ба бар намудани либосҳои ҷашнӣ, ба монанди чакан, гулдӯзӣ ва атласро доштанд, ки ин анъана баъди ба даст овардани истиқлоли давлатӣ ва тадбирҳои пайвастаи Ҳукумати мамлакат аз нав эҳё шуданд. Дар гузашта аз матоҳои пахтагини бо нахҳои абрешимин гулдӯзишуда ва матоъҳои атлас пероҳанҳои расмӣ ва ҷашнӣ омода карда мешудаанд. Либоси рӯзмарраро аз матоҳои пахтагини гулбаст ва чит омода мекарданд.

Миллати тоҷик аз замони бостонӣ фарҳанги бабарнамудани либосҳои расмӣ, маросимӣ ва ҳамарӯзаро доштаанд. Инчунин, интихоби тарҳ ва рангҳои либос дар гузашта синну сол, яъне ҷавон, миёнасол ва пиронсол будани шахсро нишон медод.

Президенти кишвар, муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон дар суханрониҳои худ саҳми арзанда доштани занону бонувони тоҷикро дар пешрафти соҳаҳои гуногуни ҷомеа ёдовар шуда, дар оянда баҳри рушди таълиму тарбия ва ба воя расонидани наврасону ҷавонон дар руҳияи худшиносии миллӣ ва ватандустӣ талош намудани онҳоро зикр менамоянд.

Бонувони тоҷикро зарур аст, ки то бештар ба фарҳангӣ либоспушии ниёгонамон такя намуда, дар ҳаёти ҳамарӯзаи худ аз ранг ва тарҳҳои шинаму зебои либоси миллии тоҷикона истифода намоянд. Зеро дар паҳн намудани фарҳанги либоспӯшӣ аз гузашта то имрӯз мавқеи занон хело назаррас аст.

Юсуфбекова З., Шовалиева М., Сафоева Б., кормандони шуъбаи мардумшиносии

Институти таърих, бостоншиносӣ ва мардушиносии ба номи А. Дониши АМИT

ДУШАНБЕ, 04.01.2026 /АМИТ «Ховар»/. Пешниҳоди Паёми Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон ба Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи самтҳои асосии сиёсати дохилӣ ва хориҷии ҷумҳурӣ» аз 16 декабри соли 2025 масъулияти шаҳрвандони мамлакат, аз ҷумла муҳаққиқони Академияи миллии илмҳои Тоҷикистонро дар шароити ҷаҳонишавӣ боз ҳам дучанд намуд. Зеро дар Паёми Президенти Тоҷикистон ба Маҷлиси Олӣ дар баробари дигар масъалаҳои ҳаётан муҳими ҷумҳурӣ ба ҳифзи арзишҳои миллӣ, таҳкими давлатдории миллӣ, гиромидошти таърихи гузаштагон,омӯзиши забонҳои хориҷӣ ва ҳифзи забони давлатӣ таваҷҷуҳи зиёд нигаронида шудааст.

-Бояд тазаккур дод, ки Паёми Президенти Тоҷикистон ба Маҷлиси Олӣ барои миллати мо консепсияи стратегии таҳлилию ҷамъбастӣ мебошад. Дар он моҳияти тамоми ҷабҳаҳои ҳаёти ҷамъиятии мамлакат бо такя ба рушди иқтисодиёти замони соҳибистиқлолӣ, эҳёи хотираи таърихӣ ва равандҳои таҳкими давлатдории миллӣ таҳлилу баррасӣ гардидаанд.

Дар Паём ба Маҷлиси Олӣ Президенти Тоҷикистон масъалаҳои рӯзмарраи ҷаҳони пуртазод, вазъи дохилии ҷумҳурӣ, худшиносӣ ва ҳифзи асолати таърихию арзишҳои миллиро бо далелу роҳнамоиҳои мантиқӣ баён намудаанд, ки боиси дастгирии ҳамаҷониба мебошад. Ҳамзамон Сарвари давлат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон пешниҳод намуданд, ки соли 2026 Соли вусъат додани корҳои ободониву созандагӣ ва тақвияту таҳкими худшиносиву худогоҳии миллӣ эълон карда шавад, ки ин барои мо қобили эҳтирому дастгирист.

Президенти Тоҷикистон дар Паём ба Маҷлиси Олӣ изҳори андеша намуданд, ки «тоҷикон яке аз миллатҳои фарҳангию тамаддунсози дунё мебошанд. Боиси ифтихори мост, ки гузаштагони некноми мо – ориёиҳо ба ҷаҳониён забону фарҳанг, илму ҳунар, ойину суннатҳои бою рангоранги башардӯстона, аз ҷумла Наврӯз, инчунин анъанаҳои пешрафтаи давлатдорӣ, яъне тамаддуну фарҳанги ҷовидонаро ба мерос гузоштаанд. Мо вазифадорем, ки дар баробари ифтихор кардан аз мероси оламшумули аҷдоди худ онро соҳибӣ кунем, омӯзем, идома диҳем ва барои наслҳои оянда ҳамчун ганҷинаи бебаҳои ҳувиятсоз ба мерос гузорем. Мо бояд ифтихор дошта бошем, ки аҷдоди хирадманди мо «пиндори нек, гуфтори нек ва кирдори нек»-ро ҳамчун арзиши бузурги инсондӯстона шиори зиндагии худ қарор додаанд».

Дар воқеъ, Паёми Президенти Тоҷикистон ба Маҷлиси Олӣ ҳамчун роҳбалади рушду инкишоф ва барномаи пешрафти замони соҳибистиқлолӣ ҳамеша боиси дастгирӣ ва амалӣ гардонидани нуктаҳои асосии он мебошад. Аз ин рӯ, мо дар мақола бештар ба ду пешниҳод ва дастури Роҳбари давлат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон такя менамоем. Якум, барои таъсис додани Маркази тамаддуни ориёӣ. Дуюм, барои таъсиси Маркази байналмилалии Наврӯз дар пойтахти азизамон шаҳри Душанбе.

Зарурати таъсиси чунин марказҳои миллӣ ба андешаи мо, барои таҳкими ҳувияти миллӣ ва эҳёи хотира гардиши куллии таърихию фарҳангие ба шумор мераванд, ки куҳанбунёд ва соҳибтамаддун будани мардуми моро тақвият мебахшанд.

Дар баробари ин бояд ёдовар шуд, ки дар шинохти давраи муҳоҷирати ориёиҳо, ки ба ҳазораи II пеш аз мелод ва ибтидои ҳазораи I пеш аз мелод алоқаманд аст, дар қаламрави бузурги Осиёи Миёна ва вилоятҳои вобастаи он қавмҳои ориёинажоди махлутшуда (конгломерат) зиндагӣ мекарданд. Ин давраи тӯлоние буд, ки дар ин муддат дини нав-зардуштия рушд намуд ва дар ин қаламрав савдову кишоварзӣ, инчунин забону расму оинҳо тараққӣ ёфта будаанд. Ҳамаи ин ба он оварда расонид, ки гурӯҳҳои этникӣ таназзул ёфта, тамаддунҳои суғдӣ дар шимол ва бохтарӣ дар ҷануб тараққӣ намуданд. Суғдиён дар рушд ва мондагории тамаддун дар Шоҳроҳи Бузурги Абрешим нақши фаъол доштанд ва ин давраро аксари олимону муҳаққиқон давраи Ориёи Бузург номидаанд, ки давраи тиллоии ниёгони мо ба ҳисоб мерафт.

Давраи муосир, яъне замони соҳибистиқлолӣ давраест, ки эҳёи тамаддуни Ориёи Бузург барои давлату миллати мо муҳимияти масъалаи бақодорӣ дар минтақа, ҳифзи марзу бум ва ҳимояи манфиатҳои миллӣ ба ҳисоб меравад. Аз ин рӯ, масъалаи бунёди Маркази тамаддуни ориёӣ барои миллати мо ва дигар ориёнажодон танҳо падидаи нав нест, балки ин зарурати бузурги таърихиест, ки Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон тавонистанд тамаддуни ориёиро бо идеяи муосир ва ҷасорату шуҷоати беҳамто аз нав эҳё намоянд.

Ҳамин аст, ки дар Паём ба Маҷлиси Олӣ Президенти Тоҷикистон ба Ҳукумати мамлакат ва Мақомоти иҷроияи ҳокимияти давлатии шаҳри Душанбе дастур доданд, ки барои дар пойтахти ҷумҳурӣ — шаҳри Душанбе бунёд намудани Конун, яъне Маркази тамаддуни ориёӣ чораҷӯйӣ намоянд.

Албатта, ин иқдоми бузурге, ки дар Паёми Президенти Тоҷикистон ба Маҷлиси Олӣ пешниҳод гардид, андешаи бунёдӣ ва фаромиллие мебошад, ки барои миллату Ҷумҳурии Тоҷикистон ва дигар наслҳои ориёинажод боиси дастгирӣ ва эҳтирому эътирофи хосса мебошад.

Умуман, дар мадди аввал зарурати ташкил намудани чунин марказҳои бонуфуз, ба андешаи мо, пеш аз ҳама, ба вазъи геополитикии ҷаҳони муосир ва дигаргун шудани муносибатҳои этнополитикии ҳамсоядавлатҳо дар минтақаи Осиёи Марказӣ вобастаю пайваста мебошад.

Зарурати дуюми ташкили чунин марказҳо ҳифзи арзишу суннатҳои таърихию фарҳангӣ ва манфиатҳои ҳаётан муҳиму бақодории миллати тоҷик ва тамаддуни ориёиҳо мебошад.

Дар баробари ин, Президенти Тоҷикистон дар Паём ба Маҷлиси Олӣ изҳор доштанд, ки «бо назардошти фалсафаю ҳикмати ҷовидонаи Наврӯз, суннату анъанаҳои башардӯстонаи он ва истифодаи онҳо барои тарбияи наслҳои оянда дар шаҳри Душанбе Маркази байналмилалии Наврӯз бунёд карда шавад. Итминон дорам, ки амалӣ намудани ин иқдом далели раднопазири таъриху фарҳанги беш аз шашҳазорсолаи мо – тоҷикон мегардад. Ҳамзамон Сарвари давлат Академияи миллии илмҳо ва дигар муассисаҳои илмию таҳқиқотиро вазифадор намуданд, ки бо ҷалби олимону донишмандон Консепсияи ин марказҳоро дар асоси анъанаҳои меъморӣ ва шаҳрсозиву шаҳрдории бостонии тоҷикон таҳия ва ба Ҳукумати мамлакат пешниҳод намоянд.

Бояд гуфт, ки имрӯз шарҳу баёни нуктаҳои асосии Паёми Президенти Тоҷикистон ба Маҷлиси Олӣ ҳамчун ҳуҷҷати роҳбалади стратегӣ барои баланд бардоштани ҳисси ватандӯстӣ ва ифтихори миллии сокинони ҷумҳурӣ зарурати воқеӣ дошта, ба паст намудани шиддати зуҳуроти номатлуб ва хавфу хатарҳои нави ҷаҳонӣ таъсири амиқ расонида метавонад.

Мо, олимону таҳлилгарони илмҳои ҷомеашиносии Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон дар амал татбиқ намудани Паёми Президенти Тоҷикистон ба Маҷлиси Олиро дастгирӣ намуда, барои ободию пешравии ҷумҳурии азизамон ҳамеша кӯшиш ба харҷ медиҳем. Паёми Президенти Тоҷикистон ба Маҷлиси Олӣ ҳамчун роҳнамои рушду инкишоф ва барномаи пешрафти Тоҷикистон боиси дастгирии ҳамаҷониба мебошад.

Аз ин рӯ, мо бояд стратегияи рушди махсуси миллӣ дошта бошем, ки ба раванди таҳкими миллату давлат таъсири амиқ расонида тавонад. Бунёди ин марказҳо эҳёи аслу насаб ва тамаддуни ориёӣ аст, ки на танҳо андешаҳои ботил ва азхудкунии асолати таърихиро маҳв мекунад, балки рушд ва эътирофи андешаҳои умумибашарӣ ва таҳаммулпазириро вусъат мебахшад.

Ҳамин тавр, мо, зиёиёну пажӯҳишгарони мамлакат Паёми Президенти Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон ба Маҷлиси Олиро ҳамаҷониба дастгирӣ намуда, барои дар амал татбиқ намудани дастуру супориш ва ташаббусҳои судманди Роҳбари давлат барои рушди Тоҷикистон ҳамеша саҳми назаррас мегузорем.

Муҳаммад АБДУРАҲМОН, узви вобастаи Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон, доктори илмҳои сиёсӣ, профессор

ДУШАНБЕ, 03.01.2026 /АМИТ «Ховар»/. Мероси таърихию фарҳангӣ шиносномаи миллати куҳанбунёди тоҷик буда, яке аз пояҳои асосии ҳувияти миллӣ ва худшиносии ҷомеа маҳсуб мешавад. 16 декабр дар Паёми Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон ба Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи самтҳои асосии сиёсати дохилӣ ва хориҷии ҷумҳурӣ» масъалаи ҳифз, омӯзиш ва муаррифии арзишҳои моддию ғайримоддии халқ бо равиши фарогир ва стратегӣ матраҳ гардида, нақши давлат дар идоракунии ин раванд ҳамчун авлавияти сиёсати миллӣ таъкид карда шуд.

— Сарвари давлат бо зикри он ки беш аз 70 фоизи мероси таърихию фарҳангии ҷумҳуриро ёдгориҳои бостонӣ ташкил медиҳанд, ба мушкили ҷиддии соҳа- набудани қонуни махсуси бостоншиносӣ ишора намуда, таҳияи ҳарчи зудтари он ва пешниҳодаш ба Ҳукумати мамлакатро ҳамчун вазифаи муҳим барои мақомоти дахлдор муайян намуданд. Ин нукта гувоҳи он аст, ки Президенти Тоҷикистон масъалаи ҳифзи мероси бостониро на танҳо ҳамчун арзиши фарҳангӣ, балки ҳамчун самти муҳими сиёсати давлатӣ арзёбӣ менамоянд.

Дар Паёми Президенти Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон ба Маҷлиси Олӣ дастовардҳои назарраси Тоҷикистон дар арсаи байналмилалӣ низ бо ифтихор иброз гардиданд. Аз ҷумла, ворид гардидани 11 ёдгории мероси фарҳангии Хуттали қадим ба Феҳристи мероси ҷаҳонии ЮНЕСКО натиҷаи сиёсати пайгирона ва талошҳои ҳадафманди давлат дар самти ҳифз ва муаррифии арзишҳои миллӣ мебошад.

Ҳамзамон эътирофи шаҳри Панҷакент ҳамчун «Шаҳри ҷаҳонии ҳунарҳои дастӣ барои сӯзанидӯзӣ» ва қабули қатънома оид ба бузургдошти 1050-солагии Робияи Балхӣ дар сатҳи ЮНЕСКО мавқеи шоистаи фарҳанги тоҷиконро дар тамаддуни умумибашарӣ боз ҳам мустаҳкам месозад.

Роҳбари давлат ҳамчунин ба масъалаи арзишҳои умумиинсонӣ ва нақши таърихии тоҷикон дар ташаккули онҳо таваҷҷуҳи махсус зоҳир намуданд. Ташкили ҳамоишҳо таҳти унвони «Устувонаи Куруш: Эъломияи ибтидоии ҳуқуқи гуногунрангии фарҳангӣ» ҳамчун рамзи пешқадами андешаҳои инсондӯстона ва таҳаммулгароии фарҳанги ориёӣ арзёбӣ гардид. Ин иқдом нишон медиҳанд, ки сиёсати фарҳангии давлат ба пайванди таърих, арзишҳои ахлоқӣ ва муосирсозии шуури миллӣ равона шудааст.

Дар Паёми Президенти Тоҷикистон ба Маҷлиси Олӣ зарурати муаррифии шоистаи шахсиятҳои барҷастаи таърихӣ низ таъкид гардида, аз ҷумла масъалаи ворид намудани номи Борбади Марвазӣ ба Феҳристи шахсиятҳои барҷастаи фарҳангии ЮНЕСКО матраҳ шуд. Ин пешниҳод бори дигар собит месозад, ки Пешвои миллат ба эҳёи номҳои бузурги тамаддуни ориёӣ ва ҷойгоҳи онҳо дар фарҳанги ҷаҳонӣ аҳамияти хос медиҳанд.

Бо таъкиди он ки тоҷикон яке аз миллатҳои фарҳангию тамаддунсози дунё мебошанд, Сарвари давлат масъулияти наслҳои имрӯзаро дар соҳибӣ, омӯзиш ва идомаи мероси аҷдодӣ махсус таъкид намуданд. Арзишҳое, чун Наврӯз, Меҳргон, Сада, Тиргон, анъанаҳои пешрафтаи давлатдорӣ ва шиори ҷовидонаи «пиндори нек, гуфтори нек ва кирдори нек» ҳамчун асоси ҳувият ва асолати тоҷикон муаррифӣ гардиданд.

Дар ҳамин замина пешниҳоди бунёди Маркази тамаддуни ориёӣ ва Маркази байналмилалии Наврӯз дар шаҳри Душанбе ҳамчун ташаббусҳои бузурги фарҳангӣ ва ҳувиятофар баромад мекунад. Супоридани таҳияи консепсияи ин марказҳо ба Академияи миллии илмҳо ва муассисаҳои илмӣ бо ҷалби олимону донишмандон далели он аст, ки Президенти Тоҷикистон илм, фарҳанг ва меъмориро ҳамчун бахшҳои ба ҳам пайвастаи сиёсати фарҳангии давлат мешиносанд.

Дар маҷмуъ, Паёми Президенти Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон ба Маҷлиси Олӣ дар соли 2025 ҳамчун санади роҳнамо ва барномавӣ дар соҳаи ҳифз ва рушди мероси таърихию фарҳангӣ аҳамияти вижа дорад. Он на танҳо самтҳои асосии сиёсати давлатро муайян менамояд, балки масъулияти ҷомеа, олимон ва муассисаҳои фарҳангиро дар ҳифзи ганҷинаи ҳувиятофар ва таърихи беш аз шашҳазорсолаи тоҷикон равшан баён мекунад.

Абдураҳмон ПӮЛОТОВ, директори Осорхонаи миллии бостонии Тоҷикистон

3 январи соли 2026, соати 22:15 бо вақти Душанбе, Замин ба нуқтаи перигелий - яъне ба наздиктарин нуқтаи мадори худ нисбат ба Офтоб мерасад. Дар ин лаҳза масофаи байни Замин ва Офтоб ҳадди ақал (минималӣ) буда, 147 099 586,26 км (0,9833 воҳиди астрономӣ)-ро ташкил медиҳад.

Дар ҳамин рӯз қутри намоёни диски Офтоб дар осмон калонтарин дар соли 2026 буда, 32 дақиқаю 35 сонияи кунҷӣ мешавад.

Қутри Офтоб бо воҳидҳои кунҷӣ чен карда мешавад. Тафовути андозаи намоёни диски Офтоб дар давраҳои афелӣ ва перигелӣ бо чашми оддӣ эҳсос намешавад, зеро тағйирёбии андозаи он дар тӯли тақрибан ним сол тадриҷан сурат мегирад. Бо вуҷуди ин, ҳангоми муқоиса маълум мешавад, ки дар давраи перигелӣ қутри намоёни Офтоб тақрибан 3 фоиз калонтар аст нисбат ба аввали моҳи июл, вақте ки масофа байни Замин ва Офтоб ба ҳадди аксар (максималӣ) мерасад.

Мадори эллипсӣ ва андозаи зоҳирии Офтоб

Замин як гардиши пурраро дар атрофи Офтоб дар муддати 365 рӯз, 6 соат, 9 дақиқа ва 10 сония анҷом медиҳад. Ҳаракати он дар мадори эллипсӣ бо суръати миёнаи тақрибан 29,765 км/с сурат мегирад. Наздиктарин нуқтаи мадори Замин ба Офтоб перигелӣ ном дорад ва Замин аз он дар аввали моҳи январ мегузарад. Нуқтаи дуртарини мадор афелӣ номида мешавад ва Замин онро дар аввали моҳи июл мегузарад.

Мадори Замин даврашакли комил нест. Он шакли эллипс дорад, гарчанде ки эллипсӣ будани он заиф ифода ёфтааст (эксентриситет ≈ 0,0167 - Геоид). Ин маънои онро дорад, ки масофа то Офтоб дар тӯли сол тақрибан 5 миллион километр тағйир меёбад. Дар натиҷаи ин тағйирёбӣ, андозаи кунҷии зоҳирии Офтоб низ дигар мешавад. Дар моҳи январ он тақрибан 6-7% калонтар аз моҳи июл аст. Барои чашми оддии инсон ин фарқият қариб эҳсос намешавад, аммо дар аксҳои рақамӣ, ки бо вақти якхела гирифта шудаанд, он хеле равшан дида мешавад: диски зимистонаи Офтоб аз диски тобистонааш ба таври намоён калонтар менамояд.

Бояд таъкид кард, ки андозаи кунҷии Офтоб аз вақти шабонарӯз вобаста нест.

Баъзан чунин мегӯянд, ки гӯё «Офтоб ҳангоми тулӯъ калонтар аст», аммо ин танҳо бо таъсири омилҳои оптикӣ ва ҳодисаҳои атмосфера дар наздикии уфуқ вобаста мебошад. Андозаи воқеии диски Офтоб дар давоми рӯз тағйир намеёбад. Перигелӣ, яъне наздиктарин масофаи Замин ба Офтоб, ба саломатии инсон дар рӯи Замин таъсири манфӣ намерасонад.

Бӯризода Анвар Маҳмад Директори Институти астрофизикаи АМИТ

Дар замони муосир, ки ҷаҳонишавӣ ва таъсироти фарҳангӣ-идеологӣ ба ҳар миллат ва давлат таҳдидҳои навро эҷод мекунад, омӯзиши масъалаҳои идеология, нақши зиёиён дар ҳифзи манфиатҳои миллӣ ва таъмини амнияти маънавӣ аҳамияти фавқулодда касб мекунад. Мақолаи "Идеология ва зиёиён" аз ҷониби олими маъруфи тоҷик, доктори илмҳои сиёсатшиносӣ Саймумин Ятимов (С. Ятимов), ки дар ҷилди 7-уми китоби "Асарҳо" (Идеология ва манфиати миллӣ, Душанбе: Ганҷ нашриёт, 2019) нашр шудааст, яке аз беҳтарин намунаҳои таҳқиқоти илмӣ дар ин самт аст. Ин мақола на танҳо масъалаҳои назариявиро баррасӣ мекунад, балки онҳоро бо таҷрибаи таърихии миллати тоҷик ва ҳодисаҳои ҷаҳонӣ пайванд медиҳад, ки ин хусусият онро ба як пажӯҳиши ҳамаҷониба ва амалӣ табдил медиҳад.

Ҳамчун доктори илмҳои таърих, ки солҳои зиёд ба омӯзиши таърихи идеологияҳои миллӣ ва нақши зиёиён дар инкишофи ҷамъиятҳои Шарқ машғул будам, ин мақоларо ҳамчун як саҳми арзишманд дар илми таърих ва фалсафаи сиёсӣ арзёбӣ мекунам. Тақризи мазкур ба таври мусбат ба таҳлили муҳтаво, сохтор, асосҳои илмӣ ва аҳамияти амалии мақола бахшида шудааст. Ман кӯшиш мекунам, ки ин тақризро дар ҳаҷми тақрибан 5 саҳифа (бо ҳисоби ҳар саҳифа тақрибан 300-400 калима) таҳия намоям, то ҳамаи ҷанбаҳои муҳимро фаро гирад.

Мақола бо як муқаддимаи фалсафӣ оғоз мешавад, ки дар он муаллиф қобилияти фикрронӣ ва офариниши идеяҳоро ҳамчун беҳтарин атои табиат ба инсон таъкид мекунад. Ин қисмат бо истинод ба назарияҳои Маркс ва Энгелс ("Немецкая идеология") ва мисолҳои таърихӣ, чун ҳолати Нютон, мукаммал гардонда шудааст. Муаллиф идеяҳоро ҳамчун маҳсули ҳиссиёт, идрок ва таҳлили мантиқӣ муаррифӣ мекунад ва нақши онҳоро дар рушди инсоният ҳамчун муҳимтарин омил барҷаста месозад. Ин муқаддима на танҳо хонандаро ба фикр водор мекунад, балки заминаи назариявиро барои баррасии минбаъдаи масъалаҳои идеология ва зиёиён фароҳам меоварад.

Дар қисмати асосӣ муаллиф ба таҳлили муносибати инсон ба воқеияти атроф, зарурати донишҳои ҳаққонӣ ва хатари тасаввуроти рӯякӣ мепардозад. Истинод ба Монтен ("одамон ба ҳеҷ чиз он андоза сахт бовар намекунанд, назар ба чизе, ки нисбаташ маълумоти хеле кам доранд") ин ҷо хеле муносиб аст ва нишон медиҳад, ки муаллиф таърихи фалсафаро хуб медонад. Ӯ таъкид мекунад, ки танҳо халқҳое бурд кардаанд, ки моҳияти корҳоро дарк намуда, ниятҳои душманро ошкор кардаанд. Ин нуқтаҳо бо мисолҳои таърихӣ аз ҳаёти миллатҳои гуногун муайян карда шудаанд, ки ин мақоларо ба як пажӯҳиши таърихӣ-таҳлилӣ табдил медиҳад.

Яке аз қисматҳои муҳимми мақола ба нақши зиёиён дар низоми сиёсӣ бахшида шудааст. Муаллиф зиёиёнро ҳамчун "рӯшноӣ" ва полоишгари идеологияҳо муаррифӣ мекунад, ки вазифаашон ислоҳи шуур ва дарки амиқи мавҷудот аст. Истинод ба таърихи миллати тоҷик – аз Абӯалӣ ибни Сино ва Фирдавсӣ то Садриддини Айнӣ ва дигарон – ин ҷо хеле арзишманд аст. Муаллиф муборизаи зиёиён бар зидди ҷаҳолат, фанатизм ва истилогаронро таҳлил мекунад ва нишон медиҳад, ки чӣ гуна онҳо забони миллӣ, фарҳанг ва рӯҳияи ватандӯстиро ҳифз кардаанд. Ин қисмат на танҳо илмӣ, балки илҳомбахш аст ва барои тарбияи ҷавонон муфид мебошад.

Дар идома муаллиф ба масъалаҳои муосири Тоҷикистон мепардозад: ҷанги шаҳрвандӣ, эҳёи ваҳдати миллӣ ва хатари идеяҳои бегона. Ӯ ба китоби Г. Моргентау ("Politics Among Nations") истинод карда, қудрати миллиро бо омилҳои маънавӣ, илмӣ ва зиёӣ пайванд медиҳад. Ин пайванд байни назарияи ғарбӣ ва таҷрибаи шарқӣ яке аз нуктаи қувватбахши мақола аст ва нишон медиҳад, ки муаллиф илми ҷаҳониро хуб медонад.

Дар хулоса муаллиф идеологияро ҳамчун воситаи таъмини амнияти миллӣ муаррифӣ мекунад ва хатари унсурҳои ҷаҳонишавӣ, чун интернет ва шабакаҳои маҳвораиро таъкид мекунад. Ӯ вазифаи зиёиёнро дар фош кардани идеяҳои догматикӣ ва экстремистӣ барҷаста месозад ва мақоларо бо як ҳушдори илмӣ – зарурати боло бурдани сатҳи маърифатнокӣ – анҷом медиҳад.

Мақола аз ҷиҳати илмӣ хеле мустаҳкам аст. Муаллиф аз методҳои таърихӣ-таҳлилӣ, муқоисаӣ ва фалсафӣ истифода мебарад. Истинодҳо ба манбаъҳои классикӣ (Маркс, Энгелс, Монтен, Фейербах, Черчилль, Моргентау, Манхейм) ва муаллифони тоҷик (Рӯдакӣ, Фирдавсӣ, Сино) ин мақоларо ба як синтези илмҳои таърих, фалсафа ва сиёсатшиносӣ табдил медиҳад. Рӯйхати адабиёт дар охири мақола (аз [1] то [9]) нишон медиҳад, ки таҳқиқот бар асоси манбаъҳои боэътимод сурат гирифтааст.

Аз нуқтаи назари илми таърих, мақола аҳамияти бузург дорад, зеро таърихи миллати тоҷикро на ҳамчун ҳодисаҳои тасодуфӣ, балки ҳамчун равандҳои идеологӣ таҳлил мекунад. Масалан, муборизаи зиёиён бар зидди истилогарон ва ҷаҳолат дар асрҳои миёна ва муосир ҳамчун омили ҳифзи ҳувияти миллӣ баррасӣ мешавад. Ин муносибат ба таърихи идеологияҳо дар Шарқ навоварӣ дорад ва метавонад барои таҳқиқотҳои минбаъда замина шавад.

Муаллиф аз принсипҳои объективият риоя мекунад: ӯ на танҳо тарафҳои мусбати зиёиёни тоҷикро таъкид мекунад, балки хатари бетарафӣ ва "Laisses Faire"-ро низ ошкор месозад. Ин муносибати илмиро нишон медиҳад ва мақоларо аз ҳолати таблиғотӣ берун меоварад.

Муаллиф масъалаҳои ҷаҳониро бо таҷрибаи Тоҷикистон пайванд медиҳад, масалан, ҷанги шаҳрвандӣ ва эҳёи ваҳдатро ҳамчун мисоли амалии нақши идеология дар амнияти миллӣ баррасӣ мекунад. Ин навоварӣ аст, зеро дар илми таърихи пасошӯравӣ чунин таҳлилҳои ҳамаҷониба каманд.

Навоварӣ дар пайванди фалсафаи шарқӣ (Сино, Фирдавсӣ) бо ғарбӣ (Моргентау, Манхейм) низ дида мешавад. Муаллиф нишон медиҳад, ки принсипҳои қудрати миллӣ универсалӣ ҳастанд ва барои Тоҷикистон мувофиқанд. Ин муносибат метавонад барои омӯзиши муқоисавии идеологияҳо дар Осиёи Марказӣ илҳомбахш бошад.

Дар қисмати хулоса муаллиф ба хатари ҷаҳонишавӣ ва таъсири расонаҳо мепардозад, ки ин масъала дар замони муосир ҳанӯз ҳам актуалӣ аст. Ӯ пешниҳодҳои амалӣ дода, барои боло бурдани сатҳи маърифат ва фаъолияти илмӣ барои муқобила бо идеяҳои бегона мусоидат менамояд.

Мақола на танҳо илмӣ, балки амалӣ аст. Он барои сиёсатмадорон, зиёиён ва ҷавонони Тоҷикистон ҳамчун дастури амалӣ хизмат мекунад. Таъкид ба ваҳдати миллӣ, ҳифзи истиқлолият ва мубориза бар зидди экстремизм ин мақоларо ба як воситаи тарбияи ватандӯстӣ табдил медиҳад.

Дар илми таърих ин мақола метавонад барои донишгоҳҳои олӣ истифода шавад, зеро он таърихи идеологияро бо ҳодисаҳои муосир пайванд мекунад. Барои пажӯҳишгарон он замина барои таҳқиқотҳои нав, чун омӯзиши нақши зиёиён дар давраи соҳибистиқлолӣ, фароҳам меоварад.

Мақолаи "Идеология ва зиёиён",ки аз ҷониби С. Ятимов таълиф шудааст, як пажӯҳиши барҷаста аст ва илми таърихро бо фалсафа ва сиёсатшиносӣ муттаҳид мекунад. Он аҳамияти зиёиёнро дар ҳифзи манфиатҳои миллӣ таъкид мекунад ва барои рушди Тоҷикистон илҳомбахш аст. Ин мақола арзиши илмӣ,универсалӣ ва амалӣ дорад ва тавсия медиҳам, ки онро ҳамчун манбаи асосӣ дар омӯзиши идеологияҳои миллӣ истифода баранд.

ҚУРБОНОВА Ширин – арходими илмии Шуъбаи Осиёи Ҷанубу Шарқии Институти омӯзиши масъалаҳои давлатҳои Осиё ва Аврупои Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон, доктори илмҳои таърих, профессор

Санаи 16-уми декабри соли равон Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ – Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон Паёми навбатии худро ба Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи самтҳои асосии сиёсати дохилӣ ва хориҷии ҷумҳурӣ» ироа намуданд.

Чун ҳамеша Паёми соли 2025 аз паёмҳои пешин комилан фарқ мекунад. Сараввал, дар он дастовардҳои сиёсии соли 2025 аз қабили муваффақона барпо намудани интихоботи вакилони Маҷлиси намояндагон, маҷлисҳои маҳаллии вакилони халқ ва аъзои Маҷлиси миллии Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон, ҳалли пурраи масъалаҳои ҳалношудаи сарҳадии байни ду кишвар – Ҷумҳурии Тоҷикистон ва Ҷумҳурии Қирғизистон, ташкили нахустин Конфронси байналмилалии сатҳи баланд оид ба ҳифзи пиряхҳо дар шањри Душанбе, қабули қатъномаҳо аз ҷониби Созмони Милали Муттаҳид доир ба «Ҳифзи пиряхҳо ва криосфера, бахусус, дар минтақаҳои кӯҳӣ», «Нақши зеҳни сунъӣ дар фароҳам овардани имконоти навин барои рушди устувор дар Осиёи Марказӣ» ва эълон кардани соли 2027 ҳамчун «Соли байналмилалии маърифати ҳуқуқӣ», ба Феҳристи мероси ҷаҳонии ЮНЕСКО ворид гардидани ёдгориҳои мероси фарҳангии Хуттали қадим ба диққати иштирокчиён расонида шуд.

Дуюм, дар такя ба зарурати ҷамъбасти марҳилаи дуюми татбиқи Стратегияи миллии рушди Ҷумҳурии Тоҷикистон барои давраи то соли 2030 рушди иқтисодиёти кишвар дар 10 соли охир ва натиҷаҳои он мавриди баррасӣ қарор дода шуд. Сеюм, Паёми Пешвои муаззами миллат дар ин сол самтҳои зерини фаъолият: иқтисодиёт, иҷтимоиёт, маориф, илм, тиб, фарҳанг, варзиш, саҳми қишрҳои алоҳида, хусусан занону ҷавонон дар пешрафти ҷомеа, таъмини сулҳу суббот, ягонагӣ, ваҳдати миллӣ ва мавқеи Ҷумҳурии Тоҷикистон дар муносибатҳои байналмилалиро дарбар мегирад. Чорум, рақамикунонии иқтисодиёт ва истифодаи ҳамаҷонибаи зеҳни сунъӣ чун омили асосии рушди иқтисодиёту ҷомеа ва бартарафкунандаи таъсири манфии омилҳои инсонӣ пазируфта шуда қайд гардид: «зарур аст, ки раванди идоракунии давлатиро бо истифода аз технологияҳои рақамӣ ва зеҳни сунъӣ ба роҳ монда, таъсири омили инсониро дар тамоми соҳаҳо ва ҳама гуна муносибатҳои молиявӣ коҳиш диҳем» ва панҷум, дар такя ба натиҷаҳои соли 2025 музди меҳнату нафақа ва пардохтҳои дигари пулӣ новобаста аз зиёдшавии онҳо дар солҳои пешин соли 2026 низ боло бурда мешавад.

Табиист, ки қисми бештари Паёми Пешвои муаззами миллат ба соҳаи иқтисодиёт бахшида шудааст, зеро он асос ва гарави ҳастии ҷомеа мебошад. «Баланд бардоштани сатҳу сифати зиндагии мардуми кишвар ҳадафи олии давлат ва Ҳукумати мамлакат ба ҳисоб меравад[1]» ва иҷрои ин ҳадаф, яъне баланд бардоштани сатҳи некуаҳволии мардум маҳз аз сатҳи рушди иқтисодиёт вобаста аст.

Таҳлилу баҳодиҳии рушди иқтисодиёти мамлакат ва ҷомеа дар 10 соли охир ва хусусан, соли 2025, хулосабарорӣ аз амалкардҳо, иҷрои дастуру супоришҳои паёмҳои пешин оид ба таъмини рушди иқтисодиёту иҷтимоиёт, таъмини амният, сулҳу субот, ягонагию ваҳдат, ҳимояи арзишу манфиатҳои миллӣ, баланд бардоштани сатҳу сифати зиндагии мардуми Тоҷикистон меҳвари асосии Паёми имсола мебошад. Он, албатта ҳама самтҳои рушди ҷомеаро дарбар мегирад ва наметавон дар як мақола оид ба ҳамаи онҳо баёни назар кард. Аз ин рӯ, банда ҳамчун мутахассиси соҳаи иқтисодиёт фикру андешаҳои худро оид ба рушди иқтисодиёти мамлакат дар такя ба хулосабарориҳо, дастуру супоришҳо, ки аз Паёми Пешвои муаззами миллат бармеоянду бояд дар амал татбиқ карда шаванд, изҳор менамоям.

Чи тавре, ки қайд гардид, баланд бардоштани сатҳу сифати зиндагии мардуми кишвар ҳадафи олии давлат ва Ҳукумати мамлакат ба ҳисоб рафта, аз афзоиши Маҷмуи маҳсулоти дохилӣ вобаста мебошад. Бинобар ин, муҳтарам Президенти кишвар Паёмро аз эълони сатҳи рушди ин нишондиҳанда шурўъ намуданд. «Тайи даҳ соли охир, яъне дар давраи татбиқи ду барномаи миёнамуҳлати рушди кишвар, ки марҳалаҳои фосилавии иҷрои Стратегияи миллии рушд барои давраи то соли 2030-ро дарбар мегиранд, ба хотири расидан ба ҳадафҳои стратегӣ ва баланд бардоштани сатҳу сифати зиндагии аҳолӣ бисёр иқдомоти муҳиму самарабахш амалӣ карда шуданд. Дар натиҷа ҳаҷми маҷмуи маҳсулоти дохилӣ 3,4 баробар зиёд гардида, иқтисоди миллии мо ҳар сол ба ҳисоби миёна 7,6 фоиз афзоиш ёфт[2]». Маҷмуи маҳсулоти дохилӣ дар соли 2025 ба 173,0 млрд. сомонӣ баробар гардида, афзоиши воқеии он 8,4%-ро ташкил намуд. Ҳол он, ки созмонҳои байналмилалии молиявӣ, аз ҷумла Бонки умумиҷаҳонӣ[3] ва Бонки осиёии рушд[4] иҷрои ин нишондиҳандаро мутаносибан дар сатҳи 7,0 ва 7,4% пешбинӣ намуда буданд.

Сатҳи баланди афзоиши Маҷмуи маҳсулоти дохилӣ дар соли 2025 бештар аз ҳисоби рушди соҳаи саноат (24,4%) ва кишоварзӣ (7,5%) таъмин карда шудааст. Албатта, дар шароити таъмини иҷрои ҳадафи чоруми миллӣ – саноатикунонии босуъати мамлакат зарур аст, ки дар ин раванд саҳми соҳаи саноат арзанда бошад ва афзоиши Маҷмуи маҳсулоти дохилӣ бештар аз ҳисоби ин соҳа таъмин гардад. Дар асл низ таъминкунандаи суръати афзоиши Маҷмуи маҳсулоти дохилӣ дар соли 2025 ҳамин соҳа мебошад. Дар такя ба супоришҳои Пешвои муаззами миллат сохторҳои дахлдорро мебояд ҳамаи чораҳоро андешанд, то ҳиссаи саноати коркард дар ҳаҷми умумии маҳсулоти саноатӣ пайваста афзоиш ёбад, зеро ҳамон замон натиҷаҳои фаъолияти иқтисодӣ дар соҳаи саноат самарабахш ҳисоб меёбанд, ки қисми барзиёди маҳсулот дар дохили кишвар то маҳсулоти ниҳоӣ коркард карда шавад.

Бояд қайд намуд, ки Маҷмуи маҳсулоти дохилӣ дар панҷ соли охир (2021-2025) ба ҳисоби миёна 8,5 фоиз афзудааст, ки нишондиҳандаи хеле баланд мебошад. Агар давраи солҳои 2001-2025-ро ба панҷсолаҳо ҷудо намоем, панҷсолаи охир баъди панҷсолаи аввал (2001-2005) аз ҳисоби сатҳи баланди рушди Маҷмуи маҳсулоти дохилӣ дар ҷойи дуюм меистад. Мумкин ин равандро ба инобат гирифта, Пешвои муаззами миллат дар Паёми худ қайд намуданд, ки «дар ин давра (панҷ соли оянда – аз муаллиф) рушди иқтисодӣ ҳар сол ба ҳисоби миёна 8,7 фоиз, аз ҷумла истеҳсоли маҳсулот дар соҳаҳои саноат 20 фоиз, кишоварзӣ 8,4 фоиз ва ҳаҷми хизматрасониҳои пулакӣ 11,7 фоиз афзоиш меёбад[5]». Агар сохторҳои дахлдор тавонанд панҷ соли ояндаро бо чунин натиҷа ба анҷом расонанд, иҷрои ҳадафҳои Стратегияи миллии рушди Ҷумҳурии Тоҷикистон барои давраи то соли 2030 пурра таъмин мегардад.

Афзоиши Маҷмуи маҳсулоти дохилӣ боиси беҳтар шудани сатҳу сифати зиндагии аҳолӣ ва коҳиши сатҳи камбизоатӣ мегардад. «Дар ин муддат сатҳи камбизоатӣ то 19 фоиз коҳиш ёфт». Ин нишондиҳанда соли гузашта 19,8%-ро ташкил медод ва 0,8 банди фоизӣ коҳиш ёфтани он, моро ба иҷрои супориши дигари Пешвои муаззами миллат, яъне то 10% расонидани он дар соли 2030 наздиктар мекунад. Бояд қайд намуд, ки сатҳи камбизоатӣ соли 2000-ум 81,0 фоизро ташкил менамуд.

Нишондиҳандаи дигаре, ки тағйирёбии сатҳу сифати зиндагонии аҳолиро инъикос менамояд, маблағи даромадҳои пулии аҳолӣ мебошад. «Даромади пулии аҳолӣ аз 26 миллиард сомонии соли 2015 то 165 миллиард сомонӣ дар соли 2025, яъне беш аз шаш баробар афзоиш ёфт».

Иҷрои эътимодноки қисми даромади буҷети давлатӣ имкон медиҳад, ки соли 2026 ба самтҳои иқтисодию иҷтимоӣ маблағи бештар равона карда шавад. Дар такя ба ин, Пешвои муаззами миллат ба Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон оид ба зиёд намудани музди меҳнат, нафақа ва пардохтҳои дигари иҷтимоӣ супориш доданд. Чун ҳамеша, ин амал метавонад боиси болоравии нархҳо гардад, бинобар ин, сохторҳои дахлдорро зарур аст, ки аз ҳоло оиди пешгирӣ кардани он чораҳои ғайримаъмурӣ андешанд.

Ташаккулу рушди «иқтисоди сабз» ва «даврагӣ», суръатбахшии раванди рақамикунонии иқтисодиёт, инкишофи неруи инсонӣ, баланд бардоштани рақобатнокии маҳсулоти ватанӣ, тақвияти имкониятҳои содиротии мамлакат ва беҳтар гардонидани сифати хизматрасониҳои иҷтимоӣ аз ҷумлаи масъалаҳои афзалиятнок эълон шудаанд. Албатта, вобаста ба рушди ин самтҳо стратегияю барномаҳои дахлдор татбиқ шуда истодаанд, вале пешниҳоди нишондиҳандаҳои нави макроиқтисодӣ аз ҷониби Пешвои муаззами миллат бознигарии онҳоро талаб менамояд.

Иҷрои дастуру супоришҳое, ки аз Паёми Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ – Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон ба Маҷлиси Олии мамлакат бармеоянд суръати баланди рушди иқтисодиёт, афзоиши маҷмуи маҳсулоти дохилӣ ба ҳар сари аҳолӣ, иҷрои нишондиҳандаҳои дигари макроиқтисодии пешбининамударо таъмин менамояд. Чи хеле, ки Пешвои муаззами миллат дар охири Паём қайд менамоянд «ба хотири рушду пешрафти Тоҷикистони маҳбубамон ва ободии Ватани азизамон заҳмат мекашем, ба ҳамаи ҳадафҳои некамон мерасем ва нуфузу обрӯи давлати тоҷиконро дар арсаи байналмилалӣ боз ҳам баланд мебардорем».

Шариф Раҳимзода Сарходими илмии Институти иқтисодиёт ва демографияи АМИТ, д.и.и., профессор

[1] Паёми Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон «Дар бораи самтҳои асосии сиёсати дохилӣ ва хориҷии ҷумҳурӣ» https://president.tj/event/missives/54181 (санаи муроҷиат - 18.12.2025)

[2] Паёми Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон «Дар бораи самтҳои асосии сиёсати дохилӣ ва хориҷии ҷумҳурӣ» https://president.tj/event/missives/54181 (санаи муроҷиат - 18.12.2025)

[3] Таджикистан демонстрирует сильный экономический рост, но уступает странам региона в уровне цифровизации торговли. https://www.vsemirnyjbank.org/.../press-release/2025/07/30/. (санаи муроҷиат - 18.12.2025)

[4] Экономика Таджикистана вырастет на 7,4% в 2025 году, цифровая трансформация имеет решающее значение для устойчивого развития – АБР https://www.adb.org/ru/news/tajikistan-economy-grow-7-4-2025. (санаи муроҷиат - 18.12.2025)

[5] Паёми Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон «Дар бораи самтҳои асосии сиёсати дохилӣ ва хориҷии ҷумҳурӣ» https://president.tj/event/missives/54181 (санаи муроҷиат - 18.12.2025)

ДУШАНБЕ, 01.01.2026 /АМИТ «Ховар»/. Мавзуи ҳифзи пиряхҳо, омӯзиши илмҳои криосфера ва амалисозии ташаббусҳои байналмилалии Тоҷикистон дар соҳаи обу иқлим аҳамияти стратегӣ ва ҷаҳонӣ дорад. Тағйирёбии ҳарорати ҳаво, обшавии босуръати пиряхҳо ва афзоиши басомади офатҳои табиӣ имрӯз на танҳо муҳити зист, балки амнияти обӣ, рушди иқтисодӣ ва суботи иҷтимоии ҷумҳуриро таҳти таъсири ҷиддӣ қарор додааст.

-16 декабри соли равон дар Паёми Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон ба Маҷлиси Олӣ «Дар бораи самтҳои асосии сиёсати дохилӣ ва хориҷии ҷумҳурӣ» масъалаи омӯзиш ва ҳифзи пиряхҳо ҳамчун яке аз самтҳои калидии илми муосир ва ҷузъи таркибии сиёсати давлатӣ таъкид гардид. Сарвари давлат ба таври возеҳ иброз доштанд, ки омӯзиши пиряхҳо имрӯз на танҳо аҳамияти илмӣ, балки аҳамияти стратегии миллӣ ва байналмилалӣ дорад.

Бо мақсади таҳкими заминаи институтсионалӣ ва баланд бардоштани самаранокии таҳқиқоти илмӣ пешниҳод гардид, ки Муассисаи давлатии илмиву таҳқиқотии «Маркази омӯзиши пиряхҳои Академияи миллии илмҳо» ба Муассисаи давлатии илмиву таҳқиқотии «Институти омӯзиши пиряхҳо ва криосфераи Академияи миллии илмҳо» табдил дода шавад. Ин қадами муҳим дар самти рушди илм, тақвияти иқтидори кадрӣ ва мутобиқсозии таҳқиқоти миллӣ ба стандартҳои ҷаҳонӣ маҳсуб мешавад.

Пиряхҳои Тоҷикистон ҳамчун манбаи асосии ташаккули захираҳои обии Осиёи Марказӣ нақши калидӣ доранд ва коҳиш ёфтани онҳо метавонад ба мушкилоти обӣ, рушди иҷтимоию иқтисодӣ ва суботи экологии тамоми минтақа таъсири ҷиддӣ расонад.

Дар ин замина Маркази илмӣ-таҳқиқотии экология ва муҳити зисти Осиёи Марказӣ фаъолияти худро ба омӯзиши тағйирёбии иқлим, мониторинги пиряхҳо, арзёбии хатарҳои табиӣ ва таҳияи тавсияҳои илмӣ равона намудааст.

Яке аз самтҳои калидии фаъолияти Маркази илмӣ-таҳқиқотии экология ва муҳити зисти Осиёи Марказӣ омӯзиш ва мониторинги ҳолат, динамика ва таҳаввули пиряхҳои Тоҷикистон дар шароити тағйирёбии иқлим мебошад. Дар ин замина таҳқиқоти саҳроӣ ва таҳлили маълумоти моҳворавӣ дар ҳавзаҳои гуногуни кӯҳии ҷумҳурӣ дар ҳамкорӣ бо Маркази омӯзиши пиряхҳои Академияи миллии илмҳо, аз ҷумла дар ҳавзаҳои дарёҳои Варзоб, Сурхоб, Камароб, Ванҷоб ва дигар минтақаҳои Помир анҷом дода шуд.

Дар ҷараёни ин таҳқиқот истифодаи технологияи муосир, чун ҳавопаймоҳои бесарнишин (дронҳо), системаҳои GPS, аксҳои моҳворавии Sentinel-2, Landsat ва PlanetScope ба таври васеъ истифода гардиданд. Натиҷаҳо нишон медиҳанд, ки дар якчанд ҳавзаҳо коҳиши назарраси масоҳати пиряхҳо ба қайд гирифта шудааст. Масалан, дар ҳавзаи дарёи Камароб нисбат ба маълумоти феҳристи пиряхҳои собиқ Иттиҳоди Шуравӣ (1971) масоҳати пиряхҳо тақрибан 27,7 фоиз коҳиш ёфтааст. Раванди бесобиқаи гармшавии ҳарорат таъсири худро асосан ба пиряхҳои набзонӣ хеле равшан нишон медиҳад.

Дар ҳамкорӣ бо Маркази омӯзиши пиряхҳои Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон омӯзиши пиряхи Деҳдал, ки яке аз пиряхҳои характакунандаи минтақа ва омили эҳтимолии эҷоди хатарҳои табиӣ ба ҳисоб меравад, солҳои охир таваҷҷуҳи махсусро ҷалб намуд. Таҳқиқот нишон доданд, ки пиряхи Деҳдал дорои реҷаи даврагии ҳаракат мебошад ва дар гузашта борҳо марҳалаҳои пешравии босуръатро аз сар гузаронидааст. Ин натиҷаҳо бо истифода аз аксҳои муосири моҳворавии Sentinel-2 дар муқоиса бо маълумоти саҳроии собитшуда ва феҳристи пиряхҳои Иттиҳоди Шуравӣ (1971) ба даст омаданд. Дар моҳҳои сентябр–октябри соли 2025 марҳалаи нави ҳаракати фаъоли пирях муайян гардид, ки бо пешравии забонаи он тақрибан 4500 метр ҳамроҳӣ дошт. Ин ҳолат идомаи силсилаи таърихии мушоҳидаҳо (солҳои 1890, 1974 ва 2015-2016) буда, хусусияти даврагии ҳаракати пиряхи Деҳдалро тасдиқ менамояд. Дар ҳолати идома ёфтани чунин равандҳо эҳтимоли сар задани хатарҳои табиӣ, аз ҷумла басташавии маҷрои дарёҳо ва ташаккули кӯлҳои пиряхӣ вуҷуд дорад. Аз ин рӯ, мониторинги доимии ин пирях ҳамчун омили муҳими пешгирии офатҳои эҳтимолӣ арзёбӣ мегардад.

Самти дигари муҳими фаъолияти марказ омӯзиши пӯшиши барф ва арзёбии хавфи тармафароӣ дар минтақаҳои осебпазири кӯҳистон мебошад. Дар ин замина Маркази илмӣ-таҳқиқотии экология ва муҳити зисти Осиёи Марказӣ дар ҳамкорӣ бо Кумитаи ҳолатҳои фавқулода ва мудофиаи граждании назди Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон солҳои 2024-2025 дар мавзеи Майхура 10 пойгоҳи баҳогузории пӯшиши барф ва мониторинги тармафароиро дар баландиҳои гуногун аз сатҳи баҳр насб намуд.

Ин пойгоҳҳо бо истифода аз технологияҳои муосир имконият медиҳанд, ки хавфи рух додани тармаҳо пешакӣ арзёбӣ гардида, тадбирҳои саривақтии пешгирӣ андешида шаванд. Пойгоҳҳо нишондиҳандаҳои муҳими метеорологӣ, аз ҷумла миқдори бориш, ҳарорати ҳаво, намӣ, суръат ва самти шамол, ғафсии қабати барф, обнокӣ ва зичии барф, инчунин ҳарорат ва таркиби намии қабати барфро дар панҷ сатҳ ба қайд мегиранд.

Илова бар ин, пойгоҳҳо бо камераҳои назоратӣ ва таҷҳизоти бақайдгирии рақамӣ муҷаҳҳаз буда, фаъолияти онҳо аз шаҳри Душанбе дар реҷаи воқеии вақт назорат карда мешавад. Татбиқи чунин низоми мониторинг дар минтақаҳои кӯҳии ҷумҳурӣ қадами муҳим дар самти коҳиш додани хавфи тармафароӣ ва ҳифзи ҳаёти аҳолӣ ва инфрасохтори нақлиётӣ маҳсуб мешавад.

Таҳлилҳои охирин нишон медиҳанд, ки тақсимоти бориш ва захираи барф дар манотиқи баландкӯҳ, миёнакӯҳ ва поёноби ҳавзаҳо ба таври назаррас тағйир ёфтааст. Камшавии бориши барфӣ ва баландшавии ҳарорати миёнаи солона ба коҳиши захираи пиряхҳо ва барф оварда мерасонад. Он ба устувории экосистемаи кӯҳӣ ва таъминоти оби нӯшокӣ таъсири мустақим мерасонад.

Дар самти омӯзиши кӯлҳои минтақаҳои кӯҳӣ фаъолияти марказ ба мониторинги кӯли Сарез ва садди Усой равона шудааст. Дар доираи Барномаи «Мониторинги равандҳои деформатсионии сарбанди кӯли Сарез бо истифода аз технологияи системаҳои моҳворавии BeiDou» назорати доимии ҳолати сарбанди Усой ва соҳилҳои хатарноки кӯл ба роҳ монда шудааст.

Истифодаи технологияи BeiDou имкон медиҳад, ки равандҳои деформатсионии сарбанд бо саҳеҳияти камтар аз 1 сантиметр ба таври автоматикӣ ба қайд гирифта шаванд. Маълумот дар реҷаи вақти воқеӣ дар ҳар ду дақиқа ба Маркази ҳамгироӣ ва коркарди додаҳо интиқол ёфта, пас аз коркарди пурра таҳти назорати доимӣ қарор мегирад.

Дар айни замон 7 пойгоҳ дар массаҳои лағжанда ва мавзеъҳои эҳтимол хатарнок дар қисмати ғарбии кӯли Сарез насб гардидаанд, ки барои муайянсозии саривақтии хатари ярч аҳамияти махсус доранд. Омӯзиши мукаммали кӯли Сарез, таҳқиқи пиряхҳои набзонӣ, насби 8 пойгоҳи рақамӣ барои мониторинги деформатсияи қишри замин, ҳамчунин татбиқи системаи огоҳкунии пешакии тармафароӣ дар Майхура аз ҷумлаи тадбирҳои муҳим мебошанд.

Истифодаи ҳавопаймоҳои бесарнишин (дронҳо) ва технологияҳои рақамӣ дар мониторинги тағйироти морфодинамикӣ самаранокии таҳқиқоти илмиро ба таври назаррас баланд бардошта, барои қабули қарорҳои оқилона заминаи боэътимод фароҳам месозад.

Ин таҳқиқот солҳои минбаъда боз ҳам вусъат дода шуда, бо ҷалби технологияҳои пешрафта ва омода намудани кадрҳои баландихтисос идома меёбад. Паёми Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон ба Маҷлиси Олӣ моро бори дигар водор месозад, ки масъулияти илмӣ ва шаҳрвандиамонро дар самти омӯзишу ҳифзи пиряхҳо, коҳиш додани хавфҳои табиӣ ва фаъолияти таҳқиқотӣ ва амалӣ дар ин самт боз ҳам тақвият бахшем.

Маҷид ГУЛАЁЗОВ, ҳамдиректори Маркази илмӣ-таҳқиқотии экология ва муҳити зисти Осиёи Марказӣ

ДУШАНБЕ, 01.01.2026 /АМИТ «Ховар»/. 16 декабри соли 2025 Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон дар Паём ба Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи самтҳои асосии сиёсати дохилӣ ва хориҷии ҷумҳурӣ» супориш доданд, ки Маркази тамаддуни ориёӣ ва Маркази байналмилалии Наврӯз дар шаҳри Душанбе ифтитоҳ карда шаванд. Ин марказҳо аз ҷиҳати илмӣ, фарҳангӣ, сиёсӣ ва тамаддунӣ иқдоми бисёр муҳим ва стратегӣ ба ҳисоб мераванд. Ин ташаббус на танҳо идомаи сиёсати фарҳангпарваронаи давлат аст, балки ҷавоб ба ниёзҳои муосири ҷомеа дар заминаи ҳифз ва бозшиносии ҳувияти таърихӣ, худшиносии миллӣ ва ҷойгоҳи Тоҷикистон дар низоми тамаддуни ҷаҳонӣ мебошад.

— Тамаддуни ориёӣ яке аз куҳантарин тамаддунҳои башарӣ буда, дар ташаккули фарҳанг, забон, ҷаҳонбинӣ, низоми иҷтимоӣ ва арзишҳои маънавии бисёр халқҳо нақши бунёдӣ бозидааст. Илмҳои таърих, бостоншиносӣ, забоншиносӣ, мардумшиносӣ ва фарҳангшиносӣ собит менамоянд, ки қаламрави Осиёи Марказӣ, аз ҷумла сарзамини имрӯзаи Тоҷикистон яке аз марказҳои асосии ташаккули тамаддуни ориёӣ ба шумор меравад. Забони тоҷикӣ ҳамчун идомадиҳандаи забонҳои бостонии ориёӣ (авестоӣ, паҳлавӣ, суғдӣ, бохтарӣ) далели зиндаи ин пайвастагии таърихист. Аз ин лиҳоз, таъсиси Маркази тамаддуни ориёӣ барои таҳқиқи пайваста ва системавии ин мероси бузург заминаи илмии мустаҳкам фароҳам меорад.

Аз нуқтаи назари илмӣ чунин марказ метавонад ба муассисаи байнисоҳавӣ табдил ёбад, ки дар он таҳқиқоти комплексӣ оид ба таърихи тамаддун, муҳоҷират, ташаккули давлатдорӣ, низоми ҳуқуқӣ, дин, фалсафа ва фарҳанги моддиву ғайримоддии ориёиён анҷом дода мешавад. Ин равиш ба методологияи муосири илм мувофиқат мекунад, зеро имрӯз омӯзиши тамаддунҳо танҳо дар чорчӯби як фан имконнопазир аст. Марказ метавонад муҳаққиқони дохилӣ ва хориҷиро муттаҳид намуда, Тоҷикистонро ба платформаи байналмилалии таҳқиқоти ориёшиносӣ табдил диҳад.

Илова бар ин, аҳамияти Маркази тамаддуни ориёӣ дар таҳкими худшиносии миллӣ низ хеле бузург аст. Дар шароити ҷаҳонишавӣ, ки равандҳои яксонсозии фарҳангӣ барои гуногунрангии тамаддунҳо таҳдид эҷод мекунанд, омӯзиш ва таблиғи решаҳои таърихии миллат нақши муҳофизатӣ дорад. Шинохти амиқи гузашта ба ҷомеа имкон медиҳад, ки дар баробари пешрафти технологӣ ва иҷтимоӣ арзишҳои асили худро ҳифз намояд. Аз нигоҳи педагогика ва психологияи иҷтимоӣ худшиносии таърихӣ яке аз омилҳои асосии ташаккули шахсияти солим ва ҷомеаи устувор мебошад.

Маркази байналмилалии Наврӯз низ аз ҷиҳати илмӣ ва фарҳангӣ дорои аҳамияти фаромиллӣ мебошад. Наврӯз ҳамчун ҷашни қадимаи ориёӣ решаҳои амиқи фалсафӣ, табиатшиносӣ ва иҷтимоӣ дорад. Он на танҳо оғози соли нави астрономӣ, балки рамзи таҷдид, тавозуни инсон бо табиат ва ҳамоҳангии иҷтимоӣ мебошад. Таҳқиқоти этнологӣ ва фарҳангшиносӣ нишон медиҳанд, ки Наврӯз давоми асрҳо ҳамчун механизми нигоҳдории ваҳдати иҷтимоӣ, интиқоли арзишҳои ахлоқӣ ва таҳкими муносибатҳои байниҷамъиятӣ хизмат кардааст.

Аз нуқтаи назари илмҳои иҷтимоӣ, таъсиси Маркази байналмилалии Наврӯз имконият медиҳад, ки ин ҷашн на танҳо ҳамчун маросим, балки чун падидаи тамаддунӣ таҳлил карда шавад. Дар доираи Марказ метавон масъалаҳои марбут ба фарҳанги сулҳ, дипломатияи фарҳангӣ, муколамаи тамаддунҳо ва ҳамзистии халқҳоро баррасӣ намуд. Ин махсусан дар шароити муосир, ки ҷаҳон бо муноқишаҳои фарҳангӣ ва идеологӣ рӯ ба рӯст, аҳамияти хос дорад.

Маркази байналмилалии Наврӯз инчунин метавонад ба рушди илми фарҳангшиносии муқоисавӣ мусоидат намояд. Наврӯз имрӯз дар бисту ду давлат ҷашн гирифта мешавад ва ҳар миллат унсурҳои хоси худро ба он ворид кардааст. Омӯзиши ин гуногуншаклӣ аз нигоҳи илмӣ имкон медиҳад, ки равандҳои ҳамгироии фарҳангӣ ва мутобиқшавии анъанаҳо дар муҳитҳои гуногун таҳлил карда шаванд. Ин раванд барои фаҳмиши қонунияти рушди фарҳангҳои суннатӣ дар шароити ҷаҳони муосир хеле муҳим аст.

Аз ҷиҳати сиёсати фарҳангӣ ҳарду марказ ба таҳкими мавқеи Тоҷикистон ҳамчун давлати ташаббускор дар ҳифз ва тарғиби мероси ғайримоддии башарият мусоидат мекунанд. Эътирофи Наврӯз аз ҷониби ЮНЕСКО ҳамчун мероси фарҳангии ғайримоддӣ ва нақши фаъоли Тоҷикистон дар ин раванд далели он аст, ки кишвар дорои захираҳои бузурги фарҳангӣ ва дипломатии нарм мебошад. Маркази байналмилалии Наврӯз метавонад ин захираҳоро ба сатҳи нави институтсионалӣ барорад.

Дар маҷмуъ, аз дидгоҳи илмӣ бунёди Маркази тамаддуни ориёӣ ва Маркази байналмилалии Наврӯз қадами муҳим дар роҳи ташаккули фазои илмӣ-фарҳангии миллӣ ва байналмилалӣ мебошад. Ин иқдом ба ҳамгироии илм, фарҳанг, сиёсати давлатӣ ва манфиатҳои стратегии давлат мусоидат намуда, Тоҷикистонро ҳамчун вориси тамаддуни куҳан ва иштирокчии фаъоли муколамаи тамаддунҳои ҷаҳонӣ муаррифӣ мекунад. Дар дарозмуддат чунин марказҳо метавонанд барои рушди устувории маънавӣ, илмӣ ва иҷтимоии ҷомеа заминаи боэътимод гузоранд.

Иқдоми Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон дар бораи бунёд намудани Маркази тамаддуни ориёӣ (Конун) ва Маркази байналмилалии Наврӯз дар шаҳри Душанбе аҳамияти бузурги фарҳангӣ, сиёсӣ, илмӣ ва сайёҳӣ доранд.

Ин марказҳо ба омӯзиш, ҳифз ва таблиғи арзишҳои таърихӣ, фарҳангӣ ва маънавии миллати тоҷик, ки решаҳои амиқи ориёӣ доранд, мусоидат мекунанд.

Бунёди иншоот дар таҳкими ҳувияти миллӣ, бахусус дар байни насли ҷавон нақши муҳим мебозад, зеро онҳо имкон медиҳанд, ки ҷавонон бо таърих ва анъанаҳои пурарзиши ниёгон бештар шинос шаванд.

Маркази байналмилалии Наврӯз имконият фароҳам меорад, ки Наврӯз на танҳо ҳамчун ҷашни тақвимӣ, балки ҳамчун бренди фарҳангӣ ва сайёҳии миллӣ дар арсаи байналмилалӣ муаррифӣ шавад. Ин марказ ба платформаи байналмилалӣ барои гирдиҳамоии олимон, муҳаққиқон ва фарҳангшиносон аз кишварҳое, ки Наврӯз ҷузъи хотираи таърихӣ ва мероси маънавии онҳост, табдил меёбад.

Ин марказҳо ҳамчунин ба рушди таҳқиқоти илмӣ оид ба таърих ва маданияти ориёиён ва саҳми онҳо дар тамаддуни ҷаҳонӣ мусоидат карда, имконияти сайёҳиро васеъ мегардонанд.

Аз нигоҳи сиёсати давлатӣ ин марказҳо метавонанд ба яке аз абзорҳои калидии пешбурди бренди миллии Тоҷикистон дар сиёсати хориҷӣ ва дипломатияи фарҳангӣ табдил ёбанд.

Дар маҷмуъ, ин иқдом нишон медиҳад, ки давлати Тоҷикистон ба ҳифзи мероси фарҳангии худ ва муаррифии он ба ҷаҳониён таваҷҷуҳи хосса дорад.

Супориши Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон оид ба бунёди Маркази тамаддуни ориёӣ ва Маркази байналмилалии Наврӯз дар шаҳри Душанбе аз дидгоҳи илмӣ, фарҳангӣ ва тамаддунӣ иқдоми дорои аҳамияти стратегии фарогир мебошад. Ин ташаббус дар заминаи сиёсати фарҳангии давлат қарор дошта, ба равандҳои амиқи бозшиносии ҳувияти миллӣ, эҳёи хотираи таърихӣ ва ҷойгиркунии Тоҷикистон дар харитаи тамаддуни ҷаҳонӣ иртиботи мустақим дорад. Дар шароити муосир, ки ҷаҳонишавӣ на танҳо имконият, балки хатарҳои аз байн рафтани хусусияти миллӣ ва фарҳангиро низ ба миён меорад, чунин иқдом ҳамчун василаи ҳифзи гуногунрангии тамаддунҳо аҳамияти махсус пайдо мекунад.

Забони тоҷикӣ ҳамчун идомадиҳандаи бевоситаи шохаи шарқии забонҳои эронӣ далели равшани пайвастагии таърихии миллат бо тамаддуни ориёӣ мебошад. Таҳқиқоти забоншиносӣ нишон медиҳанд, ки бисёре аз мафҳумҳои фалсафӣ, ахлоқӣ ва иҷтимоӣ, ки имрӯз дар фарҳанги тоҷик мақоми хосаро соҳибанд, решаҳои амиқи ориёӣ доранд. Маркази тамаддуни ориёӣ метавонад ба омӯзиши таърихи забон, таҳаввулоти он ва нақши он дар ташаккули тафаккури миллӣ равона шавад. Ин раванд барои ҳифзи забон ҳамчун пояи асосии ҳувияти миллӣ аҳамияти калидӣ дорад.

Аз нуқтаи назари методологияи илм таъсиси чунин марказ имконият медиҳад, ки омӯзиши тамаддун дар асоси равиши байнисоҳавӣ амалӣ гардад. Имрӯз таҳқиқи тамаддунҳо танҳо дар чорчӯби таърихи сиёсӣ маҳдуд намешавад, балки иқтисод, ҷомеашиносӣ, антропология, диншиносӣ, фарҳангшиносӣ ва ҳатто илмҳои табииро дар бар мегирад. Маркази тамаддуни ориёӣ метавонад муҳити илмӣ фароҳам оварад, ки дар он таҳқиқот ба дарки қонунияти рушди ҷомеаҳои қадим ва таъсири онҳо ба ҷомеаи муосир равона гардад. Ин раванд ба ташаккули мактаби миллии ориёшиносӣ мусоидат мекунад.

Яке аз ҷанбаҳои муҳими илмии чунин марказ бознигарии интиқодии тафсирҳои қаблии таърих мебошад. Давоми асрҳо таърихи Осиёи Марказӣ аксаран аз дидгоҳи беруна ва дар заминаи манфиатҳои сиёсӣ ё идеологӣ шарҳ дода мешуд. Ин ҳолат дар баъзе мавридҳо боиси коҳиши нақши воқеии тамаддунҳои маҳаллӣ дар таърихи ҷаҳонӣ гардидааст. Маркази тамаддуни ориёӣ метавонад бо такя ба сарчашмаҳои аслӣ ва дастовардҳои муосири илмӣ тасвири мутавозин ва воқеъбинонаи таърихро пешниҳод намояд. Ин раванд дар илми муосир ҳамчун бозсозии адолати таърихӣ арзёбӣ мешавад.

Маркази байналмилалии Наврӯз низ дорои аҳамияти хоси илмӣ ва фарҳангӣ мебошад. Наврӯз ҳамчун ҷашни куҳани ориёӣ падидаест, ки дар худ унсурҳои астрономӣ, табиатшиносӣ, иҷтимоӣ ва фалсафиро муттаҳид мекунад. Аз ҷиҳати илмҳои табиӣ Наврӯз бо баробаршавии шабу рӯз ва оғози давраи нави кишоварзӣ иртибот дорад, ки ин аз сатҳи баланди донишҳои тақвимӣ ва астрономии ниёгон шаҳодат медиҳад. Аз ҷиҳати илмҳои иҷтимоӣ Наврӯз ҳамчун механизми таҳкими ҳамбастагии иҷтимоӣ ва интиқоли арзишҳои ахлоқӣ хизмат кардааст.

Таъсиси Маркази байналмилалии Наврӯз имконият медиҳад, ки ин ҷашн дар сатҳи академӣ ва муқоисавӣ таҳқиқ гардад. Наврӯз имрӯз дар даҳҳо давлат бо шаклҳо ва унсурҳои гуногун таҷлил мешавад. Омӯзиши ин гуногунрангӣ барои дарки равандҳои мутобиқшавии анъанаҳо ба муҳити иҷтимоӣ ва фарҳангии гуногун аҳамияти калон дорад. Ин масъала барои илмҳои фарҳангшиносӣ ва ҷомеашиносӣ хеле муҳим аст, зеро нишон медиҳад, ки чӣ гуна арзишҳои умумӣ метавонанд дар қолабҳои гуногуни миллӣ ҳифз шаванд.

Ҳамчунин ҷолиб аст, ки ҳарду Марказ метавонанд ҳамчун «фазои хотираи ҷамъиятӣ» хизмат кунанд. Дар назарияи ҷомеашиносӣ чунин фазоҳо ҷойҳое ҳастанд, ки ҷомеа дар онҳо хотираи таърихии худро нигоҳ дошта, бозсозӣ мекунад. Ин на танҳо бино ё осорхона, балки муҳите мебошад, ки дар он маъноҳо тавлид мешаванд. Барои ҷомеаи пасошуравӣ, ки давраҳои гуногуни гусасташавии хотираи таърихиро аз сар гузаронидааст, чунин фазоҳо аҳамияти вижа доранд, зеро онҳо ба барқарор намудани пайванди наслҳо бо гузашта ва таҳкими худшиносии таърихӣ мусоидат менамоянд.

Нуктаи дигар — нақши ин марказҳо дар муколамаи дин ва фарҳанг аст. Тамаддуни ориёӣ ва Наврӯз дорои арзишҳое мебошанд, ки аз доираи як дин ё миллат фаротар мераванд: эҳтиром ба табиат, адолат, ростқавлӣ, некандешӣ. Ин арзишҳо метавонанд заминаи муҳими гуфтугӯи фарҳангҳо ва динҳо бошанд. Марказҳо метавонанд минбаре шаванд, ки дар он ин арзишҳои умумӣ бо забони илм ва фарҳанг муаррифӣ гарданд, на бо баҳсҳои идеологӣ.

Ниҳоят, ҷолиб он аст, ки ин иқдомро метавон ҳамчун сармоягузорӣ ба ояндаи маънавии миллат арзёбӣ кард. Агар роҳҳо ва биноҳо инфрасохтори ҷисмонии давлат бошанд, чунин марказҳо инфрасохтори маънавӣ ва зеҳнии онро ташкил медиҳанд. Таърих нишон медиҳад, ки миллатҳое, ки ба дониш, хотира ва фарҳанги худ сармоягузорӣ мекунанд, дар дарозмуддат устувортар ва рақобатпазиртар мемонанд. Аз ин рӯ, аҳамияти аслии ин ташаббусҳо шояд на танҳо имрӯз, балки бештар дар наслҳои оянда пурра эҳсос шавад.

Аз нигоҳи ҷомеашиносӣ ҳарду Марказ метавонанд ҳамчун фазои хотираи ҷамъиятӣ хизмат кунанд. Хотираи таърихӣ яке аз унсурҳои асосии ҳувияти миллӣ мебошад. Барои ҷомеаи пасошӯравӣ, ки дар натиҷаи тағйироти сиёсӣ ва идеологӣ давраҳои гуногуни гусасташавии хотираи таърихиро аз сар гузаронидааст, барқарор намудани ин хотира аҳамияти вижа дорад. Марказҳои тамаддунӣ метавонанд муҳите фароҳам оваранд, ки дар он ҷомеа бо гузашта робитаи маънавӣ барқарор намуда, онро дар заминаи ниёзҳои муосир бозтафсир кунад.

Аз ҷиҳати сиёсати фарҳангӣ ва муносибатҳои байналмилалӣ ин марказҳо ба рушди дипломатияи фарҳангӣ мусоидат мекунанд. Ҷумҳурии Тоҷикистон метавонад худро ҳамчун давлати дорои тамаддуни куҳан ва фарҳанги сулҳпарвар муаррифӣ намояд. Наврӯз, ки аз ҷониби ЮНЕСКО ҳамчун мероси ғайримоддии башарият эътироф шудааст, метавонад василаи муассири муколамаи тамаддунҳо гардад. Маркази байналмилалии Наврӯз ин равандро ба сатҳи институтсионалӣ бароварда, ҳамкории илмӣ ва фарҳангиро тақвият мебахшад.

Аз нигоҳи иқтисоди фарҳанг таъсиси чунин марказҳо метавонад ба рушди сайёҳии фарҳангӣ ва иқтисоди эҷодӣ мусоидат кунад. Конфронсҳои байналмилалӣ, фестивалҳо, нашри осори илмӣ ва барномаҳои фарҳангӣ метавонанд на танҳо азҷиҳати маънавӣ, балки иқтисодӣ низ фоида оваранд. Таҷрибаи мамлакатҳои дигар нишон медиҳад, ки марказҳои тамаддунӣ метавонанд ба шаҳрҳо ҳувияти нави иқтисодӣ бахшанд.

Дар маҷмуъ, бунёди Маркази тамаддуни ориёӣ ва Маркази байналмилалии Наврӯз сармоягузорӣ ба инфрасохтори маънавӣ ва зеҳнии давлат ба ҳисоб меравад. Ин иқдом на танҳо ба ҳифзи мероси гузашта, балки ба ташаккули ҷаҳонбинии наслҳои оянда равона карда шудаанд. Таърих нишон медиҳад, ки ҷомеаҳое, ки ба дониш, фарҳанг ва хотираи худ аҳамияти ҷиддӣ медиҳанд, дар шароити тағйирёбандаи ҷаҳонӣ устувортар ва рақобатпазиртар мемонанд. Аз ин рӯ, аҳамияти аслии ин ташаббусҳо на танҳо имрӯз, балки дар ояндаи дарозмуддати рушди илмӣ, фарҳангӣ ва маънавии ҷомеаи тоҷик зоҳир хоҳад шуд.

Зубайдулло Давлатов, ходими калони илмии шуъбаи Иттиҳоди Давлатҳои Мустақил и Институти омӯзиши масъалаҳои давлатҳои Осиё ва Аврупои Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон

Инъикоси Ҳадафҳои рушди устувор дар ташаббусҳои байналмилалии Ҷумҳурии Тоҷикистон пеш аз ҳама бо соҳаи захираҳои об алоқаманд мебошад. Тоҷикистон ҳамчун кишвари ташаббускор дар масъалаҳои глобалии об дар сатҳи байналмилалӣ мавқеи намоён дорад ва нақши ташаббускоронаи кишвар дар симои Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон ба таври равшан таҷассум меёбад.

Тоҷикистон тавассути амалисозии иқдомҳои созанда, аз қабили эълони Соли байналмилалии оби тоза (2003), Даҳсолаи байналмилалии амал «Об барои ҳаёт» (2005–2015), Даҳсолаи байналмилалии амал «Об барои рушди устувор» (2018–2028) ва Соли байналмилалии ҳифзи пиряхҳо (2025), на танҳо дар афзоиши маърифати ҷаҳонӣ оид ба масоили об саҳм гузоштааст, балки ҳамзамон барои таъмини дастрасии бехатари аҳолӣ ба оби тозаи нӯшокӣ, баланд бардоштани самаранокии истифодабарии об, истифодаи устувори захираҳои об ва тақвияти ҳамкориҳои минтақавӣ ва байналмилалӣ талош меварзад.

Тағйирёбии иқлим, афзоиши аҳолӣ, васеъшавии шаҳрҳо ва зиёд гардидани талабот ба об масъалаи идоракунии самараноки захираҳои обро ба яке аз масъалаҳои аввалиндараҷаи рӯзномаи байналмилалӣ табдил додааст. Санаи 21 декабри соли 2016 Маҷмаи Умумии Созмони Милали Мутаҳид Қатъномаро дар бораи эълон намудани Даҳсолаи байналмилалии амал «Об барои рушди устувор» барои солҳои 2018–2028 қабул намуд, ки онро 177 кишвари узви СММ дастгирӣ карданд. Ташаббуси мазкур аз ҷониби Пешвои миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон ҳанӯз 12 апрели соли 2015 дар Форуми 7-уми умумиҷаҳонии об дар Ҷумҳурии Корея пешниҳод гардида буд. Ин иқдом идомаи мантиқии ташаббусҳои қаблии Тоҷикистон, аз ҷумла Даҳсолаи байналмилалии амалиёти «Об барои ҳаёт» (2005–2015), мебошад.

Вазъияти имрӯзаи ҷаҳон нишон медиҳад, ки мушкилоти об ҳанӯз яке аз мушкилоти ҷиддӣ боқӣ мондааст. Аҳолии ҷаҳон пайваста афзоиш меёбад ва талабот ба оби нӯшокӣ ва захираҳои энергетикӣ ҳамасола зиёд мешавад. Тибқи маълумоти UN Water (2023), имрӯз дар ҷаҳон тақрибан 2,2 миллиард нафар ба оби тозаи нӯшокӣ ва шароити санитарии мувофиқ дастрасӣ надоранд. Ҳамзамон, 3,4 миллиард нафар шароити кофии беҳдошт ва наздик ба 1,7 миллиард нафар ҳатто имкони истифодаи василаи одии шустани дастҳоро надоранд. Инчунин офатҳои табиии марбут ба об, ба монанди хушксолӣ, обхезӣ ва камобӣ, ҳамасола ба иқтисодиёти кишварҳо зиёда аз 60 миллиард доллари ИМА зарар мерасонанд.

Ин вазъият на танҳо ба саломатӣ ва некуаҳволии аҳолӣ, балки ба рушди иқтисодӣ ва иҷтимоии кишварҳо низ таъсири манфӣ мерасонад ва бори дигар зарурати татбиқи тадбирҳои ҷиддӣ ва амалии сатҳи ҷаҳониро таъкид мекунад. Бо дарки амиқи чунин масъулият, Президенти Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон таъкид карданд, ки таҳдидҳои муосир, аз ҷумла тағйирёбии иқлим, норасоии захираҳои об ва афзоиши сатҳи камбизоатӣ, ҷомеаи ҷаҳониро водор месозанд, то бо тадбирҳои ҳамоҳангшуда, иродаи муштарак ва масъулияти баланд чораҳои муассир андешанд.

Ҷумҳурии Тоҷикистон дар миёни кишварҳои Осиёи Марказӣ дорои нақши калидӣ мебошад. Ҳамасола дар қаламрави кишвар тақрибан 64 миллиард метри мукааб об ташаккул меёбад, ки зиёда аз 60 фоизи захираҳои обии тамоми минтақаи Осиёи Марказиро дар бар мегирад. Ин нишондиҳанда на танҳо аҳамияти стратегии Тоҷикистонро дар таъмини амнияти обии минтақавӣ муайян мекунад, балки мавқеи кишварро ҳамчун иштирокчии калидӣ дар сиёсати обӣ муаррифӣ менамояд. Бо вуҷуди ин, таҳаввулоти ахири иҷтимоӣ ва демографӣ, аз ҷумла афзоиши аҳолӣ, вусъат ёфтани заминҳои обёришаванда ва болоравии талабот ба об, зарурати ҷорӣ кардани механизмҳои муосири идоракунии устувори захираҳои обро бештар менамояд. Гузариш ба усулҳои самараноку устувори истифода ва ҳифзи об, тавассути ҳамкорӣ ва идоракунии муштарак дар сатҳи минтақавӣ, омили муҳими таъмини рушди ҳамгиро ва осоиштаи кишварҳои минтақа ба ҳисоб меравад.

Вазъи захираҳои об дар минтақаи Осиёи Миёна дар давоми асри XX ва аввали асри XXI тағйироти ҷиддӣ ва нигаронкунандаеро паси сар намудааст. Агар дар аввали қарни гузашта масоҳати заминҳои обёришаванда ҳамагӣ 2,5–3 миллион гектар буд, то охири садсола ин нишондод ба 8,5 миллион гектар расид. Аҳолии минтақа аз 20 миллион нафар соли 1956 то ба 65 миллион нафар имрӯза афзоиш ёфтааст. Дар оғози солҳои 1960-ум кишварҳои Осиёи Миёна солона тақрибан 60 км³ об истифода мекарданд, ҳоло бошад ин нишондиҳанда ба 110 км³ расидааст ва пешгӯиҳо нишон медиҳанд, ки то соли 2030 истеъмоли об метавонад то 20% дигар афзоиш ёбад. Ин ҳолат зарурати тадбирҳои таъҷилӣ барои истифодаи самаранок ва устувори захираҳои обро тақозо менамояд.

Тоҷикистон барои ҳалли масъалаҳои об дар сатҳи миллӣ ва минтақавӣ тадбирҳои муассир роҳандозӣ намудааст. Барои пурра гузаштан ба идоракунии ҳамгироёнаи захираҳои об, «Барномаи ислоҳоти соҳаи об барои солҳои 2016–2025»-ро амалӣ намудааст. Илова бар ин, таҳияи «Стратегияи миллии об барои давраи то соли 2040» ва «Барномаи давлатии таъмини оби нӯшокӣ ва рафъи обҳои партов барои давраи то соли 2032», ҳамчунин таъсиси низоми ягонаи иттилоотии соҳаи об, аз иқдомҳои калидии кишвар маҳсуб меёбанд. Барномаҳо ва стратегияҳои мазкур масъалаҳои беҳбуди маданият ва истифодаи сарфакоронаи об, ҳамчунин ҷорӣ намудани технологияҳои нави обёриро дар бар мегиранд.

Дар доираи гузариш ба «иқтисоди сабз», захираҳои об нақши стратегӣ доранд. Зиёда аз 98% неруи барқи Тоҷикистон аз ҳисоби захираҳои гидроэнергетикӣ истеҳсол мешавад ва нақша аст, ки то соли 2032 ин нишондиҳанда ба 100% расонида шавад, яъне тавлиди неруи барқ пурра аз ҳисоби захираҳои барқароршаванда амалӣ гардад. Ин тадбирҳо барои расидан ба ҳадафи дигари кишвар - то соли 2037 табдил додани Тоҷикистон ба «кишвари сабз» - мусоидат мекунанд.

Барномаи кабудизоркунии табиати кишвар то соли 2040 пешбинӣ мекунад, ки зиёда аз 2 миллиард ниҳол шинонида шавад, ки ба беҳбуди муҳити зист ва баланд бардоштани иқтидори экосистемаи кишвар мусоидат мекунад.

Дар робита бо ҳамкории фаромарзӣ, Тоҷикистон таваҷҷуҳи хоса ба масъалаҳои об зоҳир менамояд. Ин тадбирҳо нишон медиҳанд, ки Тоҷикистон ҳам дар сатҳи миллӣ ва ҳам минтақавӣ барои идоракунии устувори захираҳои об ва рушди экологии кишвар стратегияи мушаххас ва самаранок дорад.

Даҳсолаи байналмилалии амал «Об барои рушди устувор» як қатор ҳадафҳои стратегиро дар бар мегирад, аз ҷумла рушди устувор ва мудирияти ҳамгироёнаи захираҳои об, татбиқи барномаҳо ва лоиҳаҳои марбут ба об, таҳкими ҳамкории байналмилалӣ дар доираи Ҳадафҳои рушди устувор, баланд бардоштани сатҳи дониш ва мубодилаи иттилоот дар соҳаи об, ҷалби фаъолонаи ҳамаи ҷонибҳои манфиатдор ба раванди қабули қарорҳо ва тақвияти фаъолияти иттилоотӣ ва иртиботӣ дар сатҳҳои миллӣ ва байналмилалӣ.

Даҳсолаи байналмилалии амал «Об барои рушди устувор» на танҳо иқдоми сиёсӣ, балки платформаи муҳими ҳамкории илмӣ, иқтисодӣ ва иҷтимоӣ дар сатҳи ҷаҳонӣ мебошад. Нақши Ҷумҳурии Тоҷикистон ҳамчун ташаббускор шаҳодати мавқеи фаъоли кишвар дар ҳалли масъалаҳои глобалии об аст. Татбиқи муваффақонаи ҳадафҳои Даҳсола метавонад заминаи боэътимод барои истифодаи оқилона ва устувори захираҳои об, таъмини рушди иҷтимоӣ-иқтисодӣ ва таҳкими амнияти минтақавию байналмилалӣ фароҳам оварад.

Пуштибонии ташаббусҳои Тоҷикистон дар самти обу иқлим аз ҷониби ҷомеаи ҷаҳонӣ тавассути 10 қатъномаи Маҷмаи Умумии СММ таҷассумгари нақши фаъол ва калидии Ҷумҳурии Тоҷикистон дар пешбурди рӯзномаи обу иқлим дар сатҳи байналмилалӣ мебошад. Даҳсолаи байналмилалии амал «Об барои рушди устувор», ки барои суръатбахшии амалҳо дар соҳаи об асоси воқеӣ гузоштааст, қобили таъкиди гуфтаҳои болост.

Алиев Фирдавс – муовини директори Институти масъалаҳои об, гидроэнергетика ва экологияи Академияи милли илмҳои Тоҷикистон

Паёми Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ, Пешвои муаззами миллат, Ҷаноби Олӣ муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон, ки 16-уми декабри соли 2025 ба Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон ироа гардид, бори дигар аҳаммияти стратегии ҳифз ва омӯзиши ҳамаҷонибаи мероси пурғановату таърихию фарҳангии халқи тоҷикро таъкид намуд. Дар ин санади барномавӣ ба соҳаи археология, ки рушди он мустақиман бо масъалаҳои худшиносии миллӣ, хотираи таърихӣ ва соҳибихтиёрии фарҳангии давлат алоқаманд аст, таваҷҷуҳи хоса дода шуд.

Яке аз нуктаҳои муҳимми Паём ин дастури Сарвари давлат дар бораи ҳарчи зудтар таҳия ва пешниҳоди лоиҳаи «Қонун дар бораи археология» мебошад. Қабули қонуни мазкур иқдоми басо ҳам саривақтӣ ва ниҳоят муҳим буда, бахусус бо назардошти он, ки зиёда аз 70 фоизи мероси таърихию фарҳангии Ҷумҳурии Тоҷикистон аз мавзеъҳои бостоншиносӣ - шаҳракҳои қадима, масканҳои бостонӣ, гӯристонҳо, қалъаҳо ва дигар мавзеъҳои таърихӣ иборатанд ва таърихи чандинҳазорсолаи халқи тоҷикро инъикос менамоянд. Тибқи маълумоти расмии Вазорати фарҳанги Ҷумҳурии Тоҷикистон аз соли 2020 инҷониб дар ҷумҳурӣ дар маҷмуъ 3413 ёдгории таърихию фарҳангӣ ба қайд гирифта шуданд.

Бояд қайд кард, ки то ҳол мавҷуд набудани қонуни махсуси соҳавӣ дар бораи археология як навъ фазои холигии ҳуқуқиро ба вуҷуд меорад, ки он барои ҳифзи ёдгориҳо, гузаронидани таҳқиқоти илмӣ, назорат бар корҳои сохтмонӣ дар мавзеъҳои таърихӣ-археологӣ, инчунин мубориза бо кофтуковҳои ғайриқонунӣ ва хориҷ кардани арзишҳои фарҳангиро ба таври ҷиддӣ мушкил мегардонад.

Қабули қонуни дахлдор вазъи ҳуқуқии ёдгориҳои археологӣ, тартиби муайян кардан, ба қайд гирифтан, таҳқиқот, ҳифз ва истифодабарии онҳоро аниқ муайян намуда, ҳуқуқ ва уҳдадориҳои муассисаҳои илмӣ, мутахассисони соҳавӣ ва мақомоти давлатиро муқаррар мекунад.

Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон дар Паёми навбатии худ ба дастовардҳои назарраси кишвар дар самти эътирофи байналмилалии мероси фарҳангӣ махсусан таъкид намуданд.

Аз ҷумла, дар соли ҷорӣ бо талошҳои Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон 11 ёдгории фарҳангии Хуттали қадим, ки дар ноҳияҳои Ҷалолиддини Балхӣ, Данғара, Восеъ, Фархор ва Ховалинги вилояти Хатлон ҷойгиранд, ба Феҳристи ҷаҳонии ЮНЕСКО ворид карда шуданд. Дар баробари ин, қабули қатъномаи ЮНЕСКО оид ба эътирофи шаҳри Панҷакент ҳамчун «Шаҳри ҷаҳонии ҳунармандӣ дар истеҳсоли сӯзанӣ», ҳамчунин қарор дар бораи ҷашн гирифтани 1050-солагии Робияи Балхӣ дар солҳои 2026-2027, аз эътирофи баланди байналмилалии мероси фарҳангӣ ва маънавии халқи тоҷик ва мавқеи вижаи он дар тамаддуни ҷаҳонӣ шаҳодат медиҳанд.

Ҳамзамон Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон перомуни таъсис додани Конуни тамаддуни ориёӣ ва Маркази байналмилиалии Наврӯз дар шаҳри Душанбе таъкид намуданд. Таъсиси ин марказҳо ба таҳкими ҳувияти миллӣ тавассути омӯзиши амиқи асли миллати тоҷик ва таблиғи фалсафаи «пиндору гуфтор ва рафтори нек» равона шудааст. Аҳаммияти таъсиси ин марказҳо дар сатҳи байналмилалӣ мақоми Ҷумҳурии Тоҷикистони соҳибистиқлолро ҳамчун меросбари тамаддуни ориёӣ ва Маркази ҷаҳонии арзишҳои муттаҳидкунандаи Наврӯз боз ҳам мустаҳкам мекунанд.

Сарвари давлат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон ёдгории беназири бостонии кишоварзии Саразмро мисол оварданд, ки ҷомеаи илмии байналмилалӣ онро яке аз муҳимтарин объектҳои муҳимми бостоншиносии ҷаҳонӣ дар Осиёи Марказӣ эътироф кардааст. Синну соли ёдгории нодири Саразм ба 5500 сол расида, ба Феҳристи мероси умумиҷаҳонии ЮНЕСКО шомил шудани он сатҳи баланди рушди иҷтимоию иқтисодӣ ва фарҳангии аҳолии бостонии минтақаро равшан инъикос менамояд ва далели асосноки решаҳои амиқи таърихии тамаддуни тоҷикон мебошад.

Дар заминаи эътирофи афзояндаи байналмилалии мероси таърихию фарҳангии Ҷумҳурии Тоҷикистон, зарурати таҳияи заминаи мустаҳкам ва ҳамаҷонибаи ҳуқуқии соҳаи археология махсусан мубрам гардид. Қабули қонун дар бораи бостоншиносӣ ба рушди муназзами илми бостоншиносии ватанӣ, фароҳам овардани механизмҳои устувори омода кардани кадрҳои илмии миллӣ ва ҷалби мутахассисони соҳибихтисос ва тахассусӣ ба корҳои бостоншиносӣ ҳамаҷониба мусоидат хоҳад кард.

Бар замми ин, қонуни соҳаи археология воситаи муассир барои пешгирии ғорату харобшавии ёдгориҳои таърихӣ, ғасби ғайриқонунии онҳо, истифодаи беиҷозати замин ва сохтмони худсарона дар ҳудуди ёдгориҳои археологӣ мегардад. Инчунин қабули қонуни мазкур назорати давлатиро ба ҳифзи ёдгориҳои археологӣ боз ҳам пурзӯртар намуда, ҷавобгарии қонуниро бо мақсади вайрон кардани талаботи қонун низ таъмин намуда, барои аз ҷихати илмӣ асоснок омӯхтан, ҳифз кардан ва оммавӣ гардондани мероси археологӣ шароити мусоид фароҳам меоварад.

Инчунин бояд гуфт, ки бо ташаббуси Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон дар соли 2023 дар ҷумҳурӣ як ниҳоди махсус: Агентии ҳифзи мероси таърихӣ ва фарҳангии назди Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон таъсис дода шуд. Вазифаи асосии ин ниҳод бозсозӣ, барқарорсозӣ, тармимкунӣ ва ҳифзи ёдгориҳо, рушди сайёҳии фарҳангӣ-таърихӣ, инчунин бақайдгирии дубораи объектҳо ва ворид намудани онҳо ба Феҳристи миллӣ ва байналмилалӣ, аз ҷумла ба Феҳристи ЮНЕСКО, бо мақсади оммавӣ ва ҳифзи ҳуқуқии онҳо мебошад. Фаъолияти ниҳоди мазкур як ҷузъи муҳимми амаликунонии сиёсати давлатӣ дар соҳаи фарҳанг гардида, ба ҳифз ва тарғиби мероси фарҳангии бостонии Тоҷикистон нигаронида шудааст.

Ҳамин тариқ, ташаббуси Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон – Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ, Пешвои муаззами миллат, муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон оид ба таҳия ва қабули «Қонун дар бораи археология» хусусияти стратегӣ ва дарозмуддат дорад.
Хулоса, ҳадафи асосӣ аз қабули қонуни мутазаккир ҳифзи хотираи таърихӣ, таҳкими ҳувияти миллӣ ва таъмини ҷойгоҳи сазовори мероси бостоншиносии Тоҷикистон дар заминаи фарҳанги ҷаҳонӣ ва ҳифзи он барои наслҳои оянда маҳсуб меёбад.

Маснав НАВРУЗБЕКОВ – ходими илмии Институти таърих, бостоншиносӣ ва мардумшиносии ба номи А. Дониши АМИТ

Мақолаи муҳтарам Қобилҷон Хушвахтзода бо унвони "Пешвои миллат ва ташаккули истиқлоли давлатӣ" як таҳқиқоти амиқ ва арзишманди илмӣ дар соҳаи таърихи сиёсӣ ва сиёсатшиносии муосири Тоҷикистон мебошад. Ин асар, ки дар саҳифаҳои 49-85 китоби “Масири сарнавиштсоз” (Душанбе: “Ирфон”, 2025. 248 саҳ.) нашр шудааст, ба таври ҳамаҷониба ва мантиқӣ нақши таърихии Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ, Пешвои миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмонро дар бунёди давлати соҳибихтиёри тоҷикон баррасӣ менамояд. Аз нуқтаи назари илмӣ, мақола бо истифода аз далелҳои мӯътамади таърихӣ, ҳуҷҷатҳои расмӣ ва таҳлилҳои ҳуқуқии конститутсионӣ бой гардидааст, ки онро ба манбаи муҳими илмӣ барои муҳаққиқон, донишҷӯён ва хонандагони васеъ табдил медиҳад. Муаллиф бо маҳорати баланд мафҳуми истиқлоли давлатиро ҳамчун рукни асосии давлатдорӣ муайян карда, онро бо соҳибихтиёрии халқӣ, миллӣ ва давлатӣ алоқаманд месозад.

Муаллиф аз дидгоҳи ҳуқуқи конститутсионии муосир ба масъалаи соҳибихтиёрӣ назар афканда, онро ба се навъ – халқӣ, миллӣ ва давлатӣ – тақсим намудааст. Ин тақсимот комилан илман асоснок буда, ба назарияҳои классикии ҳуқуқшиносӣ такя мекунад. Таъкид мешавад, ки дар замоне ки муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон ба сари қудрат омаданд, ҳар се навъи соҳибихтиёрӣ дар ҳолати таназзул қарор доштанд ва танҳо таҳти роҳбарии ӯ соҳибихтиёрии амалӣ таъмин гардид. Ин таҳлилҳо бо истинод ба санаҳои муҳимми таърихӣ – эълони соҳибихтиёрӣ (24 августи 1990) ва истиқлоли давлатӣ (9 сентябри 1991) – пуштибонӣ мешаванд. Муаллиф ҳамчунин соҳибихтиёрии давлатиро ба намудҳои сиёсӣ, ҳуқуқӣ, иқтисодӣ ва ғайра ҷудо карда, мустақилияти комили давлатро шарҳ медиҳад.

Яке аз бахшҳои муҳими мақола "Қадамҳои таърихии Пешвои миллат дар ташаккули соҳибихтиёрии давлатӣ" мебошад. Муаллиф фаъолияти Иҷлосияи XVI-уми Шӯрои Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон (моҳи ноябри 1992)-ро ҳамчун нуқтаи тақдирсоз таҳлил намуда, 23 масъалаи баррасишударо зикр мекунад. Интихоби муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон ба вазифаи Раиси Шӯрои Олӣ (бо Қарори №682) ҳамчун қадами таърихӣ арзёбӣ мешавад. Муаллиф панҷ гурӯҳи асноди меъёрии ҳуқуқиро, ки дар иҷлосия қабул гардиданд, ҷудо карда, нақши онҳоро дар барқарорсозии ҳокимият, хотимаи ҷанг ва ҳифзи истиқлол шарҳ медиҳад. Ин таҳлилҳо бо далелҳои ҳуҷҷатӣ ва таърихӣ комилан асоснок мебошанд.

Дар мақола ба таври муфассал ба таъсиси рамзҳои давлатӣ – Парчам ва Нишони давлатӣ – дар Иҷлосияи XVI таваҷҷӯҳ зоҳир шудааст. Муаллиф таъкид мекунад, ки ин рамзҳо пас аз эъломияҳои соҳибихтиёрӣ ва истиқлол ташаккул ёфтанд ва нақши бевоситаи Пешвои миллат дар ин раванд муҳим буд. Муроҷиатномаи муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон аз 12 декабри 1992 ҳамчун барномаи мушаххаси бунёди давлати муосир ва демократӣ арзёбӣ мешавад. Ислоҳоти низоми идора ба се давра тақсим карда шуда, таъсиси институти президентӣ, парлумони касбӣ, ҳукумати ҷавобгӯ ва ҳокимияти судии мустақил барҷаста гардонида шудаанд. Ин таҳлилҳо нишон медиҳанд, ки Тоҷикистон дар муддати зиёда аз 30 сол ба сафи давлатҳои муосири миллӣ ворид гардид.

Бахши таъмини амният ва ваҳдати миллӣ аз ҷиҳати эҳсосӣ ва илмӣ хеле пурқувват аст. Муаллиф ба қасами таърихии Пешвои миллат дар назди Парчами давлатӣ ва қонунҳои аввалини Иҷлосияи XVI ("Дар бораи гурезагон" ва "Дар бораи Рӯзи сулҳ ва ризоияти миллӣ") ишора мекунад. Аз Муроҷиатномаи 12 декабри 1992 иқтибосҳо оварда шудаанд, ки дар онҳо қасами садоқат ба сулҳ зикр ёфтааст. Таҳлили 80 муроҷиатнома, хитоба ва суханрониҳои Пешвои миллат то соли 1997 нишон медиҳад, ки ҳамаи онҳо ба ваҳдати миллӣ бахшида шудаанд. Ин далелҳо нақши Пешвои миллатро ҳамчун қаҳрамон ва наҷотбахши миллат ба таври илмӣ собит мекунанд.

Мақола ба интихоби роҳи давлати демократӣ, ҳуқуқбунёд, дунявӣ ва ягона таваҷҷӯҳи хос зоҳир мекунад. Муаллиф ин масъаларо ҳамчун санги асосии муноқишаҳои сиёсӣ дар замони ҷанг арзёбӣ карда, таъкид мекунад, ки Пешвои миллат ҳаққи худмуайянкунии халқро эҳтиром гузоштанд. Иқтибосҳо аз Муроҷиатномаи 12 декабри 1992 ва изҳороти солинавӣ нишон медиҳанд, ки роҳи демократӣ ва ҳуқуқбунёд аз рӯзҳои аввал муайян гардид. Муқоисаи Пешвои миллат бо шахсиятҳои бузурги таърихӣ ба мисли Т. Ҷеферсон, Ҷ. Вашингтон ва М. Гандӣ илман асоснок ва ҷолиб аст, ки арзиши таърихии интихоби роҳро таъкид менамояд.

Дар қисми марбут ба таҳия ва қабули Қонуни асосии Ҷумҳурии Тоҷикистон муаллиф ба таври муфассал ташаббусҳои муҳтарам Эмомалӣ Раҳмонро дар соли 1993 баррасӣ менамояд. Изҳороти Сарвари давлат дар бораи зарурати омода кардани лоиҳаи Конститутсияи нав ва пешниҳоди он ба муҳокимаи умумихалқӣ ҳамчун қадами таърихӣ арзёбӣ мешавад. Муаллиф таъкид мекунад, ки лоиҳа дар муддати зиёда аз ду моҳ муҳокима шуда, беш аз 8500 пешниҳод аз ҷониби мардум ворид гардид ва маҳз бо ҳамин сабаб он "халқӣ" номида шуд. Қабули Конститутсия 6 ноябри соли 1994 тавассути раъйпурсии умумихалқӣ ҳамчун яке аз аввалинҳо дар фазои пасошӯравӣ зикр ёфтааст. Ин таҳлилҳо илман асоснок буда, нақши Пешвои миллатро ҳамчун "падар ва асосгузори" Конститутсияи муосири тоҷикон собит мекунанд.

Муаллиф ба таҳияи низоми ҳуқуқии миллӣ таваҷҷӯҳи хос зоҳир карда, Конститутсияи соли 1994-ро бо ислоҳотҳои минбаъда ҳамчун асоси давлати соҳибихтиёр, демократӣ, ҳуқуқбунёд, дунявӣ ва ягона муаррифӣ менамояд. Принсипҳои асосӣ – соҳибихтиёрии халқ, гуногунандешии сиёсӣ, арзиши олӣ будани ҳуқуқу озодиҳои инсон, ҷудоии дин аз давлат, гуногунии моликият ва таҷзияи ҳокимият – бо далелҳои мушаххас шарҳ дода шудаанд. Таъкид мешавад, ки ин ислоҳотҳо аз Иҷлосияи XVI сарчашма гирифта, дар суханронии Пешвои миллат ба муносибати 20-солагии иҷлосия (соли 2012) инъикос ёфтаанд. Низоми ҳуқуқии Тоҷикистон дар заминаи оилаи ҳуқуқии романию олмонӣ бо назардошти анъанаҳои тоисломӣ ва исломӣ мукаммал гардидааст, ки ин таҳлил арзиши баланди илмӣ дорад.

Бахши ислоҳоти бузурги маънавӣ аз тариқи ҳуқуқ яке аз қавитарин қисматҳои мақола мебошад. Муаллиф Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон "Дар бораи танзими анъана ва ҷашну маросимҳо дар Ҷумҳурии Тоҷикистон" (моҳи июни соли 2007)-ро ҳамчун нахустин қонуни миллӣ арзёбӣ карда, ташаббуси бевоситаи Пешвои миллатро дар он барҷаста мекунад. Ин қонун ҳамчун оғози ислоҳоти иҷтимоӣ ва маънавӣ тасвир шуда, ба коҳиши исрофкорӣ ва беҳбудии ҳаёти иқтисодии мардум мусоидат кардааст. Иқтибос аз суханронии муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон аз 24 майи соли 2007 дар бораи алоқаи танзим бо паст кардани сатҳи камбизоатӣ далели муҳими илмӣ мебошад. Муаллиф ин ислоҳотро ҳамчун тарбияи маънавӣ ва ҳифзи манфиатҳои мардум таҳлил менамояд.

Дар бахши ҳифзи маънавии истиқлоли давлатӣ муаллиф ба бедор кардани эҳсоси ватандорӣ таваҷҷӯҳи амиқ зоҳир кардааст. Таҷлили ҷашнҳои бузурги таърихӣ – 1100-солагии давлати Сомониён (1999), Соли тамаддуни ориёӣ (2006), 5500-солагии Саразм ва ғайра – ҳамчун роҳи шиносоии мардум бо мероси фарҳангӣ арзёбӣ мешавад. Қадршиносӣ аз шахсиятҳои таърихӣ ба унвони Қаҳрамони Тоҷикистон, чопи асарҳои ниёкон ва эҳёи тафаккури қаҳрамонона илман асоснок шарҳ дода шудаанд. Ин чорабиниҳо ҳамчун манбаи ғоявии муҳофизати истиқлол ва пайвасти мероси таърихӣ бо давлатдории муосир муҳим мебошанд.

Муаллиф соли 2009-ро ҳамчун соли бузургдошти Имоми Аъзам эълон кардани Пешвои миллатро барҷаста мекунад, ки бо чопи беш аз 300 ҳазор нусхаи Қуръони карим ва асарҳои мутафаккирони тоҷик ҳамроҳ буд. Ин амалҳо барои ҳифзи ақидаи ҳанафӣ ва муқобила бо тундравӣ муҳим арзёбӣ мешаванд. Ҳифзи истиқлол ба ду самт – маънавӣ ва низомӣ – тақсим карда шуда, нақши Пешвои миллат дар таъсиси артиш, мақомоти амниятӣ ва ҳифзи ҳуқуқ таъкид мегардад. Ин таҳлилҳо далелҳои фаровон дошта, арзиши баланди илмӣ ва амалии онҳоро нишон медиҳанд.

Дар бахши вусъат бахшидани раванди демократикунонӣ муаллиф таъсиси Ҳизби Халқии Демократии Тоҷикистонро ҳамчун платформаи муттаҳидкунандаи ғояҳои созандагӣ ва ваҳдат арзёбӣ мекунад. Мавҷудияти 7 ҳизби сиёсӣ, интихоботҳои солҳои 1994–2020, узвият дар ташкилотҳои байналмилалӣ ва моратория ба ҳукми қатл ҳамчун далелҳои гуногунандешии сиёсӣ оварда шудаанд. Муаллиф Пешвои миллатро ҳамчун шахсияти нухбагони сиёсати ҷаҳонӣ тавсиф карда, сифатҳои ӯро – демократ, ислоҳотгаро, гуманист ва ғайра – барҷаста мекунад. Ин қисм бо таҳлилҳои амиқ ва муқоисаҳои илмӣ анҷом ёфта, рушди демократияро дар Тоҷикистон ба таври мӯътабар собит менамояд.

Муаллиф дар бахши ниҳоӣ ба ҳамкории байниҳизбӣ ва рақобати солими сиёсӣ таваҷҷӯҳи хос зоҳир кардааст. Таъсиси Ҳизби Халқии Демократии Тоҷикистон ҳамчун унсури муттаҳидкунандаи мардум атрофи сиёсати созандаи Пешвои миллат арзёбӣ мешавад. Барномаҳои ҲҲДТ дар интихоботҳои даврӣ бо ғояҳои ваҳдат ва ободкорӣ баромад карда, мардумро муттаҳид сохтааст. Инчунин, узвияти Тоҷикистон дар созмонҳои байналмилалӣ, имзои санадҳои ҳуқуқӣ ва эълони моратория ба ҳукми қатл ҳамчун далелҳои эҳтиром ба ҳуқуқи инсон ва стандартҳои ҷаҳонӣ оварда шудаанд. Ин таҳлилҳо нишон медиҳанд, ки Тоҷикистон таҳти роҳбарии Пешвои миллат ҳамчун давлати демократӣ ва ҳуқуқбунёд дар арсаи байналмилалӣ муаррифӣ гардид.

Дар қисми арзёбии мақом ва ҷойгоҳи муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон дар масири таърихи тоҷикон муаллиф муқоисаҳои амиқ ва илман асоснок меорад. Пешвои миллат бо шахсиятҳои бузурги таърихӣ – Рӯдакӣ (поягузори адабиёти порсӣ), Исмоили Сомонӣ (бунёдгузори давлати мутамарказ), Садриддин Айнӣ (эҳёкунандаи забон) ва Бобоҷон Ғафуров (муаллифи "Тоҷикон") – муқоиса карда мешавад. Муаллиф таъкид мекунад, ки Пешвои миллатро аз парокандагӣ ва давлатро аз нобудӣ наҷот дод, низоми давлатдории муосири тоҷиконро асос гузошт ва ҳаққи таърихии миллатро ба истиқлол татбиқ намуд. Ин муқоисаҳо арзиши баланди илмӣ дошта, рисолати давлатсозии Пешвои миллатро дар 35 соли истиқлол тасдиқ мекунанд.

Мақола дар маҷмуъ ҳамчун таҳқиқоти муҳим ва ҳамаҷониба барои фаҳмиши таърихи сиёсӣ ва ҳуқуқии муосири Тоҷикистон арзишманд аст. Муаллиф бо истифода аз далелҳои фаровон ва таърихӣ нақши таърихии Пешвои миллатро дар бунёди давлати демократӣ, ҳуқуқбунёд ва дунявӣ собит мекунад. Ин асар метавонад ҳамчун манбаи муътбар барои муҳаққиқон, донишҷӯён ва омӯзгорон хизмат кунад.

Мақола аз ҷиҳати сохтор хеле хуб ташкил шудааст: аз муқаддима то хулоса ҷараёни мантиқӣ ва пайдарҳам дорад. Истифодаи фаровон аз иқтибосҳои мустақим аз суханрониҳо, муроҷиатномаҳо ва ҳуҷҷатҳои расмии Пешвои миллат арзиши илмиро боз ҳам баланд бардоштааст. Ин асар метавонад ҳамчун замина барои таҳқиқотҳои минбаъда дар соҳаи таърихи истиқлоли Тоҷикистон ва нақши шахсият дар давлатсозӣ хизмат кунад. Қадршиносӣ аз Пешвои миллат ҳамчун қарзи виҷдонӣ ва таърихии ҳар тоҷик таъкид гардидааст, ки ин паҳлӯи тарбиявӣ дорад.

Дар маҷмуъ, мақолаи муҳтарам Қобилҷон Хушвахтзода як дастоварди назарраси илмӣ мебошад, ки сатҳи баланди дониш ва масъулияти муаллифро ҳамчун Президенти Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон нишон медиҳад. Он ба таври ҳамаҷониба масъалаҳои асосии ташаккули истиқлоли давлатиро фаро гирифта, бо далелҳои мӯътамади таърихӣ ва ҳуқуқӣ пуштибонӣ мешавад. Ин асар барои нашр дар маҷаллаҳои илмӣ, китобҳои дарсӣ ва маводи тарбиявӣ комилан мувофиқ аст ва метавонад дар тарбияи насли ҷавон нақши муҳим бозад.

Хулоса, ман ҳамчун доктори илмҳои таърих мақолаи мазкурро мусбат арзёбӣ мекунам ва онро як кори илмии комил ва арзишманд мешуморам. Ин асар на танҳо ба ҳифзи хотираи таърихӣ, балки ба фаҳмиши амиқи равандҳои давлатсозӣ ва нақши шахсияти таърихӣ дар сарнавишти миллат мусоидат мекунад. Тавсия медиҳам, ки мақола нашр ва васеъ паҳн гардад, то ки саҳми он дар рушди илми таърих ва тарбияи ватандӯстии ҷомеа зиёдтар шавад. Тақризи мазкур далели қадршиносӣ аз кори илмии муаллиф ва эҳтиром ба мероси таърихии миллат мебошад.

ҚУРБОНОВА Ширин, сарходими илмии Шуъбаи Осиёи Ҷанубу Шарқии Институти омӯзиши масъалаҳои давлатҳои Осиё ва Аврупои Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон, доктори илмҳои таърих

(Дар ҳошияи Паёми Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, Пешвои муаззами миллат Эмомалӣ Раҳмон ба Маҷлиси Оии Ҷумҳурии Тоҷикистон 16.12.2025)

Ироаи Паём аз тарафи Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ, Пешвои миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон ва дар матни он ибрози самтҳои асосии сиёсати дохилию хориҷӣ ва дурнамои рушди иқтисодию иҷтимоӣ ва фарҳангии кишвар яке аз рукнҳои муҳими давлатдории миллӣ, нишон аз соҳибистиқлолии кишвар ва ифодагари унсурҳои давлатдории демократию ҳуқуқбунёдӣ маҳсуб меёбад. Зикр намудан лозим аст, ки Паёмҳои ҳамасолаи Президенти кишвар аз рӯйи мазмуну мундариҷа ва гузориши вазифаву хусусиятҳояшон дарбаргирандаи масъалаҳои муҳим, ҳалталаб ва рӯзмарраи ҷомеаи мо мебошанд.

Зикр намудан лозим аст, ки дар Паёми имсолаашон Сарвари давлат дар баробари масоили мухталифи иҷтимоию иқтисодӣ ба ҷанбаҳои худшиносӣ ва ҳифзи асолати таърихию арзишҳои миллӣ таваҷҷуҳи хосса намуда, ду пешниҳоди муҳим ва ниҳоят мубрам барои равандҳои фарҳангиву маънавии ҷомеаи имрӯзаи моро баён намуданд. Пешниҳоди эшон дар ин самт ин таъсиси Конуни Маркази тамаддуни ориёӣ ва Маркази байналмилалии Наврӯз дар пойтахти кишварамон шаҳри Душанбе мебошад, ки пеш аз ҳама дар равандҳои пуртаззоди замони ҷаҳонишавӣ он барои ҳифзи асолати миллӣ ва мустаҳкам намудани хотираи таърихии мардумамон равона шудааст.

Дар баробари соли 2026-ро соли вусъат додани корҳои ободониву созандагӣ ва тақвияту таҳкими худшиносиву худогоҳии миллӣ эълон кардан, Сарвари давлат зикр намуданд, ки «дар тамоми таърих тоҷикон яке аз миллатҳои фарҳангиву тамаддунсози дунё мебошанд. Боиси ифтихори мост, ки гузаштагони некноми мо – ориёиҳо ба ҷаҳониён забону фарҳанг, илму ҳунар, ойину суннатҳои бою рангоранги башардӯстона, аз ҷумла Наврӯз, инчунин, анъанаҳои пешрафтаи давлатдорӣ, яъне тамаддуну фарҳанги ҷовидонаро ба мерос гузоштаанд. Мо вазифадорем, ки дар баробари ифтихор кардан аз мероси оламшумули аҷдоди худ онро соҳибӣ кунем, омӯзем, идома диҳем ва барои наслҳои оянда ҳамчун ганҷинаи бебаҳои ҳувиятсоз ба мерос гузорем». Бо пешниҳоди бунёди ин марказҳо изҳор намуданд, ки «итминон дорам, амалӣ намудани иқдомоти зикршуда далели раднопазири таъриху фарҳанги беш аз шашҳазорсолаи мо – тоҷикон мегардад».

Воқеан, таъсиси марказҳои номбурда дар шароити имрӯзаи рақобати шадиди кишварҳову халқиятҳои мухталиф бар сари мероси гузаштаи маданияти моддиву маънавӣ, ки дар аксар вақт бегонагон фарҳанги моро соҳибӣ карданӣ мешаванд, имкон медиҳад, то мо ҳаққу ҳуқуқи худро ба ин сарвати азими гузаштаамон бештар донем ва дар хотираи таърихии миллиямон онҳоро мустаҳкам нигоҳ дорем. Барои мисол расму ойинҳои Наврӯзӣ, ки бо тамоми тору пудашон бо фарҳангу маънавиёти гузаштаи мо пайвандӣ доранд ва ифодагари рӯҳияи миллии мо мебошанд. Вале мутаассифона, сари баррасӣ ва дарки лозимаи онҳо ҳанӯз дар сатҳи тафаккури ҷамъиятии мо, яъне тафаккури диниву эътиқодӣ ва дидгоҳҳои миллиямон нофаҳмиҳое вуҷуд доранд. Ин мушкилотро Сарвари давлат дар Паёмашон зикр намуда, барҳақ қайд карданд, ки ойинҳои Наврӯзӣ ба ягон дину мазҳаб вобаста набуда, дар онҳо мавқеи марказиро робитаи инсон бо табиат ва кайҳон ва арзишҳои башарии ӯ ташкил медиҳад.

Воқеан, таҳлилҳо ва таҳқиқотҳои гуногуни илмӣ собит месозанд, ки Наврӯз аз ҷумлаи куҳантарин ва арзишмандтарин ҷашну идҳои мардумони эронитабор ва аз он ҷумла тоҷикон ба шумор рафта, ҳомили ҳикмату хиради баланди инсонӣ дар бораи робитаи инсон бо муҳити атроф мебошад. Он мансуби ақидаи ягон дину мазҳаби муайян набуда, балки пеш аз ҳама фалсафаи робитаи инсон бо табиат, ба коинот ва олами атрофро дар бар мегирад. Миллатҳои мутамаддин арзишҳо ва сарватҳои маънавию моддии худро тӯли ҳазорсолаҳо зина ба зина ва марҳила ба марҳила эҷоду сайқал дода, онҳоро ба наслҳои минбаъда ба мерос гузоштаанд. Ин сарватҳо аз унсурҳои гуногуни арзишӣ ба мисли ҷаҳонбинӣ, ахлоқ, маънавиёт, иҷтимоиёт, иқтисодиёт, адабиёт, дин, зебоишиносӣ, худшиносӣ ва ғайраҳо ташаккул ёфта, фақат дар якҷоягӣ умумияти томро ба вуҷуд овардаву аввал барои миллат ва баъд барои ҳамаи башарият аҳамият пайдо кардаанд. Онҳо ифодагари рӯҳияи миллат буда, симо ва намоди ӯро дар саҳнаи ҷаҳонӣ муаррифӣ ва ҳуввияти ӯро ҳифз менамоянд. Аз ҳам ҷудо ва як унсури ин томиятро, аз он ҷумла унсури диниро аз болои дигар арзишҳо чун унсури мутлақ ва ё меъёри таъйинкунанда қарор додан иштибоҳи ҷиддӣ буда, зинаи аввали тундравӣ ва ба таври умум вайронсозии томияти ин сарватҳо ва арзишҳо мебошад.

Матаассифона, дар байни иддае аз ҳамватанон ва ҳаммилатони хориҷии мо раванди мутлақгардонии дидгоҳҳои мазҳабӣ ва ҳукмравоӣ кардани онҳо ба ҳама сарватҳо ба назар мерасад, ки ин аввал дар ҷудо сохтани арзишҳо ба милливу динӣ зоҳир мешавад. Дар ин самт дар шабакаҳои иҷтимоӣ ва рӯзномаву маҷаллаҳо перомуни таносуби арзишҳои миллӣ ва динӣ баҳсу мунозираҳои ноҷое ҷараён мегирад. Гарчи дар аксари онҳо таҳлилҳо ва баррасиҳои мунсифона ҷой дошта, умуман аз ҳам ҷудо сохтани арзишҳои милливу аҷдодӣ бо дидгоҳҳои динии ҷомеа қобили қабул эътироф нашаванд ҳам, вале дар иддае аз онҳо тундаравиву ба ифрот рӯй овардан ба чашм мерасад. Ин падида мардум ва махсусан ҷавононро дар бардошти фарҳанг ва дину ойинашон аввал ба шубҳа ва баъд ба сӯи тундгароӣ раҳнамун месозад. Махсусан, барои замони муосир, ки он асри муколама ва ҳамзистии андешаву ғояҳои мухталиф буда, раванди ҷаҳонишавӣ ҳалқаҳои осебзада ва ноустувори фарҳангҳои милливу диниро аз ҳам мебарад, чунин муносибати густохона нисбат ба арзишҳои милливу таърихӣ пайомади фоҷеабореро барои ҷомеаи мо ба бор хоҳад дошт.

Дар шабакаҳои интернетӣ ва гоҳо дар васоити ахбори омма низ атрофи ҷашни Наврӯз баҳсҳои шаддид ва зидду нақизе сурат мегирифтанд, ки аз заъфи ҳам тафаккури миллӣ ва ҳам тафаккури динии мо гувоҳӣ медиҳанд. Дар аксари ин баҳсҳо масъалаи ба таълимоти исломӣ мувофиқ будан ё набудани Наврӯзро мегузоранд, ки дар асл мушкилоти онро бо фарҳанги сомӣ дар назар доранд. Ҳол он ки ин масъала кайҳо дар фарҳанги гузаштаи ҳам дунявӣ ва ҳам динии мо ҳаллу фасл шудаву Наврӯз як ҷузъи муҳими ин фарҳанг пазируфта шудааст. Вале чун сатҳи маърифат ва дараҷаи худшиносии имрӯзаи иддае шаҳрвандони мо кӯтаҳӣ мекунад, боз ба ин масъалаҳои пуч ва пурихтилофи маънавӣ ва моҷароангез дода мешаванд. Бубинед, барои як нафар намояндаи миллати дигар, монанди арманиҳо, русҳо ва ё шаҳрвандони Туркиё, гарчи шахсони мазҳабӣ ҳам бошад, чунин масъалагузории зиддиятнок ва таноқузангез бо арзишҳои миллӣ ва мазҳабияш пеш аз ҳама ғайриқобили қабул ва хандаовар менамояд. Барои арманиҳо, ки епархияи григориании ойини насронӣ дини расмияшон мебошад, ҳамзамон барояшон он симои миллӣ дошта, ҳаргиз аз матни арзишҳо ва ниёзҳои миллаташон онро ҷудо накардаанд, ё онро бо аносири таърихиву миллияшон зид нагузоштаанд. Гарчи арманиҳо ҳам миллати ғайрисомӣ мебошанд, вале ҳеҷ нафаре, хоҳ аз доираҳои мазҳабӣ ва хрҳ ғайримазҳабӣ чунин масъалагузорӣ накардааст, ки ин ё он арзише то кадом дараҷа ба насронияти аввал ва ё ба доираи «аҳли китоб» мансуб аст ва ё на, махсусан модоме он масъала сирф эътиқодӣ нест. Аз ҳамин ҷиҳат онҳо ба парешониҳо ва озахмҳои таърихӣ нигоҳ накарда, ҳам ҳастии динӣ ва ҳам ҳастии миллии худро нигоҳ доштаанд ва имрӯз қавме муташаккил ва басич мебошанд. Ойини православии рус низ дар шаклгирии тафаккури миллии русҳо ва арзишҳои миллии онҳо ҳамин нақшро бозидааст. Барои русҳо муқаддасоти православӣ ва арзишҳои мардумии рус айни як чизанд. Сарвати миллӣ барои онҳо сарвати динӣ ҳисоб мешавад, гузаштагони дурандеши онҳо ба тафаккури динияшон ҷилои миллӣ бахшидаанд, аносири бештари онро хусусияти миллӣ додаанд, ки ба вуҷуди мушкилоташ ин ойин барои онҳо самараи мусбӣ медиҳад. Калисои православии рус фақат чанд соле пеш баъди гузаштани қариб ҳафтод сол аз марги қаҳрамондухтари ин миллат Зоя Космодемянская ба ӯ мартабаи баланди динӣ «шаҳиди муқаддас»-ро дод, зеро дар пайи таъсири идеологияи замони Шӯравӣ дар вақташ ин корро натавониста буд. Вақте ин қаҳрамондухтар аъзои комсомол ва ба рисолати Исои Масеҳ шояд боварӣ ҳам надошт. Ин амалро калисои православӣ дар нисбати адмирал Ушаков ҳам анҷом додааст. Ҳамин тариқ, ин мазоҳиб аз матни зиндагӣ ва талаботи миллаташон барканда нестанд ва хеле аносири худро миллӣ кардаанд. Онҳо дар баробари меҳри худованд ба пайравонашон муҳаббат ба Ватан, муҳаббат ба миллат, ба кишвар ва анъаноти миллияшонро парвариш медиҳанд. Чунин мисолҳоро дар ҳаёти диндории мардуми Туркия, ки бо мо тоҷикон ҳаммазҳаб мебошанд, низ мушоҳида кардан мумкин аст. Имрӯз яке аз омилҳои амнияти фарҳангӣ, суботи иҷтимоӣ, тараққиёт ва пешрафти ин миллатҳо аз ҳамин нукта, яъне аз устувории худшиносӣ ва худогоҳии миллияшон дар атрофи манфиатҳои давлатияшон маншаъ мегирад. Маҳз ҳамин масоилро Сарвари давлати мо, Пешвои миллат ба назар гирифта, дар Паёми имсолаашон бунёди Маркази байналмилалии Наврӯз ва Конуни Маркази тамаддуни ориёиро пешниҳод намуданд, ки он пеш аз ҳама барои эҳё ва мустаҳкамсозии шуури таърихии миллии мо равона шудааст ва он мояи ифтихору дастгирӣ мебошад.

Ғаффор Мирзоев, д.и.ф., муаллими кафедраи фалсафаи Раёсати АМИТ