Дар шароити ҷаҳонишавӣ ва афзоиши равандҳои фарҳангии бегона, ҳифз ва тақвияти тоҷикияти миллӣ барои таъмини ҳуввият ва бақои давлату миллат нақши калидӣ мебозад. Тоҷикияти миллӣ ҳамчун маҷмӯи арзишҳо, суннатҳо, забон, таърих ва ҷаҳонбинии мардуми тоҷик, рамзи ҳастии миллат ва пояи худшиносии ҳар як фарди ҷомеа ба шумор меравад. Тоҷикияти миллӣ дар тӯли таърих ба шарофати бузургоне чун Рӯдакӣ, Фирдавсӣ, Ибни Сино, Камол, Саъдӣ, Ҳофиз ва Садриддин Айнӣ ташаккул ёфтааст.

Ин мероси ғании маънавӣ ва фарҳангӣ на танҳо реша дар таърих дорад, балки имрӯз низ барои бедор намудани ҳисси ифтихор, ватанпарастӣ ва масъулияти шаҳрвандии насли ҷавон муҳим аст. Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон, зери роҳбарии Пешвои муаззами миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон, пайваста кӯшиш менамояд, то забон, фарҳанг, урфу одат ва арзишҳои миллиро ҳифз ва инкишоф диҳад. Баргузории ҷашнҳои миллӣ, эҳёи Наврӯз, забони давлатӣ, рамзҳои давлатӣ ва таълимоти худшиносӣ дар мактабу донишгоҳҳо гувоҳи ин аст.

Пойдории давлати миллии тоҷикон ва рушди он бидуни таҳкими тоҷикияти миллӣ номумкин аст. Ҳар як шаҳрванди кишвар бояд дар роҳи пос доштани арзишҳои тоҷикиятиву миллӣ, ҳифзи забону фарҳанг, ва тарбияи фарзандони худ дар рӯҳияи ватандӯстӣ саҳмгузор бошад. То замоне ки тоҷикияти миллӣ дар қалби мо зинда аст, миллати тоҷик пояндаву неруманд хоҳад монд! Тоҷикият мафҳумест, ки зери он ҳуввият, фарҳанг, таърих, урфу одат, забон, арзишҳо ва ҷаҳонбинии мардуми тоҷик фаҳмида мешавад.

Ин мафҳум танҳо рамзи набудани фосила байни гузаштаву имрӯзи миллат нест он рукни устувори соҳибихтиёрӣ, худшиносии ҷамъиятӣ ва кафолати пешрафт ва бақои давлату ҷомеа мебошад. Ҳар як давлат барои устувории худ ба ду чиз ниёз дорад: идоракунии оқилона ва ҳуввияти милли. Агар аввалӣ воситаи амалӣ бошад, дуюмӣ илҳоми маънавӣ ва нерӯи созандаест, ки тамоми қадамҳои ҷамъиятиро таҳрик медиҳад. Забон нахустин нишона ва гурӯҳбандии ҳуввияти миллӣ мебошад.

Забони тоҷикӣ воситаи муоширати рӯзмарра нест, балки дили фарҳанг, эҳсос, назм ва андешаҳои як миллат аст. Он бояд ҳамчун василаи асосии омӯзиш, фарҳанг, давлатдорӣ, таълим ва таҳқиқ эҳтиром ва тавсеа ёбад. Фарҳанг маҷмӯи урфу одат, санъат, анъана, ҷашну маросимҳо ва меъёрҳои ахлоқиёт аст. Наврӯз, рўзҳои таърихӣ, маросимҳои оилавӣ ва фарҳангии мардуми тоҷик — ҳама нишонаҳои амиқи фарҳанг мебошанд, ки инсонро муттаҳид месозанд ва фарқияти онҳоро аз дигар қавмҳо нишон медиҳанд. Тоҷикистон дорои таърихи ҳазорсолаи давлатдорист. Аслан, тоҷикон ҳамчун яке аз қавмҳои калонтарин дар Осиёи Марказӣ саҳми бузурге дар тамаддуни башар доштаанд. Номҳои бузурге мисли Фирдавсӣ, Рӯдакӣ. Ҷомеаҳое, ки тавонистаанд ҳуввияти миллии худро нигоҳ доранд, ба зудӣ рушд мекунанд. Инчунин, чунин ҷомеаҳо бо эътимод, эҳтиром ба арзишҳои худ ва таъсиргузорӣ дар арсаи байналмилалӣ шинохта мешаванд.

Дар Тоҷикистон, сиёсати давлатӣ низ дар ин замина равона шудааст:

Таъйини забони тоҷикӣ ҳамчун забони давлатӣ;

Арзишҳои миллӣ ҳамчун асоси тарбия;

Ҷашну маросими милли ҳамчун омили муттаҳидсоз. Таълими таърих ва фарҳанг дар сохторҳои таълимӣ. Пешвои миллат, муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон, борҳо таъкид кардаанд, ки ҳуввияти миллӣ муҳимтарин пояи давлатдорӣ аст ва бе он ягон пешрафт пойдор нахоҳад монд. Таълими забон, эҳтироми фарҳанг ва арҷгузорӣ ба арзишҳои миллӣ барои насли наврас муҳим арзёбӣ мешавад. Барои нигоҳ доштани тоҷикиятӣ, бояд равандҳои ҷаҳонӣ ба фоидаи миллӣ истифода шаванд. Яъне, ҷаҳонишавӣ бояд на ҳамчун таҳдид, балки ҳамчун имкони бозтоб ва паҳн кардани арзишҳои миллӣ дар сатҳи байналмилалӣ қабул шавад. Ҳуввияти миллӣ Тоҷикистонро ҳамчун як давлате, ки таъриху фарҳанг ва арзишҳои худро дорад, муайян мекунад. Он ба мо итминон медиҳад, ки ҳар қадам дар ҳаёт бояд бар асоси огоҳӣ, худшиносӣ ва ифтихор аз миллат бошад. Пешрафти ҷомеа бе пос доштани арзишҳои тоҷикиятӣ имконнопазир аст.

Окимшоева Рухсора Суҳробовна н.и.п. Котиби илмии Институти омӯзиши масъалаҳои давлатҳои Осиё ва Аврупои АМИТ

Паёми Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ – Пешвои миллат Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон, ба Маҷиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон, санади муҳими барномавӣ аст, ки самтҳои асосии сиёсати дохилӣ ва хориҷии кишварро муайян мекунад. Паёми Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон як роҳнамо барои ҳамаи соҳаҳои ҳаёти кишвар аст, ки ба рушди устувор ва пешрафти Тоҷикистон нигаронида шудааст.

Қобили зикр аст, ки Паёми Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ, Пешвои миллат Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон ҳуҷҷатест бе мислу монанд, ҳуҷҷатест, ки воқеаҳои тамоми ҷанбаҳои муҳими сиёсӣ, иҷтимоӣ ва фарҳангиест, ки барои фаъолияти имрӯзу ояндаи кишвар ва рушду пешрафти давлати тоҷикон роҳнамои неку ҳаётбахш заминагузор аст.

Паёми Пешвои мо – тоҷикон дар асл сиёсати пешгирифтаи дуруст, зиракию ҳушёрии стратегии роҳбарият ва дарк намудани эҳиёҷоти қишри ҷомеа мебошад. Дар ҳар як Паёми ироакарда Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон амиқтарин арзишҳои миллӣ ва таърихии Тоҷикистонро инъикос мекунанд. Дар Паёми солонаи Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ, Пешвои миллат ба Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон рушди устувори иқтисоду саноат, энергетика, роҳу нақлиёт, амнияту мудофиа, ҳифзи ҳуқуқу тартибот, тандурустӣ, фарҳанг, илму маориф, ҳифзи иҷтимоии аҳолӣ, ҷавонон, варзиш ва сайёҳӣ мавзуҳое буданд, ки асоси Паёмро дар бар мегирифтанд.

Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон мӯҳтарам Эмомалӣ Раҳмон мунтазам таъкид менамоянд, ки барои таъмин намудани рушди иқтисодӣ лозим аст, ки ҷомеа бо технологияҳои наву замонавии муосир, самтҳои нави иқтисод ва рушди иқтисоди рақамӣ дуруст таваҷҷуҳ намояд.

Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон дар Паёми солонаи худ ҳама он рӯйдодҳои муҳими таърихии дар соли сипаришударо, ки мардуми шарифи Тоҷикистон паси сар кардаанд ироа намуданд. Соли 2025 барои мардуми шарифи Тоҷикистон ва давлати соҳибистиқлоли тоҷикон бо дастовардҳои назаррас ва рӯйдодҳои муҳим боз як соли таърихӣ гардид. Баргузор гардидани интихоботи вакилони халқ ва аъзои Маҷлиси Миллии Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон, яъне чорабиниҳои муҳими сиёсӣ дар фазои озод, шаффоф ва дигар

сатҳи баланд баргузор гардидаанд. Дигар рӯйдоди таърихие, ки дар соли сипаришуда ҳалли худро ёфт ин масъалаи сарҳадии байни ду давлат - Ҷумҳурии Тоҷикистон ва Ҷумҳурии Қирғизистон мебошад, ки беш аз сад соли охир ҳалношуда буд. Қайд кардан зарур аст, ки дар соли сипаригашта бо басти якчанд созишномаву қатъномаҳо бо дигар давлатҳо заминаи устуворе гузошт барои пешрафти давлати мо.

Бо мақсади пойдор будани сулҳу ваҳдати ҳамешагӣ шартнома миёни Ҷумҳурии Тоҷикистон, Ҷумҳурии Қирғизистон ва Ҷумҳурии Узбекистон дар бораи нуқтаи пайвастшавии сарҳади давлатии се кишвар ва Эъломияи Хуҷанд ба имзо расид, ки барои рушди босуботи минтақа ва дустии абадӣ поягузор аст. Дар доираи ташаббусҳои ҷаҳонии худ соли 2025 Ҷумҳурии Тоҷикистон қатъномаи Созмони Милали Муттаҳид оид ба “Соли байналмиллалии ҳифзи пиряхҳо”, нахустин Конфронси байналмиллалии ҳифзи пиряхҳоро мизбонӣ намуд. Инчунин 12 декабри соли 2025 бо ташаббуси Тоҷикистон дар ҷаласаи 7- уми Маҷмаи Умумии Созмони Милали Муттаҳид оид ба муҳити зист қатънома доир ба “Ҳифзи пиряхҳо ва криосфера” ба хусуси Маҷмаи Умумии Созмони Милали Муттаҳид таҳти унвони “Нақши зеҳни сунъӣ дар фароҳам овардани имконоти навин барои рушди устувор дар Осиёи Марказӣ” қабул гардид. Пазируфтани ин ташаббусҳо ифодаи эътироф ва дастгирии ҷомеаи ҷаҳонӣ аз ибтикороти созандаи Тоҷикистон оид ба масъалаҳои мубрами рӯзномаи глобалӣ ба ҳисоб меравад.

Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон дастгирӣ ва рушди илму маорифро самти афзалиятнок эълон карда, ба ин соҳаи ҳаётан муҳим таваҷҷуҳи аввалиндараҷа ва доимӣ зоҳир менамояд. Ба ин соҳаи муҳиму тақдирсоз сармоягузорӣ ба ояндаи дурахшони миллат ва бақои давлат мешуморанд. Ҳамасола Ҳукумати мамлакат маблағгузориро дар ин соҳа мунтаам зиёд мекунанд, ки ин 21 фоизи хароҷоти буҷети давлатро дар бар мегирад.

Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ, Пешвои миллат Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон дар Паёми ироа гардидаи худ соҳаи илму маорифро асоси пешрафти кишвар шуморида, тамоми чораҳои заруриро меандешанд. Тибқи таҳмилҳо 25 соли оянда шумораи хонандагон ба чор миллион нафар мерасад, бинобар ин барои ҳарчӣ бештар омода намудани кадрҳои омӯзгорӣ, бунёди муассисаҳои таълимӣ ва ба стандартҳои ҷаҳонӣ мутобиқ гардонидани низоми таҳсилот, яъне омодагӣ ба гузариш ба низоми дувоздаҳсолаи таълим аз ҳозир чораҷуйи намоем. Бо ин мақсад Ҳукумати мамлакат вазифадор карда шуд, ки вазъи амалишавии Стратегияи миллии рушди маорифро то соли 2030-ро баррасӣ ва такмил намояд.

Аз эълон гардидани солҳои 2020-2040 чун “Бистсолаи омӯзиш ва рушди фанҳои табиатшиносӣ, дақиқ ва риёзӣ” шашсол сипарӣ гардид, ки ин тавонист барои сатҳи саводнокии хонандагон поягузор бошад. Барои бозҳам рушду нумуи самти афзалиянок дар соҳаи илму маориф барои ҷалби хонандагону донишҷуён омӯзиши забонҳои хориҷӣ, бахусус, русӣ ва англисӣ дар ҳамаи зинаҳои таҳсилот диққати ҷиддӣ ва маблағгузориҳо пешбинӣ шудааст.

Дар хотир дошта бошем, ки ояндаи давлату миллат аз насли босаводу донишманд, соҳибкасбу соҳибҳунар, соҳибмаърифату соҳибфарҳанг вобастагӣ дорад.

Кормандони Институти ботаника, физиология ва генетикаи растании Академияи миллии

илмҳои Тоҷикистон Абирова Бахтиниссо Муротбердиевна, Шарофова Мижгона Умедҷоновна

Дар шароити ҷаҳонишавӣ ва рушди босуръати илму технология, таъмини муассисаҳои илмӣ бо воситаҳои муосири лабораторӣ ва техникаҳои компютерӣ ба яке аз масъалаҳои калидӣ табдил ёфтааст. Пешрафти илм, татбиқи натиҷаҳои таҳқиқот ва рақобатпазирии илмии кишвар бевосита ба сатҳи таҷҳизонидани муассисаҳои илмӣ вобаста мебошад.

Раёсати Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон (АМИТ) бо роҳбарии хирадмандона ва дурандешонаи академики АМИТ Хушвахтзода Қобилҷон Хушвахт дар ин самт корҳои назаррасро ба роҳ мондааст. Имрӯзҳо, бо дастгирии бевоситаи Раёсати АМИТ, муассисаҳо ва марказҳои илмии АМИТ марҳила ба марҳила бо техникаҳои муосири компютерӣ, таҷҳизоти пешрафтаи лабораторӣ ва инфрасохтори зарурии илмӣ таъмин карда мешаванд.

Ин иқдом на танҳо барои беҳтар намудани шароити кори олимон ва муҳаққиқон, балки барои баланд бардоштани сифати таҳқиқоти илмӣ, ҷалби ҷавонон ба илм ва мутобиқ намудани фаъолияти илмӣ ба стандартҳои байналмилалӣ аҳамияти махсус дорад. Таҷҳизоти муосир имкон медиҳад, ки таҳқиқот бо дақиқӣ, суръат ва эътимоднокии баланд анҷом дода шуда, натиҷаҳои илмӣ дар сатҳи ҷаҳонӣ пешниҳод гарданд.

Аз ҷумла, бо дастгирии ҳамаҷонибаи Раёсати АМИТ, дар соли 2025 Маркази рушди инноватсионии илм ва технологияҳои рақамии АМИТ соҳиби як лабораторияи муҷаҳҳаз ва якчанд компютерҳои муосир гардид. Ин дастовард барои фаъолияти самараноки марказ заминаи устувор фароҳам оварда, имкониятҳои навро барои татбиқи лоиҳаҳои инноватсионӣ, рушди технологияҳои рақамӣ, коркарди маълумот ва татбиқи зеҳни сунъӣ дар таҳқиқоти илмӣ муҳайё менамояд.

Лабораторияи навтаъсис ба муҳаққиқон ва мутахассисон имкон медиҳад, ки таҳқиқотро бо истифода аз усулҳои пешрафта анҷом диҳанд, лоиҳаҳои муштаракро бо муассисаҳои илмии дохилӣ ва хориҷӣ роҳандозӣ намоянд ва натиҷаҳои илмиро ба истеҳсолот ва иқтисоди миллӣ наздик созанд. Ҳамзамон, техникаҳои компютерии муосир барои таҳияи моделҳо, таҳлили додаҳои калон (big data), барномасозӣ ва рушди платформаҳои рақамӣ нақши калидӣ доранд.

Бешак, чунин тадбирҳо гувоҳи таваҷҷуҳи махсуси роҳбарияти Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон ба рушди илм, инноватсия ва рақамикунонии соҳа мебошад. Таъмини воситаҳои лабораторӣ ва техникаҳои компютерӣ имрӯз на танҳо як ниёз, балки талаби замон аст, ки иҷрои он заминаи устувор барои рушди илми миллӣ, тарбияи кадрҳои баландихтисос ва пешрафти устувори кишварро фароҳам меорад.

Кодиров А.С. Директори Маркази рушди инноватсионии илм ва тенологияҳои рақамии АМИТ

Ташаббусҳои байналмилалие, ки тайи ду даҳсолаҳои охир бо роҳбарӣ ва пешниҳодҳои Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ - Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон дар сатҳи байналмилали амалӣ гардиданд, масъалаҳои ҳаётан муҳим барои инсоният ба меҳвари сиёсати байналмилали табдил ёфтанд. Ин ташаббусҳо, пеш аз ҳама, ба ҳифз ва истифодаи оқилонаи захираҳои об, таъмини амнияти экологӣ, коҳиши таъсири тағйирёбии иқлим ва рушди устувори иҷтимоию иқтисодӣ равона гардидаанд.

Ба рӯзномаи ҷаҳонӣ баровардани масъалаи об ҳамчун манбаи ҳаёт ва омили сулҳу ҳамкорӣ, Тоҷикистон тавонист давлатҳо ва созмонҳои байналмилалиро ба ҳам оварда, фарҳанги масъулияти муштаракро нисбат ба ояндаи сайёра тақвият бахшад. Ин иқдомҳо барои инсоният аҳамияти бузург доранд, зеро ин ташаббусҳо на танҳо ба ҳалли мушкилоти имрӯза, балки ба ҳифзи манфиатҳои наслҳои оянда нигаронда шудаанд. Тавассути ин ташаббусҳо об аз мавзӯи маҳдуди миллӣ ба арзиши умумибашарӣ табдил ёфта, ҳамкорӣ, эътимод ва ҳамбастагии давлатҳоро тақвият медиҳад. Ташаббусҳои байналмилалии Пешвои миллат саҳми воқеӣ дар сохтани ояндаи амн, боадолат ва устувор барои тамоми инсоният мебошанд.

Санаи 21 декабри соли 2016, Маҷмаи Умумии Созмони Милали Муттаҳид Қатъномае қабул намуд, ки Даҳсолаи байналмилалии амал «Об барои рушди устувор, солҳои 2018-2028»-ро дар бар мегирад. Қатъномаи мазкур бо дастгирии 177 давлати узви Созмони Милали Муттаҳид қабул гардида, барои татбиқи Ҳадафҳои рушди устувор ва истифодаю ҳифзи захираҳои обӣ заминаи мусоид фароҳам меорад. Ташаббуси мазкур аз ҷониби Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ - Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон 12 апрели соли 2015 дар Форуми 7-уми умумиҷаҳонии об, ки дар Ҷумҳурии Корея баргузор шуда буд пешниҳод гардид. Ин иқдом идомаи мантиқии Даҳсолаи байналмилалии амалиёти «Об барои ҳаёт», солҳои 2005-2015 буда, ки он низ бо пешниҳоди Ҷумҳурии Тоҷикистон амалӣ гардида буд. Ҳадафи асосии ин ташаббусҳо таъмини истифодаи оқилонаи захираҳои обӣ, ҳифзи онҳо ва мусоидат ба рушди устувори иқтисодию иҷтимоӣ дар сатҳи миллӣ ва байналмилалӣ мебошад.

Даҳсолаи байналмилалии амал «Об барои рушди устувор» аз 22 марти соли 2018 оғоз ёфта, то 22 марти соли 2028 идома меёбад. Ҳадафҳои асосии даҳсола ин ҳалли мушкилоти глобалӣ дар самти истифодаи самараноки об, коҳиш додани таъсири тағйирёбии иқлим, ҳифзи пиряхҳо ва обанборҳо, беҳтар намудани вазъи обёрӣ ва дастрасии аҳолӣ ба оби тоза ва ғайраҳо мебошад.

Мувофиқи маълумоти омории созмонҳои байналмилалӣ, ҳамасола аҳолии сайёра тақрибан 83 миллион нафар афзоиш меёбад. Бо зиёд шудани шумораи аҳолӣ, талабот ба оби нӯшокӣ то 64 миллион метри мукааб мерасад ва дар оянда метавонад то 17 маротиба афзоиш ёбад.

Ҳамасола тақрибан 750 миллион нафар аз дастрасӣ ба оби тоза танқисӣ мекашанд, 2,5 миллиард нафар шароити санитарии муносиб надоранд ва тақрибан 1,3 миллиард нафар бо нерӯи барқ таъмин нестанд. Маълумотҳои омории Созмони Милали Муттаҳид дар соли 2025 нишон медиҳанд, ки тахминан 2,2 миллиард нафар ҳанӯз ҳам аз оби нӯшокии хуб идорашаванда дастрасӣ надоранд, 3,4 миллиард нафар аз хизматрасониҳои санитарии босифат маҳруманд ва 1,7 миллиард нафар дастрасӣ ба беҳдошти асосӣ надоранд. Беш аз 2 миллиард нафар аҳолии сайёра дар минтақаҳое зиндагӣ мекунанд, ки бо танқисии шадиди об рӯбарӯ ҳастанд ва истифодаи об зери фишори сахти маҳдудият қарор дорад. Илова бар ин, офатҳои марбут ба об ҳар сол ба давлатҳо зиёда аз 60 миллиард доллари ИМА хисорот мерасонанд, дар ҳоле ки хушксолӣ ва биёбоншавӣ ба сарчашмаҳои зиндагии беш аз як миллиард нафар таҳдид мекунад.

Фаромуш набояд кард, ки ҳифзи захираҳои об ва дастрасӣ ба он на танҳо барои нигоҳ доштани ҳаёт, балки барои таъмини рушди устувор ва пешгирӣ аз офатҳои табиӣ барои миллиардҳо нафар аҳамияти ҳаётан муҳим дорад

Таъсири об ва тағйирёбии иқлим ба саломатӣ ва ҳаёт низ бетаъсир нест. Норасоии оби тоза ва шароити нокифояи беҳдошт ҳамарӯза сабаби марги то 1 000 кӯдаки то 5-сола мегардад. Аз соли 2015 то 2024 дастрасӣ ба оби босифати нӯшокӣ то андозае беҳтар шудааст (аз 68% то тақрибан 74%), аммо ҳанӯз миллиардҳо нафар аз он баҳра намебаранд. Омилҳои асосӣ ин мушкилот афзоиши аҳолӣ, тағйирёбии иқлим ва талаботи баланд дар кишоварзӣ ва саноат мебошанд. Аз рӯи таҳлилҳо танҳо 0,5 %-и оби рӯи Замин ҳамчун оби тозаи нӯшокӣ барои истеъмоли инсоният дастрас аст.

Тақрибан 71 %-и сатҳи Заминро об ташкил медиҳад, аммо қисми зиёди он барои истеъмоли инсонят дастрас нест. Қариб 97 фоизи тамоми оби рӯи Замин шӯр буда, дар уқёнусҳо ҷойгир аст ва танҳо ҳудуди 2,5 фоиз ба оби тоза рост меояд. Бо вуҷуди ин, бештари оби тоза дар захираҳои пиряхҳо, яхҳо ва захираҳои чуқури зеризаминӣ ҷойгир буда, барои истифодаи мустақим душвордастрас мебошад. Аз ин рӯ, танҳо як қисми хеле кам тақрибан 0,5 фоизи ҳаҷми умумии оби Замин ҳамчун оби тозаи нисбатан дастрас барои эҳтиёҷоти инсоният, аз ҷумла нӯшокӣ ва хоҷагидорӣ, истифода мешавад. Ин нишон медиҳад, ки захираҳои воқеан дастрасии оби нӯшокӣ ниҳоят маҳдуд буда, истифодаи оқилона ва ҳифзи онҳо аҳамияти ҳаётан муҳим дорад.

Аз 130 кишвари сабткунандаи омори об, танҳо 56% партови обҳои дар шароити хона истифодашавандаро тоза ва коркард мекунанд. Ҳол он ки сифати об барои пешгирии бемориҳои сироятӣ ва ҳифзи муҳити зист нақши калидӣ дорад. Норасоӣ ва ифлосшавии захираҳои об дар замони муосир ба як хатари ҷиддии иқтисодӣ ва экологӣ табдил ёфтааст. Солҳои охир омори Созмони Милали Муттаҳид нишон медиҳад, ки вазъи об ва санитария ҳанӯз ҳам мушкил ва баҳснок боқӣ мондааст. Миллиардҳо нафар ба хизматрасониҳои зарурӣ дастрасӣ надоранд, ва барои расидан ба ҳадафҳои дар соли 2030 муқарраргардида бояд суръати пешрафт ба таври назаррас афзоиш ёбад. Дар ин замина, Даҳсолаи байналмилалии амал «Об барои рушди устувор, солҳои 2018–2028» ба рушди дастрасӣ ба оби тоза ва беҳтар кардани сатҳи санитария ва идоракунии оби ҳаётан муҳим равона шудааст.

Тоҷикистон дар Осиёи Миёна, кишвари дорои бузури захираҳои обӣ маҳсуб гардида, ҳар сол дар қаламрави ҷумҳурӣ 64 миллиард метри мукааб об ташаккул меёбад, ки ин тақрибан 60% ҳаҷми оби дарёҳои минтақаро ташкил медиҳад. Масоҳати заминҳои обёришаванда дар Осиёи Миёна аз ибтидои асри XX, ки 2,5-3 миллион гектар буд, ба 8,5 миллион гектар афзоиш ёфтааст ва аҳолии минтақа аз 20 миллион нафар соли 1956 ба 65 миллион нафар имрӯз расидааст. Истеъмоли об дар минтақа аз 60 километри мукааб дар як сол ба 110 километри мукааб афзоиш ёфта, пешбинӣ мешавад, ки то соли 2030 тақрибан 20% бештар шавад.

Бо мақсади ҳалли ин мушкилот, Тоҷикистон тавассути ташаббусҳои байналмилалӣ, аз ҷумла эълони Даҳсолаи амалиёти «Об барои ҳаёт» ва Даҳсолаи байналмилалии амал «Об барои рушди устувор», барои рушди устувори истифодаи захираҳои об ва пешгирӣ аз мушкилоти об дар арсаи байналмилалӣ саҳми назаррас гузоштааст. Дар давраи солҳои 2005-2015, дар кишвар барои татбиқи лоиҳаҳои марбут ба об, тақрибан 1,648 миллиард доллари амрикоӣ маблағгузорӣ шуд, ки аз он 1,051 миллиард доллар барои дастрасӣ ба оби нӯшокӣ, 262 миллион доллар барои лоиҳаҳои беҳдоштӣ ва 335 миллион доллар барои обёрӣ ва соҳилмустаҳкамкунӣ равона гардидааст. Дар натиҷа, 1,5 миллион нафар шароити беҳтари дастрасӣ ба оби нӯшокӣ пайдо карданд. Ҳадафҳои Даҳсолаи байналмилалии амал «Об барои рушди устувор» ба рушди устувори иқтисодӣ, иҷтимоӣ ва муҳити зист равона шуда, ҳамзамон мусоидат ба ҳамгироии давлатҳо ва созмонҳои байналмилалӣ барои татбиқи барномаву лоиҳаҳои соҳаи об, тақвият додани иртиботи байналмилалӣ ва мубодилаи таҷрибаи беҳтарин дар самти об мебошад. Ин платформа имконияти ҷалби сармоя ва кӯмакҳои техникиро фароҳам оварда, барои рушди инфрасохтори об ва истифодаи самараноки захираҳои молиявӣ заминаи боэътимод мегузорад.

Бо назардошти ин, Даҳсолаи байналмилалии амал «Об барои рушди устувор», солҳои 2018-2028 ба ҷомеаи ҷаҳонӣ имконият медиҳад, ки ба самаранок истифода бурдани об аҳамияти аввалиндараҷа дода, сатҳи дастрасӣ ба оби тоза ва беҳбудии обёрӣ беҳтар шавад ва нақши Тоҷикистон дар арсаи байналмилалӣ ҳамчун ташаббускори барномаҳои обу иқлим мустаҳкам гардад.

Ҳамчунин, дар доираи иқдомҳои башардӯстона ва ҳамкории созандаи байналмилалӣ дар соҳаи об, бо ташаббуси Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон дар шаҳри Душанбе як қатор чорабиниҳои муҳими байналмилалӣ баргузор гардидаанд, ки дар пешбурди сиёсати ҷаҳонии об ва татбиқи Даҳсолаҳои байналмилалии амал «Об барои ҳаёт» ва «Об барои рушди устувор» нақши муассир бозидаанд. Аз ҷумла, аз 8–10 июни соли 2010 дар Душанбе Конференсияи байналмилалии сатҳи баланд оид ба баррасии фарогири миёнамуддати ҷараёни татбиқи Даҳсолаи байналмилалии амалиёти «Об барои ҳаёт» баргузор гардид, ки масъалаҳои рушди барномаҳои обӣ дар давраи миёнамуддат мавриди таҳлил қарор гирифтанд. Минбаъд, аз 20-21 августи соли 2013 Конференсияи ҷаҳонӣ оид ба ҳамкорӣ дар соҳаи об доир гардида, зарурати таҳкими ҳамкории минтақавӣ ва байналмилалиро барои ҳалли мушкилоти марбут ба захираҳои об таъкид намуд. Дар идомаи ин раванд, аз 9-11 июни соли 2015 Конференсияи сатҳи баланд оид ба натиҷаҳои татбиқи Даҳсолаи байналмилалии амалиёти «Об барои ҳаёт» баргузор гардида, дастовардҳои даҳсола ва самтҳои афзалиятноки минбаъдаи фаъолияти ҷаҳонӣ дар соҳаи об баррасӣ шуданд. Дар заминаи оғози Даҳсолаи нави СММ, аз 20-22 июни соли 2018 дар Душанбе Конференсияи байналмилалии сатҳи баланд оид ба Даҳсолаи байналмилалии амал «Об барои рушди устувор», солҳои 2018–2028 баргузор гардид, ки намояндагони зиёда аз 120 кишвари ҷаҳон ва созмонҳои байналмилалиро муттаҳид намуда, пешниҳодҳои мушаххасро ҷиҳати татбиқи ҳадафҳои марбут ба об дар чорчӯбаи Ҳадафҳои рушди устувор ироа кард. Аз 6 то 9 июн соли 2022, Конференсияи дуюми сатҳи баланд оид ба Даҳсолаи байналмилалии амал «Об барои рушди устувор» таҳти унвони «Тақвияти иқдомҳо ва ҳамкориҳо дар соҳаи об дар сатҳҳои маҳаллӣ, миллӣ, минтақавӣ ва ҷаҳонӣ» баргузор шуда, ба таҳкими шарикӣ ва омодагӣ ба Конфронси оби СММ дар соли 2023 замина гузошт. Дар идомаи ин раванд, аз 10-13 июни соли 2024 Конференсияи сеюми сатҳи баланд оид ба Даҳсолаи байналмилалии амал «Об барои рушди устувор» дар доираи Раванди оби Душанбе баргузор гардида, ба баррасии пешрафтҳо пас аз Конфронси оби СММ-2023 ва татбиқи Нақшаи амалиёт оид ба об равона гардид.

Маҷмӯан, ин чорабиниҳо ба Ҷумҳурии Тоҷикистон имконият фароҳам оварданд, ки мавқеи худро ҳамчун кишвари пешсаф дар ташаккули сиёсати глобалии об, таҳкими ҳамкориҳои минтақавӣ ва пешниҳоди роҳҳалҳои амалӣ барои ҳалли мушкилоти захираҳои обӣ боз ҳам тақвият бахшад.

Фирдавс Алиев - муовини директор оид ба илм ва таълимӣ

Институти масъалаҳои об, гидроэнергетика ва экологияи АМИТ

Тағйирёбии иқлим бо баландшавии ҳарорати ҳаво ба зиёдшавии шумора ва шиддатнокшавии равандҳои хатарноки табиӣ мусоидат намудааст. Кишвари мо ҳам аз таъсири манфии ин офатҳо эмин нест. Коршиносон ҳисоб кардаанд, ки таи шаст соли охир ҳарорати миёнаи ҳаво дар мамлакат 1,20С дар муқоиса бо нишондиҳандаи ҳарорати миёнаи ҳавои ҷаҳон 0,6 0С боло рафтааст ва пешгӯи карда мешавад, ки ин раванд таи даҳсолаҳои оянда тамоюли афзоиш кардан дорад.

Ҳамасола дар паи баландшавии ҳарорати ҳаво аз панҷсад то шашсад ҳолати фавқулодда дар Тоҷикистон рух медиҳад, ки навад дарсади он хусусияти табиӣ дошта, баъзеи онҳо хисороти калони иқтисодӣ ва ҳатто талафоти ҷониро ба бор меоранд. Бар асари обшавии босуръати пиряхҳо дар криосфера равандҳои хатарноки табиӣ боз фаъолтар гашта истодаанд. Пиряхҳои Тоҷикистон як ҷузъи табиати мамлакати мо буда, дар шароити тағйирёбии иқлим афзоиши суръати таназзулёбии онҳо бараъло мушоҳида карда мешавад. Ҳифзи пиряхҳо барои кишвари мо ва ҳамсоякишварҳо аҳамияти хосаро доро мебошад, зеро пиряхҳо манбаи асосии об дар минтақаи Осиёи Марказӣ ба ҳисоб мераванд.

Бо назардошти муҳиммияти масъалаи мазкур ва бо мақсади ҳалли мушкилоти дар самти обу иқлим ҷойдошта, Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ, Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон давоми қариб се даҳсолаи охир силсилаташаббусҳоро дар самти ҳифзу истифодабарии устувори захираҳои об, пиряхҳо ва тағйирёбии иқлим дар миқёси ҷаҳон пешниҳод намуданд, ки ҳамаи онҳо бо қатъномаҳои Созмони Милали Муттаҳид қабул гардиданд.

Аз байни ин иқдомҳо эълон гардидани соли 2025 ҳамчун «Соли байналмилалии ҳифзи пиряхҳо» ва «Даҳсолаи амал барои омӯзиши илмҳои криосферӣ, солҳои 2025-2034» нишонаи дарки мушкилоти ҷойдоштаи глобалӣ дар масъалаи ҳифз ва нигоҳдории пиряхҳо аз ҷониби ҷомеаи ҷаҳонӣ буда, дар тақвият бахшидани кору фаъолият, омӯзиш, ҳифзи пиряхҳо ва дигар компонентҳои криосфера мусоидат менамоянд.

Таваҷҷӯҳи домии Пешвои миллат дар ҳалли масъалаҳои обу иқлим ба таври ҳамешагӣ дида мешавад ва дар Паёми навбатии худ ба парламенти мамлакат, ки санаи 16 декабри соли 2025 ироа гардид, Пешвои миллат қайд намуданд:

«Мавзӯи ҳифзи пиряхҳо, омӯзиши илмҳои криосфера ва амалисозии ташаббусҳои байналмилалии Тоҷикистон дар соҳаи обу иқлим аҳаммияти стратегӣ ва ҷаҳонӣ дорад. Дар робита ба ин, пешниҳод мегардад, ки Муассисаи давлатии илмиву таҳқиқотии «Маркази омӯзиши пиряхҳои Академияи миллии илмҳо» ба Муассисаи давлатии илмиву таҳқиқотии «Институти омӯзиши пиряхҳо ва криосфераи Академияи миллии илмҳо» табдил дода шавад».

Ба Институти илмӣ тадқиқотӣ табдил додани Марказ ва ба номи он зам шудани калимаи «криосфера» ин маънои онро дорад, ки самти омӯзиш ва таҳқиқотҳо боз ҳам васеъ ва фарохтар мегардад.

Яъне минбаъд дар баробари омӯзиши пиряхҳо, ки яке аз ҷузъиёти қишри криосфера ба шумор мераванд инчунин омӯзиши қабатҳои барфи баландкӯҳҳо, қабатҳои яхбастаи абадии ҷинсҳои куҳӣ, яхҳои зеризаминӣ, глетчерҳои сангӣ ва дигар компонентҳои криосфера, бояд ба роҳ гузошта шаванд. Зеро тағйирёбии иқлим, ки баландшавии ҳарорати ҳаворо дар пай дорад натанҳо ба пиряхҳо балки ба тамоми ҷузъҳои криосфера таъсири худро гузошта истодааст. Криосфера ин қишри географии болоии замин буда, дар он равандҳои физикӣ-геологии криогенӣ, яъне равандҳои махсус ҷараён доранд, ки танҳо ба ҳамин қишри замин хос мебошанд.

Бо назардошти дар оянда бо омӯзиш ва таҳқиқот фаро гирифтани тамоми қишри криосфера зарур аст ба қонунгузории ҷории танзимкунандаи самт яъне Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи ҳифзи пиряхҳо», тағйиру иловаҳои зарурӣ ворид карда шаванд, зеро дар Қонун ва санадҳои меъёрӣ-ҳуқуқии амалкунанда, барномаҳои қабулшуда бинобар маҳдуд будани омӯзиш дар атрофи пиряхҳо бисёр мафҳум ва истилоҳоти марбут ба криосфера сарфи назар шудаанд.

Дар криосфера равандҳои гуногунро мушоҳида кардан мумкин аст, ки ба табиат ва муҳити зисти минтақаи муайян таъсири худро расонида, сабаби сар задани офатҳои табиӣ мегарданд ва вазъи ногувори экологиро ба миён меоранд. Яке аз чунин равандҳои хатарнок ин фуромадани селҳо баъд аз рахнашавии кӯлҳои пиряхӣ мебошад.

Таназзулёбии бесобиқаи компонентҳои криосфера, аз ҷумла ақибнишинӣ ва обшавии пиряхҳо ба фаъолгардии раванди ташаккулёбии кӯлҳо дар сатҳ, дохил, зери пиряхҳо ва поёнтар аз забонаи онҳо боис мегардад.

Бандшавии садди ноустувори ин кӯлҳо бо ях ва маводи иборат аз шикастапораҳои ҷинсҳои кӯҳӣ (моренавӣ), калоншавии андозаи кӯлҳо, тағйирот дар шабакаҳои обгузари дохили пирях ва баландшавии ҳарорати ҳаво дар якҷоягӣ метавонанд сабабҳои асосии кандашавии кӯлҳои пиряхӣ гарданд.

Рахнашавии кӯлҳо ва бар асари он фуромадани сел барои минтақаҳои дар поёни водӣ ҷойгирбуда, хатари ҷиддӣ ба шумор рафта ба минтақаҳои баландкӯҳи ҷаҳон аз ҷумла кишвари мо, хос мебошад.

Бинобар ин мушоҳидаҳо ва мониторинги доимии кӯлҳои пиряхӣ бояд бештар тақвият дода шаванд.

Кӯлҳои пиряхӣ дар як муддати кӯтоҳ то ба ҳолати хатарнок босуръат инкишоф меёбанд, набудани фурсат барои гирифтани маълумоти кофӣ дар бораи ин кӯлҳо ба он оварда мерасонад, ки онҳо ногаҳон рахна мезананд ва дар аксар ҳолатҳо аҳолӣ ва мақомоти ваколатдор дар бораи сар задани селҳои фалокатбори пас аз рахнашавии кӯлҳо ба вуҷуд оянда огаҳӣ надоранд ва ё имкони гирифтани омодагиро ба он надоранд.

Чунин селҳо глятсиалӣ номгузорӣ шудаанд, зеро аз рахнашавии кулҳои пиряхӣ сарчашма мегиранд ва ба аҳли башар аз қадимулайём маълуманд.

Ахбороти аввалин оид ба ҳодисаи фуромадани сел дар натиҷаи рахнашавии кӯли пиряхи Гетро дар Швейтсария ва дар натиҷаи он ҷони худро аз даст додани 140 нафар, дар ёддоштҳои алпӣ, ки ба охири асри XVI рост меояд, ба қайд гирифта шудааст. Сар задани офати дигар, ки санаи 13 декабри соли 1941 дар давлати Перу, ҳангоми фуромадани сел дар натиҷаи ногаҳон рахнашавии кӯли Палкакоча рух дод, бо талафёбии ҷони 6000 нафар ва шуста шудани як қисми шаҳри Уарас анҷом ёфт.

Дар Тоҷикистони мо ҳам таи даҳсолаи охир шумораи кӯлҳои хатарноки пиряхӣ зиёд гашта истодаанд ва омӯзиши ин кӯлҳо дар давраи шуравӣ ба таври мунтазам ба роҳ монда шуда буд, вале баъдтар ба ин масъала диққати лозимӣ дода намешуд.

Бинобар зиёд гаштани шумораи ҳодисаҳои рахнашавии чунин кӯлҳо ва дар паи он фуромадани селҳои харобиовар таи солҳои охир, омӯзиши сабабҳо, шароитҳои ташаккулёбӣ ва инкишофи кӯлҳои пиряхӣ дар якҷоягӣ бо пиряхҳо аз сари нав ба роҳ монда шуда истодаанд.

Айни замон ҳамагӣ 1449 кӯлҳои пиряхии хурду калон бо майдони баробар ба 716 километри мураббаъ дар ҷумҳурӣ ба қайд гирифта шудааст, ки аксари онҳо дар мавзеъҳои баландкӯҳи душворгузар ҷойгир мебошанд ва гузаронидани корҳои тадқиқотӣ дар ин ҷойҳо бо мушкилиҳои зиёд анҷом дода мешаванд.

Аз ин лиҳоз иҷрои тадқиқотҳо бо истифодаи усулҳои фосилавии зондиронӣ солҳои охир ҳамчун роҳи ҳалли масъалаи мазкур дониста шуда, аз ҷониби мутахассисони МДИ “Маркази омӯзиши пиряхҳо”-и Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон васеъ истифода бурда мешаванд.

Вале барои омӯзиши кӯлҳои хурди пиряхӣ аксҳои кайҳонии саҳеҳияти баланд доштаро истифода кардан лозим меояд, ки харидории онҳо маблағҳои калонро талаб мекунад. Сифат ва имкониятҳои фазоии аксҳои кайҳонии Landsat-и солҳои 90-уми асри гузашта, ки то ҳол истифода мешаванд, барои омӯзиши ҳамаҷонибаи ин кӯлҳо, аллакай қонеъкунанда нест.

Ҳамзамон, гузаронидани корҳои саҳроии тадқиқотиро ҳеҷ вақт фаромӯш набояд сохт ва ин корҳо бояд, дар якҷоягӣ бо истифодаи роҳу усулҳои муосир ба роҳ монда шаванд. Барои мисол дар Ҷумҳурии мардумии Чин гузаронидани тадқиқотҳои саҳроӣ дар мавзеъҳои баландкӯҳи душворгузар бо истифодаи роботҳои паррон иҷро карда мешаванд. Ин воситаҳои техникӣ дар саҳро барои чен кардани ҳарорати болои пиряхҳо, ҳарорат дар бурриши амудии кӯлҳо, бардоштани намунаи об аз кӯлҳо, гузаронидани аксбардорӣ ва таҳияи харитаи сеченакаи топографӣ истифода бурда мешаванд.

Харидорӣ ва ҳарчи бештар истифодабарии воситаҳои техникии муосир имкон фароҳам меорад, то ин ки тадқиқотҳои саҳроӣ босифат ва дар як мӯҳлати кӯтоҳ, аз ҳама муҳимаш бо таъмини бехатарии кормандон дар мавзеъҳои баландкӯҳ анҷом дода шаванд.

Барои иҷрои корҳои саҳроии экспедитсионӣ, коркарди мавод ва маълумотҳои бадастомада бошад зарур аст, ки муассисаи таъсис додашавандаи давлатии илмиву таҳқиқотии «Институти омӯзиши пиряхҳо ва криосфераи Академияи миллии илмҳо» бо чунин таҷҳизот ва воситаҳои техникии замонавӣ муҷаҳҳаз гардонида шавад.

Дар ҷавоб ба таваҷҷӯҳ ва дастгириҳои пайвастаи Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ, Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон ба илму маориф ва хусусан ба масъалаҳои ҳифзи пиряхҳо ва криосфера, мо олимони соҳа бояд саъю кӯшишро бештар, меҳнату заҳматро дучанд намуда, саҳми арзандаи худро дар таҳқиқу омӯзиш ва ҳалли масъалаҳои обу иқлим ва экологӣ гузорем.

Абдусалом Маҳмадалиев, номзади илмҳои геология ва минералогия,

Маркази омӯзиши пиряхҳои Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон

Дар шароити муосири ҷаҳонишавӣ, ки таъсири фарҳангҳои бегона ва иттилооти рақамӣ ба ҳувияти миллӣ афзоиш меёбад, тарбияи ватандӯстӣ ва худшиносии насли ҷавон аҳамияти стратегӣ пайдо мекунад. Дар Ҷумҳурии Тоҷикистон, ки мероси таърихии ҳазорсолаҳо пояи ҳувияти миллӣ аст, сиёсати давлатӣ ба ҳифзи ин мерос ва тарбияи ҷавонон нигаронида шудааст. Ташаббуси муҳтарам Рустами Эмомалӣ дар бораи бунёди Маҷмааи эҳёи хотираи таърихӣ ва таҳкими ҳувияти миллӣ дар шаҳри Душанбе, ки 13 январи соли 2026 дар мулоқот бо бостоншиносон, таърихнигорон ва фарҳангшиносон муҳокима шуд, намунаи барҷастаи ин сиёсат аст. Дар ин мулоқот, иштирокдорон аз иқдом истиқбол карда, фикру андешаҳои худро баён доштанд, ки ин ҳамчун раванди машваратии ҷомеаӣ барои тарбияи ҷавонон арзёбӣ мегардад.

Аз нуқтаи назари ҳуқуқӣ ин ташаббусро метавон ҳамчун татбиқи амалии моддаҳои Конститутсия Ҷумҳурии Тоҷикистон ва қонунҳои соҳавӣ, аз қабли қонунҳои Ҷумҳурии Тоҷикистон "Дар бораи фарҳанг", "Дар бораи берун баровардан ва ворид намудани сарватҳои таърихию фарҳангӣ", "Дар бораи тарбияи ватандӯстии шаҳрвандон", "Дар бораи ҷавонон ва сиёсати давлатии ҷавонон" дид, ки тарбияи ҷавононро ҳамчун вазифаи давлатӣ муайян мекунанд.

Ташаббуси муҳтарам Рустами Эмомалӣ дар бунёди маҷмаа на танҳо ҳамчун чорабинии фарҳангӣ, балки ҳамчун механизми тарбиявӣ барои ҷавонон арзёбӣ мегардад. Мувофиқи моддаи 40 Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон ҳар шахс ҳуқуқ дорад озодона дар ҳаёти фарҳангии ҷомеа, эҷоди бадеӣ, илмӣ ва техникӣ ширкат варзад, аз дастовардҳои онҳо истифода кунад. Сарватҳои фарҳангӣ ва маънавиро давлат ҳимоя мекунад. Дар заминаи моддаи 44 бошад, ҳифзи табиат, ёдгориҳои таърихиву фарҳангӣ вазифаи ҳар як шахс аст.

Моддаи 7 Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 3 январи соли 2024, № 2033 "Дар бораи фарҳанг" чунин уҳдадориҳои шаҳрвандони Ҷумҳурии Тоҷикистон дар соҳаи фарҳанг муқаррар намудааст: нисбат ба мерос, сарватҳои таърихию фарҳангӣ ва ҳифзу нигоҳдории онҳо бомасъулият буда, муносибати ғамхорона зоҳир намоянд; фарҳанги миллӣ, забони давлатӣ, урфу одат, ҷашну маросимҳои халқи тоҷик, гурӯҳҳои этникӣ ва забонҳои дигарро эҳтиром намоянд.

Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 4 апрели соли 2019 № 1593 "Дар бораи берун баровардан ва ворид намудани сарватҳои таърихию фарҳангӣ" муқаррар менамояд, ки сарватҳои таърихию фарҳангӣ - ашёи моддии дорои арзиши миллӣ, таърихӣ, бостоншиносӣ, бадеӣ, илмию маърифатӣ, маънавию ахлоқӣ ва фарҳангӣ, ки сарватҳои умумимиллӣ ва умумибашарӣ ба ҳисоб мераванд. Ба сарватҳои таърихию фарҳангӣ, новобаста ба шакли моликият, ки таҳти амали Қонуни мазкур қарор мегиранд, мансубанд: асарҳои офаридаи шахсони алоҳида ё гурӯҳи шахсоне, ки шаҳрвандони Ҷумҳурии Тоҷикистон мебошанд; асарҳои офаридаи шаҳрвандони хориҷӣ ё шахсони бешаҳрванде, ки дар ҳудуди Ҷумҳурии Тоҷикистон зиндагӣ мекунанд; бозёфтҳо аз ҳудуди Ҷумҳурии Тоҷикистон; асарҳои дар осорхонаҳои давлатӣ ва ғайридавлатӣ, хазинаҳо, китобхонаҳо, мамнӯъгоҳҳо, бойгониҳо, аз ҷумла бойгониҳои сабти овозӣ ва навори видеоӣ, нигористонҳои бадеӣ, коллексияҳо ва махзанҳои дигар ҷамъовардашуда; бозёфтҳои экспедитсияҳои иктишофӣ, бостоншиносӣ, фолклорӣ, табиӣ ва илмӣ; асарҳои дар натиҷаи мубодилаи ихтиёрӣ бадастовардашуда; асарҳои бозёфтшуда, ба сифати мерос ва ҳадя бадастовардашуда ё бо роҳи дигари қонунӣ бадастовардашуда, аз ҷумла дар ҳудуди давлатҳое, ки онҳо ба вуҷуд омадаанд; асарҳои аз ҷониби шахсони воқеӣ ва ҳуқуқии хориҷӣ ба ҳудуди Ҷумҳурии Тоҷикистон воридкардашуда; коллексияҳои хусусӣ. Берун баровардан ва ворид намудани силоҳе, ки сарвати таърихию фарҳангӣ маҳсуб меёбад, инчунин сарватҳои таърихию фарҳангии дорои металлҳо ва сангҳои қиматбаҳо бо тартиби муқаррарнамудаи қонунгузории Ҷумҳурии Тоҷикистон амалӣ карда мешавад.

Ватандӯстӣ дар асоси Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 24 декабри соли 2022, № 1920 "Дар бораи тарбияи ватандӯстии шаҳрвандон" муҳаббати шахс ба Ватан, сарзамин ва халқ, ҳифз намудан аз душман ва ба манфиати онҳо содиқона хизмат кардан буда, тарбияи ватандӯстӣ ин фаъолияти мураттаб ва мақсадноки мақомоти ҳокимияти давлатӣ, худидоракунии шаҳрак ва деҳот, ташкилотҳои (иттиҳодияҳои) ҷамъиятӣ, оила ва шаҳрвандон, ки барои ташаккули дарки баланди ватандӯстӣ дар тафаккури шаҳрвандон, ҳисси садоқат ба Ватан, омода будан ба адои қарзи шаҳрвандию уҳдадориҳои конститутсионӣ барои ҳимояи манфиатҳои Ватан нигарондашуда мебошад. Вазифаҳои тарбияи ватандӯстии шаҳрвандон ташаккули худшиносии миллӣ, муносибати арзанда ба шахсият, ҷомеа, давлат, ғояву арзишҳо, инчунин эҳё ва рушди онҳо; ҷалби насли наврас ба низоми арзишҳои иҷтимоию маданӣ, ки таъриху фарҳанги ғанӣ ва ба худ хоси Ватану миллатро инъикос менамояд, дар тафаккури онҳо ташаккул додани арзишҳои олии маънавию ахлоқӣ, маданӣ ва худогоҳӣ, талабот ба рушди минбаъдаи онҳо; фароҳам овардани шароити мусоид барои аз ҷониби шаҳрвандон зоҳир намудани ҳисси ватандӯстӣ, адои шоистаи қарзи ҷамъиятию давлатӣ ва ҳарбӣ дар самтҳои гуногуни фаъолият ва муносибат бо назардошти манфиат ва талаботи онҳо; тарбияи эҳтиром ба қонун, меъёрҳои ҳаёти ҷамъиятӣ, ҳисси масъулияти иҷтимоӣ ҳамчун сифатҳои муҳими шахс, ки дар ғамхорӣ ба некуаҳволии кишвари худ, таҳким ва ҳифзи он зоҳир мегарданд; тарбияи меҳнатдӯстӣ ҳамчун арзиши муҳими зиндагӣ, майли ба манфиати ҷомеа ва давлат меҳнат кардан; ташаккули талабот ба рушди маънавию ахлоқӣ, пешбурди тарзи ҳаёти солим, ғамхорӣ ба пиронсолону наздикон, дастгирии муҳити созгор дар коллективи меҳнатӣ мебошанд.

Тибқи моддаи 5 Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 23 декабри соли 2021, №1830 "Дар бораи ҷавонон ва сиёсати давлатии ҷавонон" самтҳои афзалиятноки сиёсати давлатии ҷавонон тарбияи ҷавонон дар рӯҳияи ватандӯстӣ, эҳсоси масъулияти шаҳрвандӣ ва таҳкими ҳувияти миллии онҳо, ташаккули мафкураи миллӣ бо роҳи тарбия намудани ҷавонон дар самти шинохти бештари манфиатҳои миллӣ мебошад.

Маҷмааи эҳёи хотираи таърихӣ ва таҳкими ҳувияти миллӣ дар шаҳри Душанбе метавонад ҳамчун маркази омӯзишӣ бо баргузории семинарҳо ва намоишгоҳҳо, барои ҷавонон хидмат кунад, ки ба иштироки ҷавонон дар фаъолияти фарҳангӣ мусоидат мекунад. Бунёди маҷмаа, ки эҳёи хотираи таърихиро ҳадаф дорад, метавонад ба баргузории озмуни миллӣ "Ганҷинаи таърих ва фарҳанги тоҷикон" (барои соли 2026), ки ҳадафаш тарғиби таърих миёни ҷавонон аст, ҳамоҳанг мебошад. Озмун дар асоси «Ҷадвали баргузории ҷашну солгард, фестивал, намоиши иду озмунҳои фарҳангию маърифатӣ ва анъанаҳои мардумӣ дар Ҷумҳурии Тоҷикистон барои соли 2026», ки бо Амри Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон 2 январи соли 2026 тасдиқ гардидааст, баргузор карда мешавад. Президенти Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон зимни пешниҳоди Паём ба Маҷлиси Олӣ иброз намуданд, ки мероси таърихию фарҳангӣ шиносномаи миллати куҳанбунёди тоҷик мебошад. Аз ин хотир Сарвари давлат изҳор доштанд, ки мо бояд барои ҳифзи арзишҳои моддию ғайримоддии миллати худ муаррифии шоистаи онҳоро дар арсаи байналмилалӣ ҳадафмандона идома диҳем. Ин озмун, ки бо дастури Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон Эмомалӣ Раҳмон ташкил шудааст, нишон медиҳад, ки ташаббуси муҳтарам Рустами Эмомалӣ оид ба бунёди Маҷмааи эҳёи хотираи таърихӣ ва таҳкими ҳувияти миллӣ дар шаҳри Душанбе идомаи сиёсати фарҳангдӯстонаи Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ, Пешвои миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон мебошад.

Аз ҷиҳати байналмилалӣ, ин иқдом ҳамоҳангӣ бо ҳадафи 4-и Рушди устувори СММ (маорифи босифат) дорад, ки тарбияи шаҳрвандӣ ва эҳтиром ба мероси фарҳангиро таъкид мекунад. Ҳамчунин, чун Душанбе пойтахти фарҳангии Осиё дар соли 2026 эълон шудааст, Маҷмаа метавонад ҳамчун платформа барои ҳамкориҳои байналмилалӣ бо ЮНЕСКО хидмат кунад, ки ин худшиносии ҷавононро тавассути мубодилаи фарҳангӣ боло мебарад.

Таъсири ин ташаббус ба тарбияи ватандӯстӣ ва худшиносии ҷавонон чандҷанба аст. Аввалан, маҷмаа метавонад ҳамчун маркази интерактивӣ, бо истифода аз технологияҳои муосир (масалан, виртуалӣ, реалӣ барои эҳёи ҳодисаҳои таърихӣ) ҷавононро ба омӯзиши мероси миллӣ ҷалб кунад. Ин ба таҳкими ҳисси ватандӯстӣ мусоидат мекунад, чун мувофиқи Паёми Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон ба Маҷлиси Олӣ (аз 16 декабри 2025) тарбияи ҷавонон дар рӯҳияи худогоҳӣ пояи амнияти миллӣ аст. Дуюм, дар шароити рақамикунонӣ, ки ҷавонон ба иттилооти бегона дучор мешаванд, маҷмаа метавонад ҳамчун воситаи пешгирии радикализм хидмат кунад. Сеюм, иштироки ҷавонон дар бунёди маҷмаа (масалан ҳамчун корманд ва ё волонтёр) метавонад ҳамчун шакли тарбияи амалӣ бошад.

Дар асоси таҳлили маҷмааҳои монанд дар кишварҳои хориҷӣ (масалан, Маҷмааи таърихии Пасир Салак дар Малайзия, ки барои тарбияи ватандӯстӣ миёни ҷавонони гуногунмиллат истифода мешавад; Мемориали миллӣ дар Оклаҳома-Сити дар Иёлоти Муттаҳида барои ҳифзи ҳофизаи ҷамъиятӣ ва шаҳрвандӣ; монументҳо ба адмирали Йи Сунсин дар Кореяи Ҷанубӣ барои таҳкими ҳувият ва муосирсозӣ, инчунин барномаҳои ватандӯстӣ дар Русия барои тарбияи ҷавонон), инҷо 4 пешниҳоди амалӣ барои табдил додани Маҷмааи эҳёи хотираи таърихӣ ва таҳкими ҳувияти миллӣ дар шаҳри Душанбе ба намунаи ҷаҳонӣ манзур менамоем, то маҷмаа на танҳо ҳифзи меросро таъмин кунад, балки ба маркази ҷаҳонӣ барои тарбияи ватандӯстӣ табдил ёбад.

1. Дар маҷмаа барномаҳои воқеияти виртуалӣ (VR) ва воқеияти васеъшуда (AR) ҷорӣ карда шавад, то ҷавонон ҳодисаҳои таърихиро «зинда» бубинанд ва дар онҳо иштирок кунанд. Ин пешниҳод аз таҷрибаи осорхонаҳои муосири Иёлоти Муттаҳида (масалан, Муассисаи Смитсониан, ки технологияҳоро барои тарбияи шаҳрвандӣ истифода мебарад) ва Кореяи Ҷанубӣ (монументҳо ба адмирали Йи Сунсин бо унсурҳои интерактивӣ барои ҷавонон) илҳом гирифтааст. Инчунин ҳамкорӣ бо ширкатҳои технологияҳои иттилоотӣ (тоҷикӣ ё байналмилалӣ) барои таҳияи модулҳо бо буҷаи солонаи 500 ҳазор сомонӣ ва баргузории семинарҳои ҳармоҳа барои 200–300 ҷавон ба роҳ монда шавад.

2. Маҷмаа ҳамчун маркази омӯзишӣ бо баргузории озмунҳо, семинарҳо ва барномаҳои волонтёрӣ барои ҷавонон (аз ҷумла аз кишварҳои хориҷӣ) табдил ёбад, ки ба тарғиби ҳувияти миллӣ нигаронида шавад. Масалан дар Малайзия (Маҷмааи таърихии Пасир Салак) сафарҳои омӯзишӣ барои ҷавонони гуногунмиллат тарбияи ватандӯстиро тақвият медиҳанд, ва дар Русия барномаҳои ватандӯстӣ ҷавононро ба ҳифзи таърихӣ ҷалб мекунанд. Ҳамкорӣ бо ЮНЕСКО ва созмонҳои ҷавонон (масалан, Созмони ҷавонони Осиё ва Африқо) барои мубодилаи волонтёрон бо ҳамоҳангӣ ба озмуни миллӣ «Ганҷинаи таърих ва фарҳанги тоҷикон» (соли 2026), ва ташкили лагерҳои тобистона барои 1000 ҷавон солона ба роҳ монда шавад.

3. Маҷмаа ба шабакаи байналмилалии монументҳои ЮНЕСКО дохил карда шавад ва бо ташкили сайёҳии фарҳангӣ ва намоишгоҳҳои муштарак бо кишварҳои ҳамсоя раҳнамоӣ гардад. Масалан дар Покистон монументҳо барои таҳкими ҳувият ва нуфузи байналмилалӣ истифода мешаванд ва дар Иёлоти Муттаҳида (Мемориали миллӣ дар Оклаҳома-Сити) сайёҳии омӯзишӣ ҳифзи миллиро тарғиб мекунад. Таҳияи барномаи сайёҳии солона бо ҳамкорӣ бо Вазорати фарҳанги кишвар ва ЮНЕСКО ҷалби 50 ҳазор сайёҳи хориҷӣ дар соли аввал ва ташкили конфронсҳои байналмилалӣ барои муаррифии мероси тоҷик ба роҳ монда шавад. Ин ба Қонуни «Дар бораи берун баровардан ва ворид намудани сарватҳои таърихию фарҳангӣ» мувофиқ аст, ки ҳифзи сарватҳои миллӣ ва байналмилалиро таъкид мекунад.

4. Дар маҷмаа барномаҳои таълимӣ барои ҷавонон таҳия шавад, ки ба пешгирии радикализм ва таҳкими арзишҳои миллӣ нигаронида шавад. Масалан дар Чин омӯзиши таърихӣ барои тарбияи ватандӯстӣ дар шароити рақамкунонӣ истифода мешавад. Ҳамкорӣ бо Вазорати маориф ва илми кишвар барои дохил кардани омӯзиши маҷмаа ба барномаҳои мактабӣ, ташкили курсҳои онлайн барои 5000 ҷавон солона ва мониторинги таъсир тавассути пурсишҳо роҳандозӣ гардад.

Ин пешниҳодҳо имкон медиҳанд, ки Маҷмааи эҳёи хотираи таърихӣ ва таҳкими ҳувияти миллӣ дар Душанбе на танҳо дар сатҳи миллӣ, балки дар сатҳи ҷаҳонӣ ҳамчун намунаи барҷастаи ҳифзи мерос ва тарбияи насли ҷавон шинохта шавад.

Воқеан ташаббуси Раиси Маҷлиси миллии Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон, Раиси шаҳри Душанбе муҳтарам Рустами Эмомалӣ дар бунёди Маҷмааи эҳёи хотираи таърихӣ ва таҳкими ҳувияти миллӣ дар шаҳри Душанбе таъсири мусбат ба тарбияи ватандӯстӣ ва худшиносии насли ҷавонро доро мебошад. Он на танҳо баҳри тадбиқи қонунгузории кишвар равона шудааст, балки ба таҳкими ҳувияти миллӣ ва ватандӯстии ҷавонон мусоидат мекунад.

САНГИНЗОДА ДОНИЁР ШОМАҲМАД, муовини директори Институти омӯзиши масъалаҳои давлатҳои Осиё ва

Аврупои Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон оид ба илм ва таълим, доктори илмҳои ҳуқуқшиносӣ, профессор

«Рушди фанҳои табиатшиносӣ, дақиқ ва риёзӣ омили муҳимтарини пешрафти илму техника, иқтисоди миллӣ ва ташаккули ҷаҳонбинии илмии насли наврас ба ҳисоб меравад. Бинобар ин, омӯзиши амиқи ин фанҳо бояд ба яке аз самтҳои афзалиятноки низоми маорифи кишвар табдил дода шавад.»

Эмомалӣ Раҳмон

Дар ҷаҳони муосир илму маориф ба нерӯи асосии пешбарандаи рушди ҷомеа табдил ёфтааст. Пешрафти босуръати технологияҳои нав, иқтисодиёти рақамӣ, ҷаҳонишавӣ ва рақобати шадиди илмӣ байни давлатҳо талаб менамоянд, ки низоми маориф ба таври ҷиддӣ таҷдид гардад. Махсусан фанҳои табиатшиносӣ, дақиқ ва риёзӣ ҳамчун пояи асосии илмҳои муосир, муҳаррики рушди технология ва саноат ба ҳисоб мераванд. Бо дарназардошти ин воқеиятҳо, бо ташаббуси Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ – Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон солҳои 2020–2040 дар кишвар «Бистсолаи омӯзиш ва рушди фанҳои табиатшиносӣ, дақиқ ва риёзӣ дар соҳаи илму маориф» эълон гардид. Ин иқдоми стратегӣ далели равшани он аст, ки Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон рушди илм ва маорифро яке аз самтҳои афзалиятноки сиёсати давлатӣ мешуморад.

Эълон гардидани Бистсолаи рушди фанҳои дақиқ тасодуфӣ нест. Таҳлилҳои ҷаҳонӣ нишон медиҳанд, ки имрӯз кишварҳое, ки дар соҳаи илму технология ба дастовардҳои назаррас ноил гардидаанд, маҳз ба рушди фанҳои дақиқ ва табиатшиносӣ такя намудаанд. Масалан, давлатҳои пешрафта, аз қабили ИМА, Ҷопон, Кореяи Ҷанубӣ, Олмон ва Чин қисми асосии буҷети худро ба таҳқиқоти илмӣ ва рушди технологияҳои муосир равона менамоянд. Таҷрибаи ин кишварҳо собит месозад, ки рушди воқеии иқтисодӣ бидуни омодасозии мутахассисони соҳаи математика, физика, химия, биология, информатика ва муҳандисӣ ғайриимкон мебошад. Тоҷикистон низ ҳамчун давлати рӯ ба рушд барои ворид шудан ба фазои ҷаҳонии илмӣ ва иқтисодӣ ниёз ба насли нави дорои тафаккури илмӣ ва техникӣ дорад.

Яке аз сабабҳои асосии роҳандозии Бистсола он аст, ки дар солҳои пешин таваҷҷуҳ ба омӯзиши фанҳои дақиқ дар баъзе зинаҳои таҳсилот то андозае коҳиш ёфта буд. Аксари ҷавонон бештар ба самтҳои гуманитарӣ майл пайдо мекарданд ва ин раванд метавонист дар оянда ба норасоии мутахассисони соҳаҳои муҳандисӣ ва техникӣ оварда расонад. Бинобар ин, зарурати ҷиддӣ пеш омад, ки шавқу рағбати насли наврас ба илмҳои дақиқ аз нав бедор карда шавад. Бистсолаи рушди фанҳои дақиқ маҳз барои ҳалли ҳамин мушкилот нигаронида шудааст.

Мақсади асосии ин ташаббус баланд бардоштани сатҳи донишҳои илмӣ, ташаккули ҷаҳонбинии техникӣ, тақвияти заминаи моддӣ-техникии муассисаҳои таълимӣ, такмили барномаҳои таълимӣ ва омода намудани кадрҳои баландихтисос мебошад. Дар доираи Бистсола вазифа гузошта шудааст, ки тамоми муассисаҳои таълимии кишвар бо озмоишгоҳҳои муосир, кабинетҳои фаннӣ, таҷҳизоти технологӣ ва васоити аёнии таълим таъмин карда шаванд. Инчунин, такмили ихтисоси омӯзгорон, ҷорӣ намудани усулҳои нави таълим ва мутобиқсозии барномаҳои дарсӣ ба стандартҳои байналмилалӣ аз самтҳои афзалиятнок маҳсуб меёбанд.

Имрӯз маълум аст, ки ташаккули тафаккури илмӣ аз овони кӯдакӣ оғоз меёбад. Маҳз дар мактаб шавқу завқи хонанда ба фанҳои дақиқ бедор мегардад. Бинобар ин, дар доираи Бистсола таваҷҷуҳи махсус ба зинаи таҳсилоти миёна равона гардидааст. Дар аксари муассисаҳои таълимӣ маҳфилҳои фаннӣ, озмунҳои илмӣ, олимпиадаҳои ҷумҳуриявӣ ва байналмилалӣ, ҳафтаҳои фанҳои дақиқ, конференсияҳои хонандагон ба роҳ монда шудаанд. Ин тадбирҳо имкон медиҳанд, ки хонандагон на танҳо донишҳои назариявӣ гиранд, балки малакаҳои амалӣ, таҳлилӣ ва тадқиқотиро низ инкишоф диҳанд.

Тибқи маълумоти расмӣ, дар солҳои охир иштироки хонандагони тоҷик дар олимпиадаҳои байналмилалӣ аз фанҳои математика, физика, химия ва информатика ба маротиб афзоиш ёфтааст. Дастовардҳои хонандагони кишвар дар ин самт далели он аст, ки дар сурати фароҳам овардани шароити мусоид ҷавонони тоҷик қобилияти баланди зеҳнӣ доранд. Маҳз чунин натиҷаҳо нишон медиҳанд, ки Бистсола аллакай самараҳои нахустини худро дода истодааст.

Фанҳои табиатшиносӣ ва дақиқ танҳо маҷмӯи формула ва қоидаҳо нестанд. Онҳо воситаи ташаккули тафаккури мантиқӣ, интиқодӣ ва эҷодӣ ба ҳисоб мераванд. Шахсе, ки илмҳои дақиқро амиқ меомӯзад, қобилияти таҳлил намудани ҳодисаҳо, ҳалли мушкилот, қабули қарорҳои дуруст ва дидани робитаи байни сабабу натиҷаро пайдо менамояд. Аз ин рӯ, Бистсолаи рушди фанҳои дақиқ дар асл барномаи тарбияи насли дорои ҷаҳонбинии илмӣ мебошад.

Дар доираи татбиқи ин барнома дар муассисаҳои таҳсилоти олии кишвар низ тағйироти назаррас ба амал омада истодаанд. Ихтисосҳои нав вобаста ба технологияҳои иттилоотӣ, муҳандисӣ, энергетика, нанотехнология, биотехнология ва дигар самтҳои муосир кушода мешаванд. Донишгоҳҳо ба марказҳои илмию таҳқиқотӣ табдил ёфта, робитаи онҳо бо истеҳсолот тадриҷан тақвият меёбад. Таъсиси технопаркҳо, лабораторияҳои инноватсионӣ ва марказҳои тадқиқотӣ замина фароҳам меорад, ки донишҷӯён донишҳои худро дар амал татбиқ намоянд.

Албатта, дар баробари пешравиҳо баъзе мушкилот низ мавҷуданд. Норасоии омӯзгорони баландихтисос дар баъзе фанҳои дақиқ, камбуди таҷҳизоти замонавӣ дар мактабҳои дурдаст, дастрас набудани китобҳои дарсии муосир ва норасоии маблағгузорӣ аз ҷумлаи чунин масъалаҳо мебошанд. Вале бо сиёсати пайгиронаи давлат ва таваҷҷуҳи рӯзафзуни Ҳукумати кишвар ин мушкилот тадриҷан ҳалли худро ёфта истодаанд. Солҳои охир садҳо омӯзгорон аз курсҳои такмили ихтисос гузашта, барномаҳои нави таълимӣ таҳия гардида, мактабҳо бо компютер ва озмоишгоҳҳо таъмин шуда истодаанд.

Рушди фанҳои дақиқ танҳо вазифаи муассисаҳои таълимӣ нест. Дар ин раванд нақши падару модарон, ҷомеа, воситаҳои ахбори омма ва тамоми ниҳодҳои давлатӣ муҳим мебошад. Тарғиби илм, дастгирии хонандагони боистеъдод, қадрдонии омӯзгорони беҳтарин ва фароҳам овардани фазои мусоиди зеҳнӣ аз омилҳое мебошанд, ки ба татбиқи муваффақонаи Бистсола мусоидат менамоянд.

Имрӯз Ҷумҳурии Тоҷикистон ба марҳилаи саноатикунонии босуръат қадам ниҳодааст. Сохтмони корхонаҳои нав, рушди энергетика, роҳандозии лоиҳаҳои инфрасохторӣ ва татбиқи барномаҳои инноватсионӣ талаб менамоянд, ки кишвар дорои мутахассисони зиёди муҳандис, барномасоз, техник, химик ва физик бошад. Маҳз Бистсолаи рушди фанҳои табиатшиносӣ, дақиқ ва риёзӣ метавонад ин талаботи стратегии давлатро таъмин намояд.

Дурнамои татбиқи пурраи ин барнома хеле назаррас мебошад. Интизор меравад, ки то соли 2040 сатҳи саводнокии илмии ҷомеа ба маротиб боло рафта, теъдоди олимон ва муҳаққиқони ҷавон афзоиш ёбад, иқтисодиёти кишвар бештар ба технологияҳои нав такя намояд ва Тоҷикистон дар минтақа ба маркази муҳимми илмӣ табдил гардад. Ин ҳама танҳо дар сурате имконпазир мегардад, ки ҳамаи сохторҳои дахлдор бо масъулияти баланд ба иҷрои ҳадафҳои Бистсола муносибат намоянд.

Дар маҷмӯъ, Бистсолаи рушди фанҳои табиатшиносӣ, дақиқ ва риёзӣ иқдоми сарнавиштсоз барои ояндаи миллати тоҷик мебошад. Он заминаи воқеии ташаккули тафаккури илмӣ, рушди зеҳнии ҷавонон ва пешрафти устувори давлатро фароҳам меорад. Дар шароити ҷаҳони босуръат тағйирёбанда танҳо миллате метавонад мавқеи худро ҳифз намояд, ки дорои илми пешрафта ва насли донишманд бошад. Аз ин рӯ, татбиқи пурра ва самараноки ин барнома вазифаи муқаддаси ҳар як омӯзгор, олим, падару модар ва тамоми ҷомеа мебошад. Бо итминон метавон гуфт, ки Бистсола ба марҳилаи нави рушди илму маорифи тоҷик оғоз бахшида, Тоҷикистонро ба ояндаи дурахшон ва ҷомеаи донишбунёд роҳнамоӣ хоҳад кард.

Директори Институти математикаи ба номи А.Ҷӯраеви АМИТ, н.и.ф.м. Раҳимзода А.О.

Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон дар Паём ба Маҷлиси Олӣ иброз намуданд, ки пешрафти босуръати технологияҳои рақамӣ ва тавсеаи имконияти зеҳни сунъӣ дар ҷаҳони муосир тақозо менамояд, ки дастовардҳо дар ҳама соҳаҳо самаранок истифода гардида, ба манбаи иловагии рушди иқтисодӣ ва содироти хизматрасонӣ табдил дода шаванд. Воқеан, рақамикунонӣ яке аз самтҳои муҳимтарини рушди соҳаи нақлиёт, пеш аз ҳама, нақлиёти ҳавоӣ мебошад. Дар ин тамоюл авиатсияи гражданӣ мавқеи махсусро ишғол мекунад.

- Рақамикунонии авиатсия аз солҳои қабл шуруь шуда, ба самтҳои гуногун дахл дорад. Миқёс ва шумораи зиёди лоиҳаҳои инноватсионӣ дар соҳаи нақлиёти ҳавоӣ ба сатҳи баланди илмӣ ва таҷҳизоти техникӣ–технологӣ вобаста буда, сабаби фаъолияти равандҳои табдилдиҳии рақамӣ мебошанд. Ҳоло вазифаи рақамикунонӣ хеле васеътар аст, зеро сухан дар бораи дигаргуниҳои маҳаллӣ дар соҳаҳои алоҳида нест, балки дар бораи иқтисодиёт дар маҷмуъ меравад, ки ин равишҳо ва коркардҳои васеъмиқёс ва умумисистемавиро талаб мекунад.

Дар баробари ин, он ба шумораи пешсафон оид ба ҷамъоварӣ, коркард ва тақсими маълумоти авиатсия дохил мешавад. Онҳо ҳаҷми хеле калон дошта, зиёд мешаванд, ки боиси дурнамои бузург ҳам барои технологияҳои нав ва ҳам барои қарорҳои фазои ҳавоӣ дар асоси истифодаи усулҳо ва воситаҳои таҳлилӣ мегарданд. Қариб ҳама технологияҳои табдилдиҳии рақамӣ дар ҷузъҳои нақлиётӣ ба ҳамкорӣ бо мизоҷ – истифодабарандаи хизматрасониҳо, яъне бо мусофир ва борфиристанда равона карда шудаанд. Дар ин ҳолат рақамикунонии марҳила ба марҳилаи маҷмааи нақлиётӣ, аз ҷумла, барои ташкили заминаи идоракунии бесарнишини нақлиёт, табдилдиҳии ҳуҷҷатҳои интиқол ба шакли электронии моделсозии ҷараёни нақлиёт дар вақти воқеӣ пешбинӣ карда мешавад. Иҷрои вазифаи дигаргунсозии рақамикунонии идораи комплекси ҳавоии Тоҷикистон бо ҳамкории байналмилалӣ дар доираи Иттиҳоди Давлатҳои Мустақил дар ҳоли ҳозир барои ҳалли масъалаи рушди инноватсионии фазои ҳавоии Иттиҳоди Давлатҳои Мустақил корҳои бузург, бахусус дар самти пур кардан ва нав кардани парки ҳавопаймоҳои давлатҳои аъзои Иттиҳоди Давлатҳои Мустақил анҷом дода мешавад. Масалан, таъмин ва иҷрои супориши иштирокдорони Иттиҳоди иқтисодии Авруосиё аз 11 декабри соли 2020 чунин пешбинӣ менамояд:

- кишварҳои Иттиҳоди Давлатҳои Мустақил имконият доранд, ки дар доираи иттиҳоди комиссия оид ба ивазкунии воридот дар соҳаҳои баландтехнологии иқтисодиёт саноати авиатсияро таъсис диҳанд;

- таҳияи якҷояи имконияти васеъ кардани кооператсияи саноатӣ дар соҳаи авиатсия.

Тадбирҳо оид ба ташкили фазои ягонаи ҳавоии давлатҳои аъзои Иттиҳоди Давлатҳои Мустақил таҳия карда мешаванд. Ин кори осон нест. Ҳоло кор дар ин самт идома дорад. Дар доираи татбиқи равишҳои мувофиқашудаи давлатҳои аъзои Иттиҳоди Давлатҳои Мустақил оид ба банақшагирии истифодаи фазои ҳавоӣ чорабиниҳои зиёде ба нақша гирифта шудаанд. Дар раванди кор ба мутобиқат ва ҳамоҳангсозии системаҳои аэронавигатсионии давлатҳои аъзо ва татбиқи консепсияи истифодаи чандирии фазои ҳавоӣ ноил гаштааст. Ин вазифаҳо дар доираи татбиқи муқаррароти нақшаи Глобалии аэронавигатсионии ИКАО (дар доираи навсозии блокҳои системаҳои авиатсионӣ) ҳал карда мешаванд. Дар ин ҷо ҳамоҳангсозии расмиёти додани иҷозатномаҳо барои истифодаи фазои ҳавоӣ ба ҳавопаймоҳои аз ҷониби ҳавопаймоҳои давлатҳои аъзо истифодашаванда ҳангоми иҷрои алоқаи байналмилалии ҳавоӣ низ муҳим аст.

Бояд иброз намуд, ки корҳо оид ба ҳамоҳангсозии ҷорӣ намудани ҳуҷҷатҳои электронӣ дар соҳаи нақлиёти ҳавоӣ аз ҷониби давлатҳои аъзои Иттиҳоди иқтисодии Аврупо дар асоси технологияи e – freight ва пешакӣ огоҳ кардани мақомоти гумрук дар бораи мусофирон ва борҳои воридшаванда ба анҷом расонида мешаванд. Комиссия ва давлатҳои аъзои иттиҳод корҳои системавиро дар доираи таъмини принсипҳои рақобати одилонаю софдилона ва васеъ кардани алоқаи ҳавоӣ ҳангоми ташаккули марҳилавии бозори умумии хизматрасониҳои нақлиёти ҳавоии Иттиҳоди Давлатҳои Мустақил анҷом медиҳанд.

Ин кор ду самти дар як вақт татбиқшавандаро муттаҳид мекунад. Якум, ба таъмини принсипҳои рақобати одилона ва софдилона дахл дорад ва як қатор муқарраротро оид ба масъалаҳои муттаҳидсозии нархномаҳо ҳангоми ситонидани пардохтҳо барои хизматрасониҳои аэронавигатсионӣ ва фурудгоҳ, истифодаи курсҳои расмии давлатҳои аъзо ҳангоми ҳисоббаробаркунӣ барои хизматрасониҳои аэронавигатсионӣ ва фурудгоҳӣ, ба қонунгузории давлатҳои аъзо дохил кардани муқаррарот дар бораи хизматрасониҳои баробар аз ҷониби фурудгоҳҳо ва хадамоти аэронавигатсионӣ ба истеъмолкунандагони кишварҳои дигари Иттиҳоди Давлатҳои Мустақил пешбинӣ менамояд.

Инчунин пешгирии ситонидани пардохтҳои иловагӣ аз ширкатҳои ҳавопаймоии давлатҳои аъзо барои истифодаи фазои ҳавоии давлати дигари аъзо ҳангоми иҷрои мусофиркашонӣ ва боркашонии ҳавоӣ, бартараф кардани маҳдудияти мавҷуда ҳангоми иҷрои мусофиркашонӣ ва боркашонии ҳавоӣ тавассути парвозҳои транзитӣ дар назар дошта мешавад.

Ҳама маҳдудияти номбаршуда омилҳои асосии монеа дар роҳи ташаккули бозори умумии хизматрасониҳои нақлиёти ҳавоии Иттиҳоди Давлатҳои Мустақил мебошанд.

- Дар доираи татбиқи даври омӯзишӣ бо рақамикунонии шаклии Тоҷикистон метавон рақамикунонии маҷмуии аэронавигатсияро оғоз намуд. Лоиҳаи ҷорӣ кардани хизматрасониҳои калидӣ таҳия карда мешавад: d-ATIS, DCL, CPDLC ва навигатсияи 4D дар асоси шабакаҳои борт-замин.

Ҳадафҳои табдили рақамӣ, идоракунии нақлиёти ҳавоӣ ба баланд бардоштани бехатарии парвозҳо, самаранокии истифодаи фазои ҳавоӣ ва қобилияти гузариш равона карда шудаанд. Дар маҷмааи авиатсионии ҷумҳурӣ ба татбиқи лоиҳаи миллии беназир, ки ба ҷорӣ кардани технологияҳои рақамӣ дар маҷмааи аэронавигатсионӣ равона шудааст, метавон шуруъ кард. Корхонаҳои пешрафтаи соҳавӣ кӯшишҳои худро барои таҳияи лоиҳаи системавии ҷорӣ намудани хизматҳои пешрафтаи зерин муттаҳид мекунанд:

- иттилооти рақамии автоматии экипаж (D-ATIS);

- гирифтани иҷозатномаҳои рақамӣ барои парвоз (DCL);

- алоқаи рақамӣ байни халабон ва диспетчер (CPDLC) ва нишондиҳандаи чорҷонибаи дақиқ (навигатсияи 4D).

Корхонаи нақлиёти ҳавоӣ фармоишгари корҳои калони илмӣ-таҳқиқотӣ (НИР) буда, ба таҳияи харитаи роҳҳои рақамикунонии фазои ҳавоии миллӣ равона карда шудааст. Таъкид карда мешавад, ки чунин таҳқиқоти мукаммал, ки тамоми доираи хизматрасониҳои муосири рақамиро дар бар мегирад, бори аввал дар ҷумҳурӣ гузаронида мешавад. Хизматрасониҳои асосии технологӣ ташкили нақшаи муфассал оид ба татбиқи чор хадамоти муҳими рақамӣ мебошанд:

- D – ATIS (Digital-Automatic Terminal Information Service): Хадамоти ватанӣ барои интиқоли пурраи рақамии маълумоти метеорологӣ ва маълумоти муосири аэродромӣ (парвозгоҳи корӣ, фишор ва ғайра) бевосита ба кабинаи ҳавопаймо, ки хатоиҳоро ҳангоми мубодилаи радиотелефонӣ истисно мекунанд.

- Dcl (Digital Clearance Delivery): Технологияи рақамии гирифтани иҷозати диспетчерӣ барои парвоз, ки эфирро хеле кам мекунад ва тартиби омодагӣ ба парвозро суръат мебахшад.

- CPDLC (Controller — Pilot Data Link Communications): Системаи паёмнависии матнӣ байни диспетчер ва экипаж, ки ба интиқоли фармонҳо ва дархостҳои стандартӣ дар шакли маълумоти сохторӣ имкон медиҳад, ки нофаҳмиҳоро кам кунанд.

Навигатсияи 4D (4-dimensional Trajectory Based Operations-TBO): идоракунии дақиқи парвоз аз рӯи траекторияи муайяни фазоӣ — вақте ки дар он андозаи чоруми вақт аст. Ин ба ҳавопаймо имкон медиҳад, ки ба нуқтаҳои муайяншудаи хатсайр то як сония бирасад, ки ин барои ҳамоҳангсозии ҷараёнҳо ва оптимизатсияи ҳаракати ҳаво асос мебошад.

Татбиқи ин хизматрасониҳо дар заминаи шабакаҳои ояндадори ватанӣ оид ба интиқоли рақамии маълумот борт-замин, ки ба стандартҳои олии байналмилалӣ мувофиқат мекунанд, ба нақша гирифта шудааст.

Дар робита ба ин, дар доираи корҳои илмӣ - таҳқиқотӣ маҷмуи васеи вазифаҳо бояд иҷро карда шавад:

- таҳлили амиқи таҷрибаи ҷаҳонӣ ва ватанӣ оид ба истифодаи d-ATIS, DCL, CPDLC ва навигатсияи 4D;

- омӯзиши заминаи меъёрии ҳуқуқии амалкунанда барои мутобиқат ба технологияҳои нав;

- таҳлили шиддатнокии ҳаракати ҳавоӣ барои муайян кардани самтҳои афзалиятноки татбиқ;

- баҳодиҳии дақиқи омодагии инфрасохтори аэродромҳои ватанӣ, марказҳои ОВД ва парки ҳавопаймоҳо (ҳам тиҷоратӣ ва ҳам таъйиноти умумӣ) барои кор бо хизматрасониҳои нав.

Юсуф РАҲМОН, мудири шуъбаи таҳқиқоти инфрасохтори Институти

иқтисодиёт ва демографияи АМИТ, номзади илмҳои иқтисодӣ

ДУШАНБЕ, 14.01.2026 /АМИТ «Ховар»/. Дар таърихи муосири давлатдории тоҷикон масъалаи худшиносии миллӣ ва муайян кардани ҷойгоҳи арзишҳои миллӣ дар канори эътиқоди динӣ яке аз мавзуъҳои муҳимтарин ба шумор меравад. Суханони Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, Пешвои миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон: «Ман аввал тоҷикам, баъд мусулмон» фалсафаи амиқи ҳастӣ ва роҳнамо барои ҳифзи асолат дар ҷаҳони муосир мебошанд.

Ин гуфтаҳо дар навбати аввал ба масъалаи асолати хун ва таърих ишора мекунанд. Тоҷик будан маънои мансубият ба яке аз қадимтарин тамаддунҳои башариро дорад, ки ҳазорсолаҳо пеш аз зуҳури динҳои сомӣ мавҷуд буд. Миллат ҳамчун падидаи биологӣ, таърихӣ ва фарҳангӣ заминаи пайдоиши шахсият аст. Инсон аввал дар оғӯши миллат ба дунё меояд, забони модариро меомӯзад ва соҳиби ватани ҷуғрофӣ мегардад. Дин интихоби маънавӣ ва эътиқодиест, ки дар марҳилаҳои баъдии рушди инсон ё ҷомеа пазируфта мешавад. Аз ин рӯ, таъкид бар «аввал тоҷик будан» эҳтиром ба гузаштаи ниёгон, забони модарӣ ва хизматҳои бузурги фарзандони ин миллат давоми таърих аст.

Дар шароити ҷаҳонишавӣ ва бархӯрди тамаддунҳо, ки гурӯҳҳои ифротӣ кӯшиш мекунанд ҳувияти миллиро зери сояи эътиқодҳои мазҳабӣ маҳв созанд, ин мавқеъгирии Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон барои миллат сипари идеологӣ мебошад. Таърих гувоҳ аст, ки миллатҳои беҳувият ва касоне, ки манфиатҳои миллиро қурбони таассуби динӣ кардаанд, ҳамеша зери султаи бегонагон мондаанд. Тоҷикон бо доштани таърихи беш аз шашҳазорсола ва фарҳанги ғании ориёӣ ҳақ доранд, ки дар навбати аввал аз миллати худ ифтихор дошта бошанд.

Ин дидгоҳ барои насли ҷавон аҳамияти ҳаётӣ дорад. Онҳо бояд бидонанд, ки пеш аз ҳама, соҳиби Ватан, забон ва миллат ҳастанд. Маҳз миллат аст, ки давлатро месозад ва давлат аст, ки озодии эътиқодро кафолат медиҳад. Бе давлати миллӣ дин ба абзори дасти сиёсатмадорони хориҷӣ ва гурӯҳҳои ифротӣ табдил меёбад.

«Аввал тоҷикам, баъд мусулмон»- ин мувозинати дурусти байни замин ва осмон, байни таърих ва эътиқод аст. Ин даъват ба он аст, ки мо бояд тоҷики асил бошем, то битавонем мусулмони воқеӣ ва бомаърифат бимонем. Ҳифзи ҳувияти миллӣ кафили бақои давлат ва ваҳдати пойдори ҷомеаи Тоҷикистон дар қарни бистуяк мебошад.

Вақте мо дар бораи гуфтаи «Ман аввал тоҷикам, баъд мусулмон» сухан мекунем, масъала на дар бораи он аст, ки кадоме аз онҳо аз ҷиҳати замонӣ пештар пайдо шудааст (зеро ҷавобаш маълум аст: миллати тоҷик ҳазорсолаҳо пеш аз ислом мавҷуд буд), балки дар бораи аввалият ва асолати ҳувият меравад.

Миллат падидаи табиӣ ва биологӣ аст. Инсон бо миллати муайян ба дунё меояд — ин интихоби ӯ нест, ин хуни ӯ ва пайванди ӯ бо замину ниёгон аст. Дин як ниҳоди маънавӣ ва эътиқодиест, ки инсон онро қабул мекунад. Тоҷик будан замина ва сутунест, ки дар болои он бинои эътиқод сохта мешавад.

Тоҷик будан (давлат доштан) кафолати мусулмон будани мост. Агар мо аввал тоҷик набошем ва манфиати миллиро ҳифз накунем, побанди дигарон хоҳем шуд.

Дар таърихи мо ислом бо рангу бӯи тоҷикона пазируфта шудааст. Мо исломро тавассути забони тоҷикӣ ва фарҳанги таҳаммулгарои худ қабул кардем. Имом Аъзам — пешвои мазҳаби мо — худаш тоҷиктабор буд ва иҷозат дода буд, ки намозро ба тоҷикӣ бихонанд (барои касоне, ки забони арабиро намедонистанд). Ин нишон медиҳад, ки «тоҷик будан» ҳамеша дар марказ қарор дошт.

Дар ҷаҳони имрӯза, ки низоъҳои мазҳабӣ зиёданд, «аввал тоҷик будан» маънои онро дорад, ки мо бояд, пеш аз ҳама, муттаҳид бошем, илму техникаро азхуд кунем ва Ватани худро обод кунем. Эътиқод як амри қалбист, аммо миллат — ин як тақдири муштарак аст. Тоҷикият — ин хонаи мост. Аввал бояд хонаро ҳифз кард.

Се мафҳум — Ватан, Миллат ва Давлат мисли се сутуни асосии як бино ҳастанд, ки агар яке аз онҳо набошад, бино фурӯ меравад. Ин робитаи ҷудонашавандаро метавон ба таври зерин шарҳ дод: миллатҳое, ки давлат надоранд, ҳамеша дар зери фишори фарҳангҳои бегона қарор мегиранд. Таърих мисолҳои зиёдеро дар хотир дорад, ки миллатҳои бузург бо сабаби надоштани давлатдории мустақил забон ва асолати худро гум карда, аз сафҳаи таърих сутуда шудаанд. Давлат барои миллат мисли «пӯст» аст, ки ҷисмро аз таъсири беруна ҳифз мекунад.

Агар давлат дар заминаи як миллати воҳид ва соҳибҳувият сохта нашавад, он ба сохтори сунъие мемонад, ки рӯзе аз ҳам мепошад. Миллат ба давлат «руҳ» ва «маъно» медиҳад. Маҳз ҳувияти миллии мост, ки моро водор мекунад, то барои ҳифзи марзу буми давлатамон ҷоннисорӣ кунем. Ватан танҳо як қитъаи замин ё ҷуғрофия нест. Ватан он ҷоест, ки миллат дар он таърих офаридааст ва давлат дар он соҳибихтиёрии худро амалӣ мекунад. Бе Ватан миллат овора ва давлат бемакон мегардад.

Дар заминаи гуфтаҳои Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон ин суханҳо маҳз ба он нигаронида шудаанд, ки мо бояд аввал ин се арзишро ҳифз кунем:

• Агар Давлат набошад, кӣ озодии эътиқоди моро таъмин мекунад?

• Агар Миллат набошад, кӣ анъана ва фарҳанги тоҷиконаи моро ба наслҳои оянда мерасонад?

• Агар Ватан набошад, мо дар куҷо намоз мегузорем ва кадом хокро обод мекунем?

Ватан, Миллат ва Давлат организми воҳиданд. Дин ва эътиқод дар дохили ин организм ҳамчун ғизои маънавӣ хизмат мекунанд. Агар организм (Давлату Миллат) солим набошад, ягон ғизои маънавӣ наметавонад онро наҷот диҳад.

Маҳз ҳамин дарки амиқ — яъне дар ҷойи аввал гузоштани манфиатҳои миллӣ кафили он аст, ки мо ҳамчун як халқи мустақил дар харитаи ҷаҳон боқӣ мемонем.

Таърих борҳо собит намудааст, ки маҳз ҳамон нафароне, ки манфиатҳои миллиро аз эътиқоди шахсӣ ё идеологияҳои бегона пасттар мегузоранд, дар лаҳзаҳои ҳассос ба хиёнат даст мезананд.

Вақте инсон дарки дурусти ҳувияти миллӣ ва таърихи ниёгони худро надорад, вай мисли дарахти бе реша аст, ки ҳар боди бегона метавонад ӯро ба ҳар тараф барад. Баъзеҳо таҳти таъсири тарғиботи доираҳои махсус фикр мекунанд, ки дар дин «миллат» вуҷуд надорад. Аммо ин як хатои бузург аст. Ҳатто дар маркази зуҳури динҳои ҷаҳонӣ халқҳо аввал забон ва фарҳанги худро ҳифз мекунанд. Касоне, ки мегӯянд «ман танҳо мусулмонам ва миллат надорам», дар асл роҳро барои нест кардани истиқлолияти давлати худ боз мекунанд.

Имрӯз ҳам гурӯҳҳои ифротӣ кӯшиш мекунанд, ки ҷавононро бо шиорҳои динӣ бар зидди давлату миллати худашон шӯронанд. Ин бузургтарин андешаи ботил аст, зеро дар ҳеҷ дине хиёнат ба Ватан ва волидайн, ки рамзи миллатанд, ҷоиз нест.

Инсон метавонад мусулмони содиқ бошад ва ҳамзамон ватандӯсти ашаддӣ. Ин ду бо ҳам зиддият надоранд. Аммо касе, ки «тоҷик будан»-и худро инкор мекунад, ӯ аллакай дар зеҳни худ Ватанашро фурӯхтааст.

Мутаассифона, «кӯрони маънавӣ» ҳамеша дар таърих буданд. Барои пешгирӣ аз ин маҳз ҳамин сиёсати «аввал тоҷик будан» зарур аст, то насли ҷавон бидонад, ки ифтихор аз гузашта, забон ва ниёгон қарзи имонии ҳар соҳибватан аст. Танҳо бо тарғиботу шиорҳо наметавон пеши роҳи андешаҳои ботилро гирифт. Маърифат ва дониш калиди асосии наҷоти ҷомеа аз ҷаҳолат аст.

Ҳоло дар ҷаҳоне, ки ҷанги иттилоотӣ ва мағзшӯии ҷавонон тавассути шабакаҳои иҷтимоӣ ба авҷи аъло расидааст, танҳо шахсияти соҳибмаърифат метавонад сиёҳро аз сафед ҷудо кунад. Ҷавоне, ки таърихи воқеии миллати худро медонад ва мефаҳмад, ки ниёгони мо чӣ гуна тамаддуни бузурге (аз ориёиҳо то Сомониён) сохтаанд, ҳеҷ гоҳ намегӯяд, ки «ман миллат надорам». Донистани таърих ғурури миллиро бедор мекунад ва ин ғурур намегузорад, ки инсон хоин бошад.

Донишҳои дунявӣ, илмҳои дақиқ ва фаҳмидани равандҳои сиёсии ҷаҳон ба инсон кумак мекунанд, то бозиҳои геополитикиро дарк намояд. Касе, ки ҷаҳонфаҳмии васеъ дорад, мефаҳмад, ки гурӯҳҳои ифротӣ динро танҳо ҳамчун ниқоб барои расидан ба қудрат ва вайрон кардани давлатҳои мустақил истифода мебаранд. Имон ва ватандӯстӣ на танҳо дар сухан, балки дар амал бояд бошад. Вақте ки ҷавонон ба илмомӯзӣ, сохтмон, эҷод ва навсозӣ машғул мешаванд, онҳо арзиши меҳнат ва истиқлолиятро мефаҳманд. Шахси созанда ҳеҷ гоҳ даст ба вайронкорӣ намезанад.

Маърифат ба инсон имкон медиҳад, ки дарк кунад: «Тоҷик будани ман хилофи мусулмон будани ман нест». Баръакс, маҳз фарҳанги баланди тоҷикона буд, ки ба ислом ранги илму адаб ва таҳаммулпазирӣ бахшид.

Вақте тафаккури инсон аз дониш холӣ мемонад, дигарон он «холигоҳ»-ро бо ақидаҳои заҳролуд пур мекунанд. Аз ин рӯ, сиёсати «аввал тоҷик будан» дар асл даъват ба илму маърифат ва бозгашт ба решаҳои хирадмандии миллати мост. Ин камолот ва маърифат аст, ки Ватанро аз андешаҳои ботил ҳифз мекунад.

Зубайдулло ДАВЛАТОВ, ходими калони илмии шуъбаи Иттиҳоди Давлатҳои Мустақили Институти

омӯзиши масъалаҳои давлатҳои Осиё ва Аврупои Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон

Паёми Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон дар даврае ба Маҷлиси Олӣ ироя гардид, ки вазъи байналхалқӣ муташаниҷ гардида, бархурдҳо низомӣ дар нуқтаҳои гуногуни ҷаҳон . таҳримҳои гуногуни иҷтисодӣ ва молиявӣ ба мамолики ҷаҳон таъсири худро мерасонанд. Дар чунин шароит ҳифзи суботи мҷтимоӣ, иқтисодӣ ва молиявӣ назаррастарин дастоварди мамлакати мо дар соли 20025 ба ҳисоб меравад, аз сиёсати хирадмандонаи Перезиденти мамлакат шаҳодат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон ва обрӯи байналмилалии эшон гувоҳӣ медиҳад.

Ҳалли масъалаҳои сарҳадӣ байни Ҷумҳурии Тоҷикистон ва Ҷумҳурии Қирғизистон бо имзо гардидани Шартнома дар бораи муайян кардани хати сарҳадӣ давлатӣ низ рӯйдоди таърихие мебошад, ки дар соли 2025 ба вуқуъ пайваст. Шартноми миёни Ҷумҳурии Тоҷикистон, Ҷумҳурии Узбекистон ва Ҷумҳурии Қирғизистон дар бораи нуқтаи пайвастшавии сарҳади давлатии се кишвар ва Эъломияи Хуҷанд дар бораи дӯстии адабӣ имзо гардида вокуниши васеи байналмилалиро ба вуҷуд овард. Кишварҳои гуногун, аз ҷумла Федератсияи Россия, Ҷумҳурии халқии Чин, Иолоти Муттаҳидаи Амрико ин рӯйдодҳои муҳими таърихиро барои ин се кишвари Осиёи Марказӣ табрик гуфта ин иқдомро дастоварди бузург оид ба таҳкими суботи минтақа арзёбӣ намуданд. Бесабаб нест, ки Сарони кишварҳои Тоҷикистон Эмомалӣ Раҳмон, Узбекистон Шавкат Мирзиёев, Қирғизистон Садир Жапаров бо Ҷоизаи байналмилалии сулҳи Лев Толстой барои сулҳу субот ва фаъолияти гуманитарӣ қадрдонӣ гардиданд. Ҳангоми супоридани ҷоиза Президенти Федератсияи Россия махсус таъкид карданд, ки фаъолияти раҳбарони ин се давлат қобили омӯзиш буда, барои давлатҳои дигар намунаи ибрат мебошад.

Вазъи босуботи иҷтимоӣ, таҳкими ваҳдату якпорчагии мардуми Тоҷикистон ба тараққиёти босуръати иқтисодию иҷтимоии мамлакат мусоидат намуданд Далелу рақамҳои оварда дар Паёми Пешвои миллат аз он гувоҳӣ медиҳанд, ки Тоҷиекистон бо рушди босубот ба қуллаҳои пешрафт гом мегузорад. Аз ҷумла, ҳаҷми маҷмуи маҳсулоти дохилӣ 3,4 баробар зиёд гардида, иқтисоди миллӣ ҳар сол ба ҳисоби миёна 7,6 фоиз афзоиш ёфт.

Ҳаҷми маҷмуи маҳсулоти дохилӣ ба ҳар сари аҳолӣ 2,7 баробар афзош ёфта, аз 6 ҳазор сомонии соли 2015 ба 16,4 сомонӣ дар соли 2025 расонида шуд.

Барои рушди иқтисодию иҷтимоии мамлакат 159 миллиард сомонӣ сармояи хориҷӣ равона гардид ва аз шароити мусоиди мамлакат барои сармоягузории хоиҷӣ гувоҳӣ медиҳад.

Дар соли 2025 Ҷумҳурии Тоҷикистон ба пешрафтҳои назаррас дар соҳаҳои саноат, кишрварзӣ, энергетика, роҳсозӣ ноил гардид, ки дар Паём бо далелу рақамҳо мавриди таҳлил қарор гирифтааст ва вазифаҳои оянда дар самтҳои мазкур муайян карда шудаанд.

Рушди давлати миллӣ бо маърифати миллати солим робитаи ногусастанӣ дорад, Аз ин рӯ, барои таҳкими худшиносӣ ва тақвияти маърифат ва маънавияти шаҳрвандони мамлакат тадбирҳои гуногун амалӣ мегарданд. Дар Паёми имсола низ масъалаи мазкур аз ҷумлаи масъалаҳои калидӣ мавриди баррасӣ қарор гирифта шудааст. Дар ин радиф рушди илму маориф нақши муҳим мебозад. Аз рӯзҳои аввал фаъолият Пешвои муаззами миллат то имрӯз дастгирии рушди илму маорифро самти афзалиятнок эълон карда, дар тули беш аз сӣ сол ба ин соҳаҳои муҳим тавҷҷуҳи аввалиндараҷа ва доимӣ зоҳир менамоянд. Зеро ҳамаи соҳаҳои ҳаёти ҷомеа ва давлат, ояндаи давлат ва миллат ба пешрафти илму маориф вобаста аст. Пешвои муаззами миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон дар ин ин бора таъкид мекунад: “ Ба ибораи дигар, ман дастгирӣ ва таваҷҷуҳ ба ин соҳаҳои муҳимму тақдирсозро сармоягузорӣ ба ояндаи дурахшони миллат ва бақои давлат мешуморам”

Лозим ба ёдоварист, ки ҳаҷми умумии соҳаҳои илму маориф беш аз 21 фоизи хароҷоти буҷаи давлатиро ташкил медиҳад. Дар солҳои соҳибистиқлоли кишвар шумораи муассисаҳои таҳсилоти олӣ аз 13 ба зиёда аз 40 расида, ихтисосҳои нав дар макотиби олӣ кушода шуданд. Даҳҳо ҳазор ҷавонони тоҷик имкон пайдо намуданд, ки бо дастгирии давлат дар беҳтарин донишгоҳҳои мамолики хориҷӣ таҳсил намоянд.

Барои рушди илм низ дар мамлакат шароитҳои муайян муҳайё гардиданд, Пойгоҳи моддӣ ва техникии Пажуҳишгоҳҳои АМИТ таҳким ёфта, музди маоши кормандони илмӣ баланд гардид Дар доираи АМИТ марказҳои нави илмӣ ва институтҳои илмӣ таъсис ёфтаанд. Аз ҷумла, таъсиси муассисаи нави илмӣ Институти омӯзиши пиряхҳо ва креосфера дар назар дошта шудааст, ки аз рушду тавсиъаи илм дар АМИТ шаҳодат медиҳад

Суханони ҳикматомез ва маърифатпарваронаи Пешвои муаззами миллат моро ҳушдор медиҳад, ки дар таълиму тарбия ва инкишофи илму маориф бо азму саъи комил камар баста, дар пиёдасозии нишондодҳои Сарвари давлат саҳмгузорӣ намоем. Суханони зерини Пешвои миллат дар ин маврид омӯзандаанд: “Агар мо хоҳем, ки давлати пешрафта, Ватани обод ва зиндагии осуда дошта бошем, бояд кӯшиш кунем, ки фарзандонамон соҳиби саводу дониш ва касбу ҳунар шаванд. Мо бояд талош намоем, ки онҳо дар зиндагии ояндаи худ яъне ҳаёти мустақилонаашон азият накашанд. Фаромӯш набояд кард, ки вақте ҷавонону наврасон бесавод мемонанд, ҷомеа ба таассубу хурофот ва ҷаҳолат гирифтор мешавад, ки чунин ҳолат оқибатҳои даҳшатбор дорад”.

Аз ин рӯ, беҳтар намудани низоми таълиму тарбия дар макотиби таҳсилоти ҳамагонӣ ва олӣ аз вазифаҳои муҳими мақомоти маорифи сатҳои гуногун ба шумор меравад. Дар амал татбиқ намудани ҳадафҳои Эълон гпрдидани соли 2020-2040 Бистсолаи омӯзиш ва рушди фанҳои табиатшиносӣ, дақиқ ва риёзӣ дар соҳаи илму маориф, такмили низоми кредитии таълим, ба фазои ягонаи аҳсилоти байналмилалӣ таҳсилот ворид гардидани Тоҷикистон, вазъи омӯзиши забонҳои хориҷӣ, бахусус забонҳои русӣ ва англисӣ дар ҳамаи зинаҳои таҳсилот - вазифаҳое мебошанд, ки иҷрои босуръату талаб мекунанд.

Дар шароити имрӯза тарбияи насли наврас вазифаи падару модарон, омӯзгорон ва аҳли ҷомеа мебошад. Тарбияи насли наврас имкон медиҳад, ки ояндаи мамлакат, давлат ва ҷомеа дар дасти кадрҳои босалоҳият, худогоҳу худшинос, дорои донишу ҷаҳонбинии васеъ қарор гирад. Пешвои муаззами миллат дар Паёми хеш ба шаҳрвандони кишвар, падарону модарон, омӯзгорон ва ҷомеа чун падари миллат насиҳат мекунад: “ Бо истифода аз фурсат мехоҳам ба падару модарон, омӯзгорон ва аҳли ҷомеа муроҷиат карда, бори дигар таъкид намоям, ки ба масъалаи нигоҳубин ва таълиму тарбияи дурусти фарзандон бо камоли масъулият муносибат намоянд”.

Пешвои миллат бори дигар миллатро ҳушдор медиҳад, ки ояндаи давлату миллат аз насли босаводу донишманд, соҳибкасбу соҳибҳунар, соҳибмаърифату соҳибфарҳанг, дур аз таассубу хурофот, ватандӯсту ватанпарпст ва дорои ҳисси баланди худшиносии миллӣ вобастагии амиқ дорад.

Таассуб ва хурофот дар ҷое зуҳур меёбад, ки он ҷо халлоҳи мафкуравӣ бошад.Аз ин рӯ, асосҳои мафкураи солим дар ҷомеа бояд ҷойи таассубу хурофотро гирад. Дар ин росто тақвияти худшиносии миллӣ нақши муҳим дошта, роҳу василаҳои тақвияти онро ҷустуҷӯ намоем. Мафкураи солими ҷомеа бояд дар пайванди хотираи таърихӣ ва падидаҳои муосири мафкууравӣ таҳким ёбад. Ҳисси миллӣ набояд ба худхоҳии милӣ табдил ёбад, балки мафкураи васеи ҳурмату эҳтироми милатҳои дигар ва фарҳанги онҳоро фаро гирад.

Бедор намудани хотираи таърихӣ дар таҳкими ҳисси миллии шаҳрвандон махсусан ҷавонон нақши муҳим дорад. Дар тақвияти худшиносӣ ва тарбияи завқи бадеии аҳли ҷомеа фарҳанг низ нақши муҳим дорад, Тарбияи фарҳангии насли ҷавон бяд аз мизи мактаб оғоз ёбад ва ин раванди мураккабу васеъ бояд усулу равишҳои самараноки худро ёбад.

Солҳои охир дар мамлакат садҳо иншооти фарҳанг бунёд гардиданд. Театри муосири миллӣ бунёд карда мешавад. Ҳар як миллати фарҳангӣ дорои театри миллии худ мебошад, ки дар тақвияти шууру ҷаҳонбинии фарҳанги миллат саҳми бузург гузоштааст.

Миллати фарҳангӣ миллати китобдору китобхон мебошад. Ҳар сол доир гардидани озмуни “Фурӯғи субҳи доноӣ китоб аст” дар инкишофи тарбияи китобхонии ҷомеа омили муҳим ба шумор рафта, дар шароити нави иҷтимоӣ нақши китобро дар ҳаёти маънавии сокинони мамлакат муҳим месозад. Аз ин рӯ, нашр ва фурӯши китоб бояд фарогир бошад ва харидории китоб низ ба одати домӣ табдил ёбад. Нашри китобҳо ба таври васеъ ба роҳ монда шавад ва китобҳо дархӯри ниёзҳои маънавии хонандагони имрӯз бошанд ва ба маърифатнокӣ ва завқи бадеии аҳолии мамлакат таъсир расонанд. Дар баробари ин кори китобхонаҳои сатҳҳои гуногун низ беҳтар гардида, дар ҷалби хонандагон ба китобхонӣ саҳмгузор бошанд.

Лозим ба ёдоварист, ки солҳои охир 900 номгӯй адабиёти бадеӣ нашр ва ба китобхонаҳо дастрас гардидаанд. Бо дастури Пешвои миллат 3200000 нусха китоби “Тоҷикон”-и Бобоҷон Ғафуров ва “Шоҳнома”-и безаволи Абулқосими Фирдавсӣ чоп ва ба аҳолии мамлакат ройгон туҳфа карда шуд.

Мероси таърихию фарҳангӣ шиносномаи миллат буда василаи муҳими тақвияти хотираи таърихӣ мебошад. Ёдгориҳои бостонӣ зиёда аз 70 фоизи ёдгориҳои таърихию фарҳангиро ташкил медиҳанд.Аз ин рӯ, ошноӣ пайдо намудани насли имрӯз бо мероси бостонии миллат ба тақвияти хотираи таърихӣ ва худшиносии миллӣ мусоидат мекунад.

Муаррифӣ намудани фарҳанги миллӣ дар арсаи байналмилалӣ самти муҳимми сиёсати давлат ба шумор меравад, ки ҷойгоҳи арзишҳои фарҳагию маънавии тоҷиконро дар тамаддуни умумибашарӣ нишон медиҳад. Дар доираи Юнеско солҳои охир ҳамоишҳои байналмилалӣ оид ба бузургдошти Ҷамолиддини Балхӣ, Ҳофизи Шерозӣ бо ибтикор ва ширкати бевоситаи Тоҷикистон доир гардиданд. Дар оянда тибқи қатъаномаҳои ЮНЕСКО бузургдошти 1050 солагии Робияи Балхӣ ва эътирофи шаҳри Панҷакент ҳамчун “Шаҳри ҷаҳонии ҳунарҳои дастӣ барои сӯзанидӯзӣ” дар назар дошта шудааст.

Насли ҷавони мо ва умуман шаҳрвандони мамлакат бояд таърихи пурифтихори худро донанд. Зеро мардуми ориёӣ дар таърихи башарӣ ҳамун халқи дорои таҷрибаи давлатдорӣ, дорои фарҳангу маънавиёти ғанӣ ва таҷрибаи шаҳрсозӣ буданд. Хотираи таърихӣ имкони бештаре медиҳанд барои дурӣ аз хурофоту таассуб. Бинобарин Пешвои муаззами миллат масъалаҳое матраҳ намуданд, ки ҷанбаи маърифатию маънавӣ дошта, ба густариши мафкураи солим дар байни ҷавонон мусоидат мекунанд.

Дар ин маврид тарғибу ташвиқ намудан ва доир намудани ҳамоишҳо таҳти унвони “Устувонаи Куруш”: Эъломияи ибтидоии гуногунфарҳангӣ”( Аввалин эъломияи ҳуқуқи башар дар таърихи инсоният) боиси ифтихору сарбаландии миллати ориёии мо мебошад. Лозим ба ёдоварист, ки Дар шаҳри Душанбе Боғи Куруши кабир бунёд гардида, дар он ҷо тандиси “Устувонаи Куруш” гузошта шудааст. Ин иқдомест, ки дар таҳкими хотираи таърихӣ ва ифтихор аз гузаштаи таърихӣ аҳамияти калон дошта, аз таърихи давлатдории аҷдодони мо шаҳодат медиҳад.

Ба Феҳристи шахсиятҳои барҷастаи фарҳангии ЮНЕСКО ворид намудани Борбади Марвазӣ тадбирҳои зарурӣ андешида мешавад. Маълум аст, ки тоҷикон яке аз миллатҳои фарҳангиву тамадунсози дунё мебошнд ва фарзанди миллати тоҷик Борбади Марвазӣ яке аз аввалин донандагони илми мусиқӣ ва оҳангсози касбии қаламрави ориёӣ эътироф гардидааст.

Пешвои муаззами миллат мероси фарҳангии бостониро ҳачун як ганҷинаи ҳувиятсоз ба назар гирифта, аҳамияти маърифатию маънавии онро таъкид намуда, дар шароити нави иҷтимоӣ ба омӯзиш, соҳибӣ намудани мероси аҷдодӣ, ва идомаи он даъват намуда, бояд мақомоти давлат, аҳли ҷомеа ва ҳар як фарди равшанфикри мамлакат дар ин самт саҳми худро гузоранд.

Иқтибосе аз Паёми Пешвои миллат, ки барои ҳар фарди бо нангу номуси ин марзу бум омӯзанда аст: “ Боиси ифтихори мост, ки гузаштагони некноми мо – ориёиҳо ба ҷаҳониён забону фарҳанг, илму ҳунар, оину сунатҳои бою рангоранги башардӯстона, аз ҷумла, Наврӯз, инчунин, анъанаҳои пешрафтаи давлатдорӣ, яъне тамаддуну фарҳанги ҷовидонаро ба мерос гузоштаанд. Мо вазифадорем, ки дар баробари ифтихор кардан аз мероси оламшумули аҷдоди худ онро соҳибӣ кунем, омӯзем, идома диҳем ва барои наслҳои оянда ҳамчун ганҷинаи бебаҳои ҳувиятсоз ба мерос гузорем. Мо бояд ифтихор дошта бошем, ки аҷдоди хирадманди мо “ пиндори нек, гуфтори нек ва кирдори нек”-ро ҳамчун арзиши бузурги инсондӯстона шиори зиндагии худ қарор додаанд”.

Наврӯз, Меҳргон, Сада ва Тиргон, ки дар давраи соҳибистиқлоӣ дар сатҳи давлатӣ таҷлил мегарданд, ҳувият ва асолати тоҷикон мебошанд, Инчунин, анъанаҳои давлатдории гузаштагони ориёии мо дар таърихи башарият нақши мондагору таъсиргузор гузоштаанд

Бунёди Маркази тамаддуни ориёӣ ва Маркази байналмилалии Наврӯз дар шаҳри Душанбе барои тарбияи наслҳои оянда ва тақвияти худшиносии мардум аҳамияти калон доранд ва ба рушди маърифат ва маънавиёти ҷомеаи мо мусодат менамоянд. Амалӣ нмудани иқдомоти зикршуда барои муаррифи намудани таъриху фарҳанги беш аз шашҳазорсолаи миллати тоҷик дар арсаи байналмилалӣ аҳамияти калон дорад.

Ҳамин тариқ, Паёми Асосгузори сулҳу ваҳдат-Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон дар бораи самтҳои асосии сиёсати дохилӣ ва хориҷии ҷумҳурӣ дар баробари таҳлили масъалаҳои иқтисодию иҷтимоӣ ба тақвияти ҷаҳони маърифатӣ ва маънавии миллат низ нигаронида шудааст. Зеро давлати миллӣ ба ғайр аз рушди иқтисодию иҷтимоии мамлакат ба рушди маънавию маърифатии миллат низ бояд таваҷҷуҳ зоҳир намояд. Давлати мутараққиро миллати солими дорои мафкураи созанда бунёд карда метавонанд. Маърифату маънавиёти созандаи миллат асоси сиёсати идеологии давлати соҳибистиқлол мебошанд.

Назрӣ Офаридаев - сарходими илмии шуъбаи забонҳои помирӣ, доктори илмҳои филологӣ

ДУШАНБЕ, 11.01.2026 /АМИТ «Ховар»/. Имсол дар Тоҷикистон Озмуни ҷумҳуриявии «Шоҳномахонӣ» баргузор мегардад. 29 августи соли 2025 оид ба баргузор намудани ин озмун Амри Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон ба тасвиб расид.

Баргузории Озмуни ҷумҳуриявии «Шоҳномахонӣ» рӯйдоди муҳими фарҳангию маърифатӣ барои гиромидошти мероси бузурги адабӣ ва таърихии халқи тоҷик – «Шоҳнома»-и безаволи Абулқосим Фирдавсӣ ба ҳисоб меравад. Ин иқдом на танҳо таваҷҷуҳ ба асари классикии адабиёти халқи тоҷик, балки қадами устувор дар роҳи таҳкими худшиносии миллӣ, эҳёи арзишҳои таърихӣ ва баланд бардоштани ҳисси хештаншиносӣ ва ватандӯстии аҳли ҷомеа ба ҳисоб меравад.

Озмуни ҷумҳуриявии «Шоҳномахонӣ» бо мақсади арҷгузорӣ ба хизматҳои шоири классики тоҷик Абулқосим Фирдавсӣ ва омӯзиши осору таърихи пурғановату пурифтихори миллати тоҷик, омӯзиши амиқу ҳамаҷонибаи корномаҳои шоистаи ниёгони миллат дар дарозои таърих, тақвияти ҳисси худогоҳӣ ва худшиносии миллӣ, ифтихори ватандӯстӣ, таҳкими ҳофизаи аҳолӣ ва ба ин васила шинохти нақши халқи куҳанбунёду фарҳангсолори тоҷик дар рушди тамаддуни инсоният, ки бо далелҳои раднопазир ва бо такя ба сарчашмаҳои илмию таърихӣ дар китоби «Шоҳнома»-и безаволи Абулқосим Фирдавсӣ инъикос ёфтааст, доир мегардад.

Ҳадафи асосии баргузории Озмуни ҷумҳуриявии «Шоҳномахонӣ» аз ҷониби Президенти Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон ҷалби қишрҳои гуногуни ҷомеа, бахусус наврасону ҷавонон ба мутолиаи амиқи «Шоҳнома»-и Ҳаким Фирдавсӣ буда, он дар баланд бардоштани сатҳи маърифати адабӣ ва таҳкими эҳсоси ифтихори миллӣ саҳми бориз дорад.

Баргузории озмунҳои ҷумҳуриявӣ, аз ҷумла «Фурӯғи субҳи доноӣ китоб аст», «Тоҷикистон – Ватани азизи ман», «Илм – фурӯғи маърифат» ва «Шоҳномахонӣ» аҳамияти муҳим дошта, эҳсоси масъулиятро дар ниҳоди ҳар фарди ватандӯсту меҳанпарвар бедор менамоянд.

«Шоҳнома» асарест, ки давоми беш аз ҳазор сол насли башарро дар руҳияи қаҳрамонӣ, ахлоқи воло, адолатпарварӣ ва ватандӯстӣ тарбия кардааст. Ҳаким Фирдавсӣ бо заҳмати сисолаи худ достони безавол – «Шоҳнома» эҷод намуда, ба наслҳои оянда ганҷинаи бузурги адабӣ ва таърихиро, ки фарогири ормонҳои миллӣ, ғояҳои ватандӯстӣ, адолатпарварӣ ва инсондӯстӣ мебошад, ҳадя сохтааст:

Басе ранҷ бурдам дар ин сол сӣ,
Аҷам зинда кардам бад-ин порсӣ.

Қаҳрамонони «Шоҳнома» на танҳо шахсиятҳои асотирӣ, балки паҳлавонию таърихианд, ки намунаи ҷасорат, садоқат ба Ватан ва ҳифзи марзу буми сарзамин, номусу шарафи ниёгони ориёитабори гузаштагони мо мебошанд. Абулқосим Фирдавсӣ дар асари безаволи худ моро ба ҳифз ва эмин нигоҳ доштани марзу бум ва дӯстдории Ватан, арҷ гузоштан ба мероси адабии гузаштагони худ, худшиносиву худогоҳӣ талқин менамояд. «Шоҳнома» саропо даъват ба ифтихору шарафмандӣ, қаҳрамонию матонат, далериву шуҷоат ва ватандӯстӣ аст:

Ҳама сар ба сар тан ба куштан диҳем,
Аз он беҳ, ки кишвар ба душман диҳем.

«Шоҳнома» ҳамчун мактаби ахлоқ ва хештаншиносӣ то имрӯз аҳамияти баланди ватандӯстӣ дошта, Абулқосим Фирдавсӣ дар баробари ба мо шиносонидани таъриху асолати ориёӣ ҳамзамон барои пос доштани забони ноби тоҷикӣ саҳми сазовор гузоштааст. Маҳз осори пурарзиши безаволи гузаштагони мо дар мисоли «Шоҳнома» ҳастанд, ки то имрӯз забони мо поку беолоиш боқӣ мондааст.

Ба хотири пос доштани асари безавол ва ба мерос гузаштани он ба наслҳои оянда соли 2025 аз ҷониби Пешвои миллат «Шоҳнома»-и Ҳаким Абдулқосими Фирдавсӣ ба ҳар хонадони ҷумҳурӣ тақдим гардид, ки ҳадафи он шиносонидани аҳолии мамлакат бо таърихи пурғановати миллат мебошад. Чунончи Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон дар Паём ба Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи самтҳои асосии сиёсати дохилӣ ва хориҷии ҷумҳурӣ» 16 декабри соли 2025 иброз намуданд: «Дар ин давра бо дастури Роҳбари давлат 3 миллиону 200 ҳазор нусха китоби «Тоҷикон»-и аллома Бобоҷон Ғафуров ва «Шоҳнома»-и безаволи Абулқосими Фирдавсӣ чоп ва ба аҳолии мамлакат ройгон туҳфа карда шуд».

Озмуни ҷумҳуриявии «Шоҳномахонӣ» дар соли 2026 ба густариши маърифати адабӣ ва эҳтиром ба арзишҳои умумихалқӣ замина гузошта, ҷомеаи моро ба хештаншиносӣ, ватандӯстӣ ва масъулиятшиносӣ роҳнамоӣ менамояд.

Суҳайлӣ ҒАФУРЗОДА, корманди дастгоҳи Раиси ноҳияи Шоҳмансури шаҳри Душанбе

Бознашр аз сомонаи АМИТ "Ховар" https://khovar.tj/2026/01/ozmuni-sho-nomahon-r-jdodi-mu-imi-far-angiyu-marifat-ast/

ДУШАНБЕ, 11.01.2026 /АМИТ «Ховар»/. Дар Паёми Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон ба Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон 16 декабри соли 2025 қабули қатънома аз ҷониби ЮНЕСКО дар мавриди бузургдошти 1050-солагии Робиаи Балхӣ дар солҳои 2026-2027 далели равшани ҷойгоҳи хоси мероси маънавию фарҳангии тоҷикон дар тамаддуни башарӣ арзёбӣ карда шуд.

АМИТ «Ховар» бахшида ба бузургдошти 1050-солагии Робиаи Балхӣ андешаҳои узви вобастаи Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон Ҳасани Султон пешкаши хонандагон мегардонад.

— Воқеан, талошу заҳматҳои Давлату Ҳукумати мамлакат зери роҳбарии Пешвои миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон барои арҷ гузоштан ба гузаштаи пурифтихор ва ба ин васила пайванд додани гузашта бо имрӯзи миллат беш аз пеш самараи дилхоҳ ба бор меоранд. Бахусус, қабул шудани қатъномаи ЮНЕСКО оид ба таҷлили 1050-солагии нахустин шоираи забардаст ва соҳибдевони тоҷик Робиаи Балхӣ дар сатҳи байналмилалӣ давоми солҳои 2026-2027 намунаи олӣ ва натиҷаи равшани чунин талошу заҳматҳост.

Воқеан, Робиа- духтари Каъби Қуздории Балхӣ (асри X) аз нахустин занони сухансарои забардаст ва соҳибдевони тоҷик дар аҳди давлатдории силсилаи некноми Сомониён аст, ки ба забони модарии мо шеърҳои ширину дилрас сурудааст.

Шоир ва орифи машҳур Фаридиддини Аттор (1145-1221) дар маснавии «Илоҳинома» аз мулоқоту мушоира анҷом додани Робиа бо устод Рӯдакӣ ва аз тарафи устод Рӯдакӣ мавриди ситоиш қарор гирифтани сурудаҳои вай ёдовар шудааст. Робиа ба сабки баён ва вазни шеър ба забони модарии мо навовариҳо ворид карда, ба андешаи адиби маъруф Шамси Қайси Розӣ (асри XIII), дар «Ал-Муъҷам» баҳри хосеро ба баҳрҳои шеъри порсӣ илова кардааст. Ба ҳамин хотир, ҳамчунин дар робита ба он, ки вай нахустин шоираи соҳибдевон ба забони модарии мост, баъзе муҳаққиқон дар қиёс бо устод Рӯдакӣ – падари шеъри порсӣ Робиаро модари шеъри порсӣ ном бурдаанд.

Забони баёни шеърҳои Робиа ширину равон ва аз тасвирҳои зебову дилнишин саршор аст:

Зи бас гул, ки дар боғ маъво гирифт,

Чаман ранги Аржанги Моно гирифт.

Магар чашми Маҷнун ба абр андар аст,

Ки гул ранги рухсори Лайло гирифт?!

Дар сурудаҳои Робиа ишқу муҳаббати поки инсони ҷойгоҳи муҳим дорад. Ҳамин аст, ки то ба имрӯз ин сурудаҳо вирди забони алоқамандони шеъру адаб қарор гирифтаанд:

Ишқ дарёи каноранопадид,

Кай тавон кардан шино, эй ҳушманд?

Ошиқӣ хоҳӣ, ки то поён барӣ,

Пас, бибояд сохт бо ҳар нописанд.

Зишт бояд диду ангорид хуб,

Заҳр бояд хӯрду ангорид қанд.

Як хусусияти муҳим ва қобили мулоҳизаи сурудаҳои Робиаи Балхӣ шеваи баёни одӣ ва «тоҷикона»-и онҳост. Масалан, дар мисраи зер калимаи «раҳмат» ба маънии изҳори сипосу ташаккур ба кор рафтааст, ки дар байни мардуми одии мо ба ҳамин маъно то ба имрӯз истифода мешавад:

Фишонд аз савсану гул ёсуман бод,

Зиҳӣ боде, ки раҳмат бод бар бод.

Ё дар қитъаи зер калимаву ибораҳои маъмули «кошк» (кошки), «тан», «дил», «саломат», «хабари дил», «хабари тан»… корбаст шудаанд, ки имрӯз ҳам маъмулу машҳуранд:

Кошк танам боз ёфтӣ хабари дил,

Кошк дилам боз ёфтӣ хабари тан.

Кошк ман аз ту бирастаме ба саломат

Ой, фусусо, куҷо тавонам растан?!

Робиа ба забони тоҷикӣ-форсӣ ва арабӣ шеър суруда, ба ҳар ду забон девон доштааст. Мутаассифона, бар асари нобасомонӣ ва ҳаводиси рӯзгор аз сурудаҳои зиёди ӯ то замони мо миқдори кам боқӣ мондааст.

Дар робита ба рӯзгору ашъори Робиаи Балхӣ дар куҳантарин тазкира – «Лубоб-ул-албоб»-и Муҳаммад Авфии Бухороӣ иттилоъ мавҷуд аст, вале Фаридидини Аттор дар «Илоҳинома» дар бораи зиндагию осору ӯ тавзеҳи бештар овардааст, ҳарчанд тавзеҳи рӯзгори шоира муболиғаомез ба мушоҳида мерасад. Ҳамчунин оид ба далерию ҷасорат, ишқу муҳаббат ва озодманишию озодандешии Робиа, ки оқибат ба ҳалокати фоҷеабораш сабаб гардид, дар китобҳои пешиниён ва ривоятҳои мардумӣ иттилои фаровон мавҷуд аст.

Дар ҷилди якуми китоби Президенти Тоҷикистон «Забони миллат – ҳастии миллат» (2016) ҳангоми ёдкарди шоирони рӯзгори Сомониён аз Робиаи Балхӣ ҳам сухан рафта, ба сифати далели ҷилваи хаёл ва отифаҳои латифаш як ғазали ӯ намуна оварда шудааст.

Дар марҳилаи омодагӣ ба таҷлили бузургдошти 1050-солагии Робиаи Балхӣ мувофиқи мақсад дониста мешавад, ки бо ҷалби муҳаққиқону андешамандони ватанию хориҷӣ рӯзгору осори ин сухансарои забардаст ва таъсири он ба рушди шеъру адаб, бахусус ба шахсият ва сурудаҳои бонувони забардасти сухансаро (аз Робиа то ба Парвину Фурӯғу Симин ва Гулрухсору Фарзона) мавриди омӯзишу пажӯҳиши густарда қарор дода шавад.

Бознашр аз сомонаи АМИТ “Ховар” https://khovar.tj/.../1050-solagii-robiai-balh-nahustin.../