Перейти к основному содержанию
Дар Ҷумҳурии Тоҷикистон дар самти рақамикунонӣ, гузариш ба иқтисоди рақамӣ ва рушди зеҳни сунъӣ (бо забони англисӣ - AI, бо забони русӣ - ИИ, бо забони тоҷикӣ - ЗС) то имрӯз қадамҳои устуворе гузошта шудаанд, ки ҳам хусусияти назариявӣ ва ҳам амалӣ доранд. Аз ҷумла, Қонунҳои Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи ҳуҷҷати электронӣ» (соли 2002) ва «Дар бораи имзои электронии рақамӣ» (соли 2007) ба тасвиб расида, “Стратегияи давлатии технологияҳои информатсионӣ-коммуникатсионӣ барои рушди Ҷумҳурии Тоҷикистон” (қарори Ҳукумати мамлакат аз 5 ноябри соли 2003, №1174), “Консепсияи ташаккули ҳукумати электронӣ дар Ҷумҳурии Тоҷикистон барои солҳои 2012-2020” (аз 30 декабри соли 2011, № 643) “Консепсияи иқтисоди рақамӣ дар Ҷумҳурии Тоҷикистон” (аз 30 декабри соли 2019, №642) ва санадҳои дигари меъёрии ҳуқуқӣ қабул шуданд.

Дар амал бошад, портали ҳукумати электронӣ, регистри ягонаи иттилоот оид ба литсензия ва иҷозатномаҳо, низоми сабти шахсони ҳуқуқӣ ва соҳибкорони инфиродӣ - «Равзанаи ягона», низоми электронии пешниҳоди эъломия оид ба андозҳо, бонки марказонидашудаи иттилооти ҳуқуқӣ - «Адлия», саҳифаи миллии маълумоти умумии оморӣ, сомонаи харидҳои давлатӣ ва ғайра таъсис ёфта, фаъолият доранд. Аз ҷониби вазорату идораҳои алоҳидаи ҷумҳурӣ Маркази миллии тестӣ, низоми итттилоотии идоракунии маориф, барномаи дастгирии мушаххаси иҷтимоӣ, идоракунии молияи давлатӣ ва ғайра роҳандозӣ шудаанд.

Дар робита бо ин қобили зикр аст, ки тибқи “Консепсияи иқтисоди рақамӣ дар Ҷумҳурии Тоҷикистон” дар кишвари мо се марҳалаи гузариш ба иқтисоди рақамӣ – то соли 2025 (давраи муайянсозии афзалиятҳо ва мутобиқшавӣ), то соли 2030 (татбиқи пилотии унсурҳои асосии иқтисоди рақамӣ) ва то соли 2040 (тақвияти рақамисозии иқтисодиёт ва соҳаҳои дигари фаъолият) пешбинӣ гардидааст.

Дар маҷмуъ, дар Тоҷикистон ба хубӣ дарк шудааст, ки рақамикунонӣ, гузариш ба иқтисоди рақамӣ ва рушди зеҳни сунъӣ ҳамчун падидаи техникӣ, иқтисодӣ ва сиёсию иҷтимоӣ имрӯз дар тамоми кишварҳои олам густариши васеъ пайдо карда истода, ҷойи бозгашт ба шаклҳои кӯҳнаи хоҷагидорию иқтисодӣ, хизматрасонӣ ва идоракунии тамоми равандҳо дигар боқӣ намондааст. Аз ин рӯ Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ - Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон ҳанӯз дар Паёмашон ба Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 26 январи соли 2021 дар ин самт иловатан чунин вазифаҳоро гузоштанд: “густариши раванди рақамикунонӣ” ва “рушди технологияҳои рақамӣ”; барасмиятдарории фаъолияти сармоягузорӣ “тавассути пурра ҷорӣ намудани низоми электрониву рақамӣ”; андешидани “чораҳои ба ташаккули шароит барои тақвияти соҳаи рақамикунонӣ мусоидаткунанда”. Зиёда аз ин, Пешвои муаззами миллат дар ин Паёмашон таъкид доштанд, ки бо мақсади “таҳкими асосҳои институтсионалии иқтисоди рақамӣ, рушди инфрасохтори иттилоотиву коммуникатсионӣ дар тамоми қаламрави кишвар, рақамикунонии соҳаҳои иқтисоди миллӣ ва вусъатбахшии раванди амалӣ намудани “ҳукумати электронӣ” ба Ҳукумати мамлакат ва сохтору мақомоти дахлдор супориш дода мешавад, ки доир ба таъсис додани Агентии инноватсия ва технологияҳои рақамии назди Президенти Тоҷикистон чораҷӯӣ намоянд”.

Ҳамзамон, 22 июни соли 2023 Фармони Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи тадбирҳои вусъат додани ҳисоббаробаркунии ғайринақдӣ» ба тасвиб расид, ки ба рушди иқтисодиёти миллӣ ва низоми молиявии он мусоидат карда, барои таъмини шаффофият, пешгирии омилҳои коррупсионӣ ва коҳиши таъсири омилҳои инсонӣ аҳаммияти бузург дорад.

Барои рушди зеҳни сунъӣ бошад, дар ҷумҳурӣ Шурои зеҳни сунъӣ дар назди Вазорати саноат ва технологияҳои нави Ҷумҳурии Тоҷикистон (соли 2021) таъсис ёфта, “Стратегияи рушди «зеҳни сунъӣ» дар Ҷумҳурии Тоҷикистон барои давраи то соли 2040” қабул гардид (сентябри соли 2022), ки ба ҳамгироии бахшҳои асосии иқтисодиёт, омода кардани кадрҳо барои иқтисодиёти рақамӣ ва баланд бардоштани рақобатпазирӣ дар арсаи байналмилалӣ нигаронида шудаааст. Дар баробари ин, дар доираи иҷрои лоиҳаи «Upskill 1.0: Беҳтар намудани иқтидори зеҳни сунъӣ дар байни омӯзгорон ва донишҷӯёни донишгоҳҳои Тоҷикистон» 50 омӯзгор аз 11 донишгоҳи Тоҷикистон тахассуси худро дар соҳаи зеҳни сунъӣ такмил доданд. Аз ҷониби баъзе ширкатҳо чатботҳои Dono AI ва SomoniGPT фаъол карда шуда, миёни Ҷумҳурии Тоҷикистон ва Ҷумҳурии Халқии Хитой созишномаҳо ба имзо расиданд. Дарн самт ҳамкориҳо бо ширкатҳои байналмилалӣ, масалан, бо NVIDIA дар эҷоди инфрасохтори ба маълумоти маҳаллӣ мутобиқшуда, рушди экосистемаи рақамии кишвар ва бо Huawei - яке бузургтарин ширкатҳои технологии Чин дар соҳаи телекоммуникатсия, коркарди додаҳо ва зерсохторҳо барои рушди зеҳни сунъӣ роҳандозӣ мешаванд ва ғайра.

Боиси таъкиди хос аст, ки тадбирҳое, ки то кунун аз ҷониби Ҳукумати мамлакат ва ниҳодҳои дигари давлатию хусусӣ андешида шудаанд, вазифаҳое, ки Пешвои муаззами миллат барои рақамикунонӣ, гузариш ба иқтисоди рақамӣ ва рушди зеҳни сунъӣ дар назди ҷомеаи муосири мо гузоштаанд ва хусусан, таъсиси ниҳоди давлатии ба инноватсия ва технологияҳои рақамӣ махсусгардонидашуда, ки аллакай фаъолият дорад, метавонанд барои ворид гаштани Тоҷикистон ба иқтисоди рақамӣ ҳамҷониба мусоидат карда, паёмадҳои сиёсию иҷтимоӣ ва иқтисодии ин равандҳо, рақамикунонӣ ва рушди зеҳни сунъиро тавассути андешидани тадбирҳои дигари саривақтӣ ба манфиати мардуми кишвар созгор намоянд. Ҳамаи ин моро водор меозад, ки ба дурнамои ин раванд таваҷҷуҳи бештар дошта бошем, хусусан аз он сабаб, ки 25 июли соли 2025 Маҷмаи Умумии Созмони Милали Муттаҳид лоиҳаи қатъномаи махсусро зери унвони «Нақши зеҳни сунъӣ дар фароҳам овардани имконоти навин барои рушди устувор дар Осиёи Марказӣ», ки бо ибтикори Пешвои муаззами миллат ва Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон пешниҳод гардид, бо иттифоқи оро қабул намуд. Дар ин самт, муайян кардани мушкилот ва пайдои роҳҳои ҳалли онҳо дар дурнамои наздику дур бояд дар мадди аввал қарор дошта бошанд.

Мушкилоти рушди рақамикунонӣ, иқтисодӣ рақамӣ ва зеҳни сунъӣ хеле зиёданд, зеро ин равандҳо дар маҷмуъ аз ҷониби мутахассисону коршиносон ҳам ба таври мусбат ва ҳам ба таври манфӣ арзёбӣ карда мешаванд. Аз ҷумла, дар Тоҷикистон, ки дар оғози кор қарор дорад, барои рушди иқтисоди рақамӣ ва зеҳни сунъӣ, қабл аз ҳама, бояд шабакаҳои олимаҳсулу васеъхаттаи интернетӣ ва заминаи меърии ҳуқуқӣ фароҳам оварда шуда (истифода аз таҷрибаи кишварҳои дигар, масалан, омӯзиши қонунгузории Иттиҳоди Аврупо дар бораи зеҳни сунъӣ) ва хавфу хатарҳо аз ҷониби қаллобиҳои электронӣ бартараф гардида, хизматрасониҳои бонкӣ, намудҳои дигари он ва хариду фурӯш ҳар чи бештар ба тариқи электронӣ ба роҳ монда шаванд, ташаккули ҳукумати электронӣ босуръаттар роҳандозӣ гардад ва ғайра. Маҳз ҳамин метавонад барои кишвари мо барои ботадриҷ гузаштан ба сӯи рақамикунонӣ ҳамчун омили асосии такондиҳанда хизмат намояд.

Мушкилот дар самту соҳаҳои гуногуни сиёсию иқтисодӣ ва иқтисодию иҷтимоӣ вуҷуд доранд. Аз ҷумла, дар мисоли соҳаи илм барои бартараф сохтани чунин мушкилот қабл аз ҳама, танзими ҳуқуқии истифодаи зеҳни сунъӣ ҳангоми иҷрои корҳои илмӣ-таҳқиқотӣ зарур аст. Дар ин ҷо истифода аз чатҳои машғул ба генератсияи матнҳо, барномаҳои таҳриркунада ва тарҷумонӣ, синонимайзер (синонимизатор)-ҳо ва амсоли он дар назар дошта шудааст. Дар ин самт фаъолияти якҷояи Комиссияи олии аттестатсионии назди Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон ва дигар муассисаҳои илмию таҳқиқотӣ ва таҳсилоти олии касбӣ тақозо карда мешавад. Зарурати он вуҷуд дорад, ки чун дар як қатор кишварҳои дигари ҳамсоя, аз ҷумла дар Федератсияи Россия, стандарти махсуси истифодаи зеҳни сунъӣ дар раванди таҳсилот ва корҳои илмию таҳқиқотӣ қабул ва амалӣ карда шавад.

Хуршед Зиёӣ - доктори илмҳои фалсафа, профессор, муовини директор оид ба илм ва таълими

Институти фалсафа, сиёсатшиносӣ ва ҳуқуқи ба номи А. Баҳоваддинов

Адабиёт

1. Абжалова М.А. Синонимайзер (синонимизатор) в образовательном корпусе узбекского языка // Родные языки и культуры в современном изменяющемся мире. 2022. №1. – С. 79-84.

2. ГОСТ Р71657-2024 Технологии искусственного интеллекта в образовании. Функциональная подсистема создания научных публикаций. Общие положения // https://normadocs.ru/gost_r_71657-2024 (санаи муроҷиат: 28.08.2025).

3. Иванова Л.А. Искусственный интеллект при написании научных статей – положительный или вредоносный фактор? // Crede Experto: транспорт, общество, образование, язык. – 2024. - № 4 (43). - С. 1-12.

4. Колин К.К., Хорошилов А.А. и др. // Социальные новации и социальные науки. – Москва: ИНИОН РАН, 2021. – №2. – С. 64–80.

5. Регламент ЕС об искусственном интеллекте. Анализ основных положений и принципов регулирования. – М.: АНО «Цифровая экономика», 2024. – 49 с.

6. Таджикистан и технологии будущего: как ИИ и цифровая торговля меняют экономику // https://asiaplustj.info/ru/news/tajikistan/economic/20250203/tadzhikistan-i-tehnologii-budutshego-kak-ii-i-tsifrovaya-torgovlya-menyayut-ekonomiku (санаи муроҷиат: 12.08.25).

7. Харламова И.Ю., Кузовлева М.А. Значение искусственного интеллекта в развитии гуманитарных наук // Базис. - 2024. - № 2(16). – С. 20-24.

8. Ҳисоббаробаркунии ғайринақдӣ. Дар Тоҷикистон барои омода намудани шаҳрвандон ба ин амал тадбирҳои зарурӣ андешида мешавад // (санаи муроҷиат: 26.08.25).

https://khovar.tj/.../isobbarobarkunii-ajrina-d-dar-to.../