Барои миллати шарафманди тоҷик боиси сарфарозӣ мебошад, ки Пешвои маъруфу эътирофшудаи сатҳи ҷаҳонӣ дорад. Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон имрӯз ҳамчун Сарвари сиёсии муваффақи ҷаҳонӣ шинохта шуда, мактаби давлатдориашон ҳамчун таҷрибаи нодир истифода мешавад. Ба назари мо чунин омилҳо боис шудаанд, ки муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон маъруфу маҳбуб гарданд:

Садоқат ба миллат ва истиқлоли Ватан.Аз таҷрибаи таърихи давлатдории башарият бармеояд, ки на ҳама сарварони сиёсӣ хидматгори шоистаи халқи хеш буданд. Ҳамон сарвари сиёсие дар масири давлатдорӣ ва ҳукуматаш муваффақ шудааст, ки ирода ва манфиати мардумашро дар сиёсати хеш афзалу муҳим шуморидааст. На ҳама сарварони сиёсӣ мардумӣ ва иҷтимоӣ буданд. Омилҳои маҳбубияти Куруши Кабир, Яъқуб ибни Лайс ва Исмоили Сомонӣ маҳз дар мардумӣ будани онҳо зоҳир мешуд. Садоқатмандӣ ба халқи хеш умри давлат ва ҳукуматро меафзояд. Ҳамон сарваре метавонад муваффақ шавад, ки пеш аз ҳама ба истиқлоли давлатӣ арҷгузор бошаду ба мардумаш содиқ. Таҷрибаи мактаби давлатдории Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ – Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон далолат медиҳад, ки дар мадди аввал ҳомии истиқлолу содиқ ба миллатанд. Аз рӯзҳои нахустини ба саҳнаи сиёсат ворид шудан дар меҳвари ҳадафҳои Сарвари давлат масъалаи таҳкими истиқлоли давлатӣ қарор дошт. Муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон хуб дарк намуда буданд, ки бе нигаҳдошт ва устувории истиқлоли давлатӣ ба ҳадафҳои дигари миллӣ расидан ғайриимкон аст. Истиқлоли миллӣ дар он ҳолат устувор мешавад, ки миллат ҳамчун манбаи ҳокимияти давлатӣ эътироф гардаду ҳуқуқу озодиҳои он дар назди мақомоти давлатӣ арзиши олӣ дошта ва кафолат дода шаванд. Пешвои миллат дар майдони сиёсат бо руҳи қавии миллӣ на танҳо вазъро ба эътидол оварда, ризояти миллиро дар ҷомеа таъмин намуданд, балки дар эъмори давлатдории миллӣ, таҳкими истиқлоли давлатӣ ва амалӣ сохтани сиёсати дохилию хориҷии кишварамон дар миқёси ҷаҳонӣ саҳми шоиста гузоштанд.

Ҷасорати миллӣ. Ҷасорат, мардонагӣ, гузашт, дурандешӣ, таҳаммулпазирӣ, такя ба халқ ва аз ниёзҳои ҷомеа бохабар будан ба Пешвои миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон имкон дод, ки истиқлоли воқеии давлатиро таъмин намоянд. Хидмати бузургу таърихии Сарвари давлат дар назди мардуми шарафманди Тоҷикистон дар он аст, ки ин чеҳраи мондагор ва сиёсатмадори ҷасуру дурандеш дар шароити ҳассос ва ҷанги таҳмилии шаҳрвандӣ, давлатдории тоҷикон ва бақои ин миллатро аз роҳи нестшавӣ ва парешонӣ ҳифз намуда, истиқлоли воқеии давлатиро таъмин намуданд.

Дурандешӣ. Пешвои миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон замоне зимоми идораи давлатро бар дӯш гирифтанд, ки давлат танҳо дар рӯи қоғаз вуҷуд дошту дар амал бошад ҳеҷ аркони собиту устувори давлатдорӣ вуҷуд надошт. Давлати соҳибистиқлол рукнҳои муҳиме, ба монанди Конститутсия, Артиши миллӣ ва мақомоти мутамаркази ҳифзи ҳуқуқ надошт. Давлат аз лиҳози сиёсӣ пароканда буда, қувваҳои мухолиф дар минтақаҳои гуногуни кишвар роҳҳои марказгурезиро пеш гирифта ҳатто баъзеашон ҳадафи тақсим намудани Тоҷикистонро доштанд. Хатари ба тамомияти арзии кишвар таҳдидкунандаро Сарвари давлат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон ба назар гирифта, дар раванди Иҷлосияи таърихии шонздаҳуми Шурои Олӣ қарорҳое қабул намуданд, ки дар ҳифзи якпорчагии Ватан ва истиқлоли комили давлатӣ аҳамияти калон доштанд. Муҳимтарин хидмати Сарвари давлат, ки ифодагари дурандешӣ ва хирадмандист, ин роҳи дунявӣ, демократӣ ва ҳуқуқбунёдро пеш гирифтан буд. Маҳз ҳамин роҳ боис шуд, ки Тоҷикистон аз ҷониби ҷомеаи ҷаҳонӣ ҳамчун давлати мутамаддин эътироф ва шинохта шавад.

Сиёсатмадори сатҳи ҷаҳонӣ. Сиёсатмадори бузург будани Пешвои миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон дар он зоҳир шуд, ки тавонистанд бо абарқудратҳо ва давлатҳои минтақа тавозуни манфиатҳоро барқарор намоянд, сиёсати мустақилона ва мусбатро пеш баранд. Хусусан, дар давраи ҷаҳонисозӣ, ки ҳифзи асолати миллӣ дар ҷабҳаҳои иқтисодӣ, иҷтимоӣ ва фарҳангӣ кори осон нест. Имрӯз Тоҷикистон ҳамчун субъекти мустақили муносибатҳои байналмилалӣ эътироф гардида, бо зиёда аз 180 давлати ҷаҳон муносибатҳои дипломатиро ба роҳ мондааст. Ҳамчунин, тайи 34 соли истиқлоли давлатӣ Тоҷикистон бо зиёда аз 70 созмони минтақавию ҷаҳонӣ ҳамкориҳои судмандро роҳандозӣ намуд. Имрӯз дар сатҳи ҷаҳонӣ Тоҷикистон бо сарварии Пешвои миллати тоҷик муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон ҳамчун давлати ташаббускор дар ҳалли масъалаҳои мубрами глобалӣ эътироф гардидааст.

Ифтихори миллӣ. Барои миллати мо муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон на танҳо Сарвари давлат, балки ҳамчун шахсияти арҷгузор ба таъриху фарҳанги миллӣ, гиромидошти шахсиятҳои номвари миллат ва эҳёи суннатҳои мардумию фарҳанги миллӣ, ҳам дар сатҳи дохилӣ ва ҳам дар арсаи байналмилалӣ, корҳои бениҳоят зиёдеро ба сомон расондаанд. Таҷлили бузургдошти воқеаҳои муҳими таърихӣ-фарҳангӣ, аз қабили 1100-солагии давлати Сомониён (1999), 680 ва 700-солагии Мир Сайид Алии Ҳамадонӣ (1995 ва 2015), 675 ва 700-солагии Камоли Хуҷандӣ (1996 ва 2020), 2700-солагии китоби Авасто (2001), 90-солагии Мирзо Турсунзода (2001), 2500-солагии шаҳри Истаравшан (2002), 1000-солагии Носири Хусрав (2004), 1125-солагии Абуалӣ ибни Сино (2005), Соли тамаддуни ориёӣ (2006), 2700-солагии Кӯлоб (2006), 800-солагии Ҷалолиддини Балхӣ (2007), 1150-солагии Абуабдуллоҳи Рӯдакӣ (2008), 3000-солагии Ҳисор (2015), 100-солагии Бобоҷон Ғафуров (2009), 1310-солагии Имоми Аъзам (2009), 110-солагии Сайидалӣ Вализода (2010), 130-солагии Ҳоҷӣ Ҳусайни Кангуртӣ (2012), 100-солагии Зиёдулло Шаҳидӣ (2014), 600-солагии Абдураҳмони Ҷомӣ (2014), 150-солагии Нақибхон Туғрал (2015), 1150-солагии Закариёи Розӣ (2016), 100-солагии Ғаффор Валаматзода (2016), 100-солагии Муҳаммад Осимӣ (2020), 5500-солагии Саразм (2020) ва ғайра дар сатҳи ҷумҳурӣ ва байналмилалӣ далели равшани гуфтаҳои болост, ки ҳамагӣ бо ташаббуси Пешвои миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон бо шукӯҳу ҷалоли бағоят бузург баргузор гардиданд. Яке аз нишондиҳандаҳои асосии сиёсати хирадмандонаву фарҳангдӯстонаи Пешвои муаззами миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон дар сатҳи баланди ташкиливу сиёсӣ ҷашн гирифтани «Соли тамаддуни ориёӣ» ва аз тарафи ЮНЕСКО ҷашн гирифтани 2700-солагии китоби муқаддаси ниёконамон Авасто мебошад. Таҷлили бошукӯҳи солгарди тамаддуни ориёӣ дар соли 2006 ва китоби Авасто ва дар ин замина таҳқиқ шудани он аз тарафи олимону донишмандони Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон чун мероси хаттии умумибашарӣ шаҳодати тамаддуни бостониасоси тоҷикон мебошад.

Тарбияи насли наврас ва ҷавон дар руҳияи худшиносии миллӣ. Пешвои миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон таъкид намудаанд, ки миллати тоҷик ҳамеша соҳиби китоб будааст ва фарҳанги он аз давраҳои қадим ба хат ва китоб пайванди ногусастанӣ доштааст. Яке аз сабабҳои асосии боқӣ мондани миллати тоҷик ҳамин забон аст, ки дар қаламрави бузурге доман паҳн карда буд. Яке аз ташаббусҳои Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон дар солҳои охир баргузории Озмуни ҷумҳуриявии «Фурӯғи субҳи доноӣ китоб аст» мебошад, ки он маҳз ба бедор кардани шавқи кӯдакон ва ҷавонон ба мутолааи осори беҳтарини адабии халқи тоҷик ва адабиёти ҷаҳонӣ равона гардидааст ва мақсади он босаводии сартосарӣ, касби донишҳои нав аз роҳи мутолааи осори назмию насрӣ ва шифоҳии мардум ба ҳисоб меравад. Озмунҳои дигар, аз ҷумла «Илм – фурӯғи маърифат», «Тоҷикистон – Ватани азизи ман», «Тоҷикон» – ойинаи таърихи миллат» ва ғайра барои боло бурдани сатҳи худогоҳии миллии насли наврас ва дар руҳияи ватандӯстӣ, донишандӯзӣ, меҳру муҳаббат ба илму маърифат ва ҳифзи анъанаҳои асили аҷдодӣ равона шудаанд.

Ҳамин тавр, маҳз сиёсати дурандешона ва хирадмандонаи Пешвои миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон боис гардид, ки миллати тоҷик дар масири бунёди давлати мутамаддин муваффақ шаваду истиқлоли комилашро ҳифз намояд. Бо дарназардошти таҳлилу баррасии таърихи Тоҷикистони соҳибистиқлол имрӯз ба боварии комил метавон гуфт, ки асосгузори истиқлоли воқеии Тоҷикистон маҳз Пешвои миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон мебошанд.

Бознашр аз рӯзномаи “Ҷумҳурият” https://jumhuriyat.tj/7441-jemomal-ramon-peshvoi...

Қобилҷон ХУШВАХТЗОДА, президенти Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон, академик

ДУШАНБЕ, 17.01.2026 /АМИТ «Ховар»/. 13 январ Раиси Маҷлиси миллии Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон, Раиси шаҳри Душанбе муҳтарам Рустами Эмомалӣ як зумра бостоншиносон, таърихнигорон, фарҳангшиносон ва намояндагони илму адабро пазируфта, масъалаи бунёди Маҷмааи эҳёи хотираи таърихӣ ва таҳкими ҳувияти миллӣ дар пойтахти ҷумҳуриро ба миён гузоштанд.

Дар робита ба ин иқдоми саривақтии муҳтарам Рустами Эмомалӣ муовини директори Институти фалсафа ва сиёсатшиносии ба номи А. Баҳоваддинови Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон, доктори илмҳои фалсафа, профессор Хуршед Зиёӣ, ки дар ин мулоқот иштирок дошт, чунин ибрози андеша намуд:

— Масъалаи бунёди Маҷмааи эҳёи хотираи таърихӣ ва таҳкими ҳувияти миллӣ, қабл аз ҳама, ба зиёиёни мамлакат дахл дошта, онҳо бояд дар якҷоягӣ бо меъморону бинокорон консепсияи бунёди чунин маҷмааро пешниҳод намоянд. Тавре ки маълум аст, мақсад аз бунёди Маҷмааи эҳёи хотираи таърихӣ ва таҳкими ҳувияти миллӣ- ин эҳё ва ҳифзи хотираи миллати тоҷик ва таҳкими ҳувияти миллӣ ва худшиносии шаҳрвандони Ҷумҳурии Тоҷикистон ва тоҷикони бурунмарзӣ дар шароити ҷаҳонишавӣ ва муборизаҳои иттилоотӣ дар соҳаи таърих ва фарҳанг ба шумор меравад. Аз ин рӯ, бояд ҳифзи хотираи таърихӣ ва таҳкими ҳувияти миллӣ тавассути арҷгузорӣ ва бузургдошти шахсиятҳои бузурги таърихию фарҳангии миллати тоҷик аз даврони бостон то замони муосир, новобаста аз ҷойи зисту фаъолияташон, ки имрӯз берун аз марзҳои муосири Тоҷикистон мондааст, амалӣ гардад.

Арҷгузорӣ ва бузургдошти шахсиятҳои бузурги таърихию фарҳангии миллати тоҷикро дар маҷмаа, аз нигоҳи мо, тавассути ду роҳи асосӣ амалӣ кардан имкон дорад: аввалан, бунёди муҷассама, пайкара, нимпайкара ва ҳайкалҳои шахсиятҳои алоҳида, шогирдон, пайравон ва осори таърихию фарҳангии онҳо ва ба зиёратгоҳи бузургон табдил додани мавзеи барпо сохтани ин иншоот; дуюм, муқаррар сохтани сарпарастии Мақомоти иҷроияи ҳокимияти давлатии шаҳри Душанбе ба зиёратгоҳ ва оромгоҳи шахсиятҳои таърихию фарҳангии миллати тоҷик дар дохили ҷумҳурӣ ва берун аз он. Мавзееро, ки бунёди маҷмаа бо муҷассама, пайкара, нимпайкара ва ҳайкалҳои шахсиятҳои таърихию фарҳангии миллат дар он сурат мегирад, ба зиёратгоҳи бузургони миллат табдил додан мумкин аст.

Бояд тазаккур дод, ки миллати тамаддунофари мо ба инсоният садҳо ва ҳазорҳо шахсиятҳои барҷастаи таърихию фарҳангӣ додааст. Аз ин рӯ, дар интихоби чунин шахсиятҳо мо барои арҷгузорию бузургдошт дар ин маҷмаа мушкилӣ надорем. Маҳз бо ҳамин сабаб мо бояд ба чунин паҳлуҳои ин масъала таваҷҷуҳ дошта бошем. Якум, аз байни шахсиятҳои даврони ориёии таърихи худ бояд гиромидошти шахсонеро ба роҳ монем, ки дигар ҳамзабонони мо бо сабабҳои динию мазҳабӣ ба онҳо таваҷҷуҳ намекунанд. Дуюм, ба масъалаи он низ, ки як қатор мутафаккирони моро бе ягон асоси воқеӣ дигарон мехоҳанд азхуд кунанд, бояд камтаваҷҷуҳӣ зоҳир накунем. Ба рӯйхати чунин шахсиятҳо аз Зардушт то Аҳмади Дониш метавон Курушу Дориюш, Спитамену Борбад, Исмоили Сомонӣ ва вазири пуртадбир Ҷайҳонӣ, Рӯдакию Фирдавсӣ, Ибни Сино, Носири Хусрав, Мавлонои Балхӣ, Абдураҳмони Ҷомӣ, Алии Ҳамадонӣ, Бедил, Шамсиддини Шоҳин ва садҳо шахсони дигарро ворид намуд.

Сарпарастии Мақомоти иҷроияи ҳокимияти давлатии шаҳри Душанберо ба зиёратгоҳ ва оромгоҳи шахсиятҳои таърихию фарҳангии миллати тоҷик дар дохили ҷумҳурӣ ва берун аз он бо роҳи саҳмгузорӣ дар ободонии ин мавзеъҳо ва ташкили хатсайрҳои сайёҳӣ ба зиёратгоҳ ва оромгоҳҳои мазкур барои сайёҳони дохилию хориҷӣ метавон амалӣ намуд. Ба ин гуна объектҳо, аз дидгоҳи мо, қабл аз ҳама, мақбараҳои Рӯдакӣ (Панҷакент) ва Алии Ҳамадонӣ (Кӯлоб), Хонаи Мавлоно (ноҳияи Ҷалолиддини Балхӣ), Хонаи Айнӣ ва мазори Аҳмади Дониш (Узбекистон), мазори Носири Хусрав (Афғонистон), мақбараи Бедил (Ҳиндустон) ва ғайраро ворид кардан зарур аст.

Намоди зоҳирӣ ва мундариҷаю муҳтавои ботинии Маҷмааи эҳёи хотираи таърихӣ ва таҳкими ҳувияти миллӣ бояд бо назардошти фалсафаи миллӣ, анъанаҳои муҷассамасозӣ ва меъмории ватанӣ, инчунин дастовардҳои санъату фарҳанги ҷаҳонӣ ва технологияҳои муосир ташаккул ёбад. Ороиши атрофи муҷассамаҳо дар шакли кӯчабоғ, иҳотадеворҳои дорои хусусияти бадеӣ, бо истифода аз сангҳои ороишии Тоҷикистон ва амсоли он метавонад шаклан ва мазмунан ин маҷмааро дар сатҳи хеле олӣ ба сокинони пойтахт, меҳмонони дохилию хориҷӣ муаррифӣ созад.

Дар маҷмуъ, таҳкими худшиносӣ, худогоҳии миллӣ ва ҳувияти миллӣ ҳамчун ҷузъи таркибии ҳувияти шахс, ки бо эҳсоси мансубият ба миллат, давлат ва фазои фарҳангии муайян, дарки умумияти таърих ва забон, инчунин эҳсоси мансубият ба давлати муайян, ғояи миллӣ, рамзҳои давлатӣ ва ватандӯстию меҳанпарастӣ муайян карда мешавад, дар даврони муосир ба вазифаи сарнавиштсози ҳар халқу миллат табдил ёфтааст. Маҳз бо назардошти ҳамин омил бунёди Маҷмааи эҳёи хотираи таърихӣ ва таҳкими ҳувияти миллӣ дар пойтахти мамлакатамон имрӯз беш аз пеш мубрамият пайдо мекунад.

Дар ин асос иқдоми ватандӯстона ва миллатпарваронаи Раиси Маҷлиси миллии Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон, Раиси шаҳри Душанбе муҳтарам Рустами Эмомалӣ оид ба бунёди ин маҷмаа қобили дастгирӣ буда, саҳмгузории маънавии ҳар шаҳрванди ҷумҳурӣ дар бунёди он вазифаи муқаддастарин ба ҳисоб меравад.

13 январ Раиси Маҷлиси миллии Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон, Раиси шаҳри Душанбе муҳтарам Рустами Эмомалӣ як зумра бостоншиносон, таърихнигорон, фарҳангшиносон ва намояндагони илму адабро пазируфта, масъалаи бунёди Маҷмааи эҳёи хотираи таърихӣ ва таҳкими ҳувияти миллӣ дар пойтахти ҷумҳуриро ба миён гузоштанд.

Дар робита ба ин иқдоми саривақтии муҳтарам Рустами Эмомалӣ муовини директори Институти фалсафа ва сиёсатшиносии ба номи А. Баҳоваддинови Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон, доктори илмҳои фалсафа, профессор Хуршед Зиёӣ, ки дар ин мулоқот иштирок дошт, чунин ибрози андеша намуд:

-Масъалаи бунёди Маҷмааи эҳёи хотираи таърихӣ ва таҳкими ҳувияти миллӣ, қабл аз ҳама, ба зиёиёни мамлакат дахл дошта, онҳо бояд дар якҷоягӣ бо меъморону бинокорон консепсияи бунёди чунин маҷмааро пешниҳод намоянд. Тавре ки маълум аст, мақсад аз бунёди Маҷмааи эҳёи хотираи таърихӣ ва таҳкими ҳувияти миллӣ- ин эҳё ва ҳифзи хотираи миллати тоҷик ва таҳкими ҳувияти миллӣ ва худшиносии шаҳрвандони Ҷумҳурии Тоҷикистон ва тоҷикони бурунмарзӣ дар шароити ҷаҳонишавӣ ва муборизаҳои иттилоотӣ дар соҳаи таърих ва фарҳанг ба шумор меравад. Аз ин рӯ, бояд ҳифзи хотираи таърихӣ ва таҳкими ҳувияти миллӣ тавассути арҷгузорӣ ва бузургдошти шахсиятҳои бузурги таърихию фарҳангии миллати тоҷик аз даврони бостон то замони муосир, новобаста аз ҷойи зисту фаъолияташон, ки имрӯз берун аз марзҳои муосири Тоҷикистон мондааст, амалӣ гардад.

Арҷгузорӣ ва бузургдошти шахсиятҳои бузурги таърихию фарҳангии миллати тоҷикро дар маҷмаа, аз нигоҳи мо, тавассути ду роҳи асосӣ амалӣ кардан имкон дорад: аввалан, бунёди муҷассама, пайкара, нимпайкара ва ҳайкалҳои шахсиятҳои алоҳида, шогирдон, пайравон ва осори таърихию фарҳангии онҳо ва ба зиёратгоҳи бузургон табдил додани мавзеи барпо сохтани ин иншоот; дуюм, муқаррар сохтани сарпарастии Мақомоти иҷроияи ҳокимияти давлатии шаҳри Душанбе ба зиёратгоҳ ва оромгоҳи шахсиятҳои таърихию фарҳангии миллати тоҷик дар дохили ҷумҳурӣ ва берун аз он. Мавзееро, ки бунёди маҷмаа бо муҷассама, пайкара, нимпайкара ва ҳайкалҳои шахсиятҳои таърихию фарҳангии миллат дар он сурат мегирад, ба зиёратгоҳи бузургони миллат табдил додан мумкин аст.

Бояд тазаккур дод, ки миллати тамаддунофари мо ба инсоният садҳо ва ҳазорҳо шахсиятҳои барҷастаи таърихию фарҳангӣ додааст. Аз ин рӯ, дар интихоби чунин шахсиятҳо мо барои арҷгузорию бузургдошт дар ин маҷмаа мушкилӣ надорем. Маҳз бо ҳамин сабаб мо бояд ба чунин паҳлуҳои ин масъала таваҷҷуҳ дошта бошем. Якум, аз байни шахсиятҳои даврони ориёии таърихи худ бояд гиромидошти шахсонеро ба роҳ монем, ки дигар ҳамзабонони мо бо сабабҳои динию мазҳабӣ ба онҳо таваҷҷуҳ намекунанд. Дуюм, ба масъалаи он низ, ки як қатор мутафаккирони моро бе ягон асоси воқеӣ дигарон мехоҳанд азхуд кунанд, бояд камтаваҷҷуҳӣ зоҳир накунем. Ба рӯйхати чунин шахсиятҳо аз Зардушт то Аҳмади Дониш метавон Курушу Дориюш, Спитамену Борбад, Исмоили Сомонӣ ва вазири пуртадбир Ҷайҳонӣ, Рӯдакию Фирдавсӣ, Ибни Сино, Носири Хусрав, Мавлонои Балхӣ, Абдураҳмони Ҷомӣ, Алии Ҳамадонӣ, Бедил, Шамсиддини Шоҳин ва садҳо шахсони дигарро ворид намуд.

Сарпарастии Мақомоти иҷроияи ҳокимияти давлатии шаҳри Душанберо ба зиёратгоҳ ва оромгоҳи шахсиятҳои таърихию фарҳангии миллати тоҷик дар дохили ҷумҳурӣ ва берун аз он бо роҳи саҳмгузорӣ дар ободонии ин мавзеъҳо ва ташкили хатсайрҳои сайёҳӣ ба зиёратгоҳ ва оромгоҳҳои мазкур барои сайёҳони дохилию хориҷӣ метавон амалӣ намуд. Ба ин гуна объектҳо, аз дидгоҳи мо, қабл аз ҳама, мақбараҳои Рӯдакӣ (Панҷакент) ва Алии Ҳамадонӣ (Кӯлоб), Хонаи Мавлоно (ноҳияи Ҷалолиддини Балхӣ), Хонаи Айнӣ ва мазори Аҳмади Дониш (Узбекистон), мазори Носири Хусрав (Афғонистон), мақбараи Бедил (Ҳиндустон) ва ғайраро ворид кардан зарур аст.
Намоди зоҳирӣ ва мундариҷаю муҳтавои ботинии Маҷмааи эҳёи хотираи таърихӣ ва таҳкими ҳувияти миллӣ бояд бо назардошти фалсафаи миллӣ, анъанаҳои муҷассамасозӣ ва меъмории ватанӣ, инчунин дастовардҳои санъату фарҳанги ҷаҳонӣ ва технологияҳои муосир ташаккул ёбад. Ороиши атрофи муҷассамаҳо дар шакли кӯчабоғ, иҳотадеворҳои дорои хусусияти бадеӣ, бо истифода аз сангҳои ороишии Тоҷикистон ва амсоли он метавонад шаклан ва мазмунан ин маҷмааро дар сатҳи хеле олӣ ба сокинони пойтахт, меҳмонони дохилию хориҷӣ муаррифӣ созад.

Дар маҷмуъ, таҳкими худшиносӣ, худогоҳии миллӣ ва ҳувияти миллӣ ҳамчун ҷузъи таркибии ҳувияти шахс, ки бо эҳсоси мансубият ба миллат, давлат ва фазои фарҳангии муайян, дарки умумияти таърих ва забон, инчунин эҳсоси мансубият ба давлати муайян, ғояи миллӣ, рамзҳои давлатӣ ва ватандӯстию меҳанпарастӣ муайян карда мешавад, дар даврони муосир ба вазифаи сарнавиштсози ҳар халқу миллат табдил ёфтааст. Маҳз бо назардошти ҳамин омил бунёди Маҷмааи эҳёи хотираи таърихӣ ва таҳкими ҳувияти миллӣ дар пойтахти мамлакатамон имрӯз беш аз пеш мубрамият пайдо мекунад.

Дар ин асос иқдоми ватандӯстона ва миллатпарваронаи Раиси Маҷлиси миллии Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон, Раиси шаҳри Душанбе муҳтарам Рустами Эмомалӣ оид ба бунёди ин маҷмаа қобили дастгирӣ буда, саҳмгузории маънавии ҳар шаҳрванди ҷумҳурӣ дар бунёди он вазифаи муқаддастарин ба ҳисоб меравад.

«Раванди оби Душанбе» - ин ташаббуси Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикстон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон мебошад, ки ҳадафи он ҳар 2 сол баргузор намудани конфронси байналмилалӣ оид ба Даҳсолаи байналмилалии амал «Об барои рушди устувор, солҳои 2018-2028» ҷиҳати татбиқи ҳадафу вазифаҳои Даҳсолаи мазкур ва Ҳадафи 6-уми Рӯзномаи 2030 оид ба рушди устувор ба ҳисоб меравад.

Яке аз он ҷорабиниҳо Конфронси навбатӣ дар доираи «Раванди оби Душанбе» дар соли 2026, яъне конфронси 4-уми байналмилалии сатҳи баланд оид ба Даҳсолаи байналмилалии амал «Об барои рушди устувор, солҳои 2018-2028» мебошад.

Маълумоти омории созмонҳои байналмилалӣ нишон медиҳад, ки масоили об ва санитария бо тағйирёбии иқлим ва хушксолиҳо сахт алоқаманданд аст. Соли 2025 тақрибан 750 миллион нафар аҳолии сайёра ба оби тозаи ошомиданӣ дастрасӣ надоштанд. Ҳамчунин, зиёда аз 2,2 миллиард нафар бо мушкилоти санитарӣ рӯ ба рӯ мебошанд. Дар кишварҳои дорои норасоии об, хушксолиҳо метавонанд то 50% захираҳои обро кам кунанд, ки ин метавонад ба кишоварзӣ, истеъмоли оби нӯшокӣ ва истеҳсолот таъсири бевосита расонад.

Тибқи пешгӯиҳои Созмони Милали Муттаҳид, то соли 2030 беш аз 40 фоизи минтақаҳои ҷаҳон ба хатари танқиси шадиди об дучор хоҳанд шуд. Ин вазъ пеш аз ҳама ба таъсири тағйирёбии иқлим ва афзоиши ҳарорати ҳаво аз 1,1 то 2 дараҷа вобаста буда, чунин раванд тайи панҷ соли охир идома дорад. Дар натиҷа, масъалаҳои об ва иқлим ба яке аз масъалаҳои глобалии рӯзномаи ҷомеаи ҷаҳонӣ табдил ёфтаанд.

Ҳадафи 6-уми Рӯзномаи 2030 оид ба рушди устувор ба таъмини дастрасии умумиҷаҳонӣ ба оби тозаи ошомиданӣ ва хизматрасониҳои санитарӣ, истифодаи самараноки захираҳои об ва ҳифзи экосистемаҳои обӣ равона шудааст. Дар ин замина, Даҳсолаи байналмилалии амал «Об барои рушди устувор», 2018–2028, ки бо пешниҳоди Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон ва бо ҷонибдории Созмони Милали Муттаҳид роҳандозӣ гардидааст, ҳамчун платформаи муҳими илмӣ-тадқиқотӣ ва мониторинги вазъи захираҳои об хизмат мекунад. Ин ташаббус ба масъалаҳои баланд бардоштани сифати оби нӯшокӣ, ҳифзи захираҳои оби рӯизаминӣ ва зеризаминӣ, пешгирии ифлосшавӣ, коҳиш додани талафоти об дар соҳаҳои кишоварзӣ ва саноат, инчунин таҳкими ҳамкории байналмилалӣ ҷиҳати муқовимат бо норасоии об аҳамияти махсус медиҳад.

Мувофиқи маълумоти омории созмонҳои байналмилалӣ, дар айни замон тақрибан 2,2 миллиард нафар ба хизматрасониҳои бехатари оби тоза дастрасӣ надоранд ва беш аз 4,2 миллиард нафар бо мушкилоти санитарӣ рӯ ба рӯ мебошанд. Ҳамзамон, пешгӯиҳо нишон медиҳанд, ки то соли 2030 дар сурати идома ёфтани суръати кунунии истифодаи захираҳои об, норасоии об метавонад дар беш аз 40 фоизи минтақаҳои ҷаҳон ба сатҳи шадид расад. Дар ин замина, татбиқи чунин тадбирҳо барои амалисозии ҳадафу вазифаҳои Даҳсолаи байналмилалии амал «Об барои рушди устувор» ва Ҳадафи 6-уми Рӯзномаи 2030 оид ба рушди устувор аҳамияти калидӣ дорад.

Дар айни замон, тақрибан 750 миллион нафар ба оби тозаи ошомиданӣ дастрасӣ надоранд, дар ҳоле ки беш аз 2,2 миллиард нафар бо мушкилоти санитарӣ ва маҳдудияти дастрасӣ ба оби бехатар рӯ ба рӯ мебошанд. Ин нишон медиҳад, ки норасоии оби нӯшокӣ ва мушкили хизматрасониҳои санитарӣ масъалаҳои ҷудогона бошанд ҳам, аз ҷиҳати мазмун ба ҳам алоқаманданд. Дар ҳамин замина, Ҳадафи 6-уми Рӯзномаи 2030 оид ба рушди устувор ва Даҳсолаи байналмилалии амал «Об барои рушди устувор» ба ҳалли ин мушкилот равона гардидаанд. Нақши Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон дар пешниҳоду пешбурди ташаббусҳои марбут ба обу иқлим дар сатҳи Созмони Милали Муттаҳид махсусан муҳим буда, ин иқдомҳо ба таҳкими ҳамкории байналмилалӣ ва ҷалби ҷомеаи ҷаҳонӣ ба ҳалли мушкилоти глобалии об мусоидат менамоянд.

Тоҷикистон, ки кишвари дорои захираҳои фаровони об мебошад, дар муддати зиёда аз ду даҳсола бо роҳбарии Пешвои миллат дар пешбурди масоили об ва иқлим дар сатҳи байналмилалӣ фаъолият намудааст. Пешвои миллат бо пешниҳоду ташаббусҳои созанда дар Созмони Милали Муттаҳид ва дигар платформаҳои ҷаҳонӣ барои ҳифзи захираҳои об, рушди устувор ва мубориза бо тағйирёбии иқлим нақши муҳим дошта, ҳамкории минтақавӣ ва байналмилалиро барои тақсимоти оқилонаи об ва истифодаи самараноки он тақвият бахшидааст. Ин амалҳо дар доираи Даҳсолаи байналмилалии амал «Об барои рушди устувор» ва ҳадафҳои Ҳадафи 6-уми Рӯзномаи 2030 ҷиҳати татбиқи сиёсати устувор ва ҳифзи об нақши калидӣ доранд.

Дар доираи сиёсати давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон санадҳои стратегӣ ва барномаҳои давлатӣ ба яке аз самтҳои калидии таъмини рушди устувор табдил ёфтааст. Татбиқи муқаррароти Стратегияи Ҷумҳурии Тоҷикистон дар соҳаи илм, технология ва инноватсия то соли 2030 заминаи мустаҳками илмӣ ва инноватсиониро барои ҳалли мушкилоти муҳити зист, тағйирёбии иқлим ва истифодаи оқилонаи захираҳои табиӣ фароҳам меорад.

Дар ин замина, Барномаи давлатии экологии Ҷумҳурии Тоҷикистон барои солҳои 2023–2028, Стратегияи миллии мутобиқшавӣ ба тағйирёбии иқлим то соли 2030 ва Стратегияи миллии об то соли 2040 ба таҳкими иқтидори миллӣ дар соҳаҳои ҳифзи муҳити зист ва идоракунии устувори захираҳои об равона гардидаанд.

Ҳамзамон, Нақшаи мукаммали пайванди инноватсия бо истеҳсолот, Стратегияи паст кардани хавфи офатҳои табиӣ, Барномаи омӯзиш ва нигаҳдории пиряхҳо, инчунин барномаҳо дар соҳаҳои энергетика, кабудизоркунӣ ва беҳдошти замину обёрӣ ҳамоҳангии илм, технология ва истеҳсолотро тақвият дода, ба баланд бардоштани устувории кишвар нисбат ба тағйирёбии иқлим мусоидат мекунанд. «Бистсолаи рушди фанҳои табиатшиносӣ, дақиқ ва риёзӣ» бошад, пояи кадрии ин равандро таъмин месозад.

Дар ҳамин чорчӯба, Қарори Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон дар бораи тартиби ташкили шабакаи давлатии мушоҳидавии пиряхҳо аҳамияти махсус дорад, зеро он механизми ягонаи мониторинг, ҷамъоварӣ ва таҳлили маълумоти илмиро фароҳам оварда, барои қабули қарорҳои асоснок дар соҳаҳои об, энергетика, коҳиши хавфи офатҳои табиӣ ва мутобиқшавӣ ба тағйирёбии иқлим хизмат мекунад.

Ҷумҳурии Тоҷикистон ҳамчун кишвари дорои захираҳои фаровони об, ҳам дар сатҳи миллӣ ва ҳам дар сатҳи байналмилалӣ ба масъалаҳои об ва тағйирёбии иқлим таваҷҷуҳи хос зоҳир менамояд. Дар сатҳи миллӣ, сиёсати давлатӣ ба идоракунии устувори захираҳои об, таъмини аҳолӣ бо оби тозаи ошомиданӣ, ҳифзи экосистемаҳои обӣ ва мутобиқшавӣ ба таъсири тағйирёбии иқлим равона гардидааст. Дар сатҳи байналмилалӣ бошад, Ҷумҳурии Тоҷикистон бо роҳбарии Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон, бо пешниҳоди ташаббусҳои муҳими ҷаҳонӣ дар Созмони Милали Муттаҳид, аз ҷумла Даҳсолаи байналмилалии амал «Об барои рушди устувор», 2018–2028, нақши фаъол ва эътирофшуда дорад. Ин ташаббусҳо ба таҳкими ҳамкории байналмилалӣ, рушди таҳқиқоти илмӣ, мониторинги захираҳои об ва ҷалби ҷомеаи ҷаҳонӣ ба ҳалли мушкилоти глобалии обу иқлим мусоидат намуда, Тоҷикистонро ҳамчун яке аз пешсафон дар дипломатияи ҳамкори дар соҳаи об ва роҳҳои ҳали ин мушкилот дар сатҳи байналмилалӣ муаррифӣ намудааст.

Муовини директор оид ба илм ва таълими Институти масъалаҳои об, гидроэнергетика ва экологияи АМИТ

Соли 2026 дар Ҷумҳурии Тоҷикистон бо Фармони Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ, Пешвои миллат, Президенти муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон «Соли вусъат додани корҳои ободониву созандагӣ ва тақвияту таҳкими худшиносиву худогоҳии миллӣ» эълон гардидааст. Ин ташаббус дар Паёми навбатии Президенти муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон ба Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 16 декабри соли 2025 пешниҳод шуда, ба ифтихори 35-солагии Истиқлолияти давлатӣ равона гардидааст.

Президенти муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон таъкид намуданд, ки соли 2026 соли таърихӣ аст ва мардуми шарифи Тоҷикистон бояд корҳои ободониро вусъат диҳанд, хонаву кошона, кӯчаю маҳаллаҳои зисти худро тозаю озода нигоҳ доранд. Ин эълон рамзи идомаи рушди устувор ва ваҳдати миллии кишвар мебошад.

Ободониву созандагӣ мафҳумҳои асосии сиёсати давлатии Тоҷикистон пас аз ҷанги шаҳрвандӣ (1992–1997) ва истиқлол (1991) мебошад, ки дар паёмҳо, суханрониҳо ва матбуоти давлатӣ ҳамеша зикр мешаванд ва рамзи пешрафти давлатро ифода мекунанд.

Тайи солҳои истиқлол Тоҷикистон аз харобиҳо сар бардошта, ба мамлакате табдил ёфтааст, ки инфрасохтори муосирро доро мебошад. Ба ифтихори 35-солагии Истиқлоли миллӣ то соли 2025 беш аз 26 ҳазор иншоот ба истифода дода шудааст, ки аксари онҳо бо саҳми соҳибкорон ва мардуми шарифи Тоҷикистон бунёд гардидаанд.

Ободонӣ маънои обод кардан, зебо гардондан, тоза нигоҳ доштан ва беҳбудии инфрасохторро дорад, ки ба он сохтмони роҳҳо, боғҳои фароғатӣ, биноҳои баландошёнаи нави замонавӣ дохил мешавад. Ин ҳама ободкориҳо шароити зиндагии мардумро беҳтар мегардонад ва зебоии Ватанро афзун мекунад. Дар ин замина Неругоҳи барқи обии «Роғун», корхонаҳои калони саноатӣ, муассисаҳои таълимӣ, тиббӣ ва фарҳангӣ мисоли равшананд.

Президенти муҳтарам Эмомалӣ Раҳмонро «меъмори асосии ободкориву созандагӣ» меноманд, зеро ташаббусҳои ӯ асоси ин пешрафтҳоро муайян мекунад. Дар Паёми соли 2025 таъкид шуд, ки то ҷашни 35-солагӣ ин рақам аз 30 ҳазор иншоот мерасад. Дар вилояти Суғд, Хатлон ва дигар минтақаҳои мамлакат корҳои сохтмонӣ ба ифтихори 35 солагии Истиқлоли миллӣ вусъат ёфтаанд.

Аз рӯзҳои аввали роҳбарӣ, аз ноябри соли 1992 Президенти муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон ба корҳои созандагӣ таваҷҷӯҳи хоса зоҳир намуданд. Пас аз имзои созишномаи сулҳу ваҳдат, 27 июни соли 1997 мамлакат ба марҳилаи созандагӣ, ободониву бунёдкорӣ гузашт.

Иншооти бузург чун НБО-и «Роғун», роҳҳои мошингард, нақбҳо ва корхонаҳои саноатӣ рамзи ин созандагӣ мебошанд. Дар соли 2025 сохтумони НБО-и «Роғун» идома дорад ва агрегати сеюм пурра то соли 2027 ба кор дароварда мешавад, иброз дошт дар паёми худ Пешвои миллат.

Солҳои 2022–2026 «Солҳои рушди саноат» эълон шуда, ки ин ба вусъат бахшидани инфрасохтори кишвар мусоидат мекунад.

Президенти муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон дар сафарҳои корӣ шахсан ба корҳои ободониву созандагӣ шинос шуда, супоришҳои мушаххаси худро медиҳанд. Дар панҷ соли охир беш аз 20 миллиард сомонӣ барои ободонии кишвар харҷ шудааст. Ин нишонаи тинҷиву амониву ваҳдати миллӣ мебошад.

Дар шаҳрҳои Душанбе ва Хуҷанд инфрасохтор пурра навсозӣ шуда истодааст. Ободониву созандагӣ асоси рушди иқтисодӣ ва иҷтимоӣ мебошад, ки он ба ҳалли мушкилоти демографӣ (аҳолӣ ба беш аз 10 миллион расидааст) мусоидат мекунад.

Дар Паёми соли 2025 таъкид шуд, ки то соли 2030 нақшаҳои бузург амалӣ мешаванд. Соли 2026 сохтмони 300 км роҳҳои байналмилалӣ оғоз мегардад.

Ободониву созандагӣ ду ҷанбаи рушди Тоҷикистон аст: моддӣ ва маънавӣ. Бо роҳбарии Президенти муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон кишвар ба сӯи ояндаи дурахшон қадам мезанад, то соли 2026 фурсат барои вусъати корҳои ободонӣ ҳаст ва ҳар як шаҳрванд масъул аст, ки дар обод кардани Ватани маҳбуби худ саҳм гузорад. Ин роҳи ҳифзи соҳибихтиёрӣ, ваҳдат ва пешрафти Тоҷикистони соҳибистиқлол мебошад.

Худшиносӣ — ин шинохти амиқи таърих, фарҳанг, арзишҳои ниёгон ва ҳувияти миллӣ аст, ки донистани гузаштаи пурғановати миллат — аз тамаддуни ориёӣ, сар карда аз Саразм (5500-сола), давлати Сомониён ва Кӯшониён то анъанаҳои миллӣ масъулияти ҳар як шаҳрванд мебошад.

Худогоҳӣ ин огоҳии фаъолона аз мавқеи миллат дар ҷаҳони муосир, ҳифзи манфиатҳои миллӣ, муқобила бо таҳдидҳои берунӣ (ифротгароӣ, фарҳангбегонагӣ) ва таҳкими ваҳдати миллӣ аст. Он аз худшиносӣ фарқ мекунад. Худшиносӣ бештар донистани гузашта аст, аммо худогоҳӣ истифодаи ин донишҳо барои ҳозира ва оянда мебошад.

Тақвият ва таҳким ин боло бурдан ва мустаҳкам кардани ин эҳсосот тавассути таълим, чорабиниҳои фарҳангӣ ва сиёсати давлатӣ мебошад. Ин мафҳумҳо дар сиёсати хирадмандонаи Президенти кишвар муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон калидӣ мебошанд. Дар Паёми соли 2025 таъкид шуд, ки худогоҳии миллӣ асоси ваҳдат ва мустақилияти давлат аст.

Президенти муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон аз рӯзҳои аввали роҳбарӣ ба эҳёи арзишҳои миллӣ таваҷҷӯҳи хоса зоҳир намуда, пас аз имзои созишномаи сулҳу ваҳдат дар мамлакат дар фазои тинҷиву амонӣ бо иқдоми бевоситаи Пешвои миллат ҷашнҳои бузурги таърихӣ баргузор шуданд. Ба монанди 5500-солагии Саразм, 2700-солагии Кӯлоб, 3000-солагии Ҳисор ва эҳёи анъанаҳои Сада, Меҳргон, Тиргон ва Наврӯз.

Дар Паёми 16 декабри 2025 пешниҳод шуд, ки Маркази тамаддуни ориёӣ таъсис ёбад, то Тоҷикистон ҳамчун вориси ориёиҳо муаррифӣ шавад.

Озмуни ҷумҳуриявии «Фурӯғи субҳи доноӣ китоб аст» аз соли 2019 бо ибтикори бевоситаи Президенти кишвар муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон баргузор шуда, соли 2025 даври ҳафтуми онро ҷамбаст намуданд, ки дар он ҳазорон нафар шаҳрвандон иштирок карданд. Мақсад аз ин баланд бардоштани завқи китобхонӣ, таҳкими худогоҳӣ, дарёфти истеъдодҳо ва мубориза бо хурофот, нодониву ҷаҳолат аст.

Дар соли 2025 барои ҳавасмандгардонии иштирокчиён мукофотпулии озмунҳо ду баробар зиёд шуданд ва Шоҳҷоиза ба 4 нафар дода шуд.

Ҷашнҳои миллӣ ва эҳёи анъанаҳо ба боло бурдани худшиносӣ мусоидат мекунанд ва ҷавонон дар чорабиниҳои ҷумҳуриявии ватандӯстӣ фаъолона иштирок менамоянд.

Китобхонӣ асоси таълим ва худогоҳӣ мебошад. Худогоҳии миллӣ барои муқобила бо таҳдидҳои глобалӣ (терроризм, ифротгароӣ) зарур аст. Он ватандӯстиро тарбия мекунад ва ҷавононро аз таъсироти бегонапарастӣ муҳофизат менамояд. Дар шароити ҷаҳонишавӣ худогоҳӣ ҳувияти миооиро ҳифз намуда, ба рушди маънавӣ мусоидат менамояд.

Президенти муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон таъкид мекунанд, ки бидуни худогоҳӣ ҳифзи асолат мушкил аст. Соли 2026 ҳам ободониро (рушди моддӣ) ва ҳам тақвияту таҳкими худшиносиву худогоҳиро (рушди маънавӣ) дар бар мегирад. Ҳадаф ин ободу зебо гардонидани Ватани азиз ва ошноии бештар бо таърихи бисёрҳазорсолаи миллати куҳанбунёди тоҷик мебошад.

Бо роҳбарии Президенти кишвар муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон миллати тоҷик ба сӯи ояндаи дурахшон қадам мемонад. Ин роҳ роҳи ҳифзи соҳибихтиёрӣ, ваҳдати миллӣ ва пешрафти Тоҷикистони соҳибистиқлол мебошад.

ШИРИН ҚУРБОНОВА, сарходими илмии Институти омӯзиши масъалаҳои давлатҳои

Осиё ва Аврупои Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон, доктори илмҳои таърих.

ДУШАНБЕ, 17.01.2026 /НИАТ «Ховар»/. В рамках глобальных инициатив Президента Республики Таджикистан, Лидера нации уважаемого Эмомали Рахмона, направленных на сохранение ледников и развитие наук о криосфере, в сентябре-октябре 2025 года на территории Мургабского района была успешно проведена международная научно-исследовательская экспедиция на леднике № 3 бассейна Ховаркуль.

Директор Центра изучения ледников Национальной академии наук Таджикистана Назриало Шерализода сообщил корреспонденту НИАТ «Ховар», что экспедиция была организована по инициативе Национальной академии наук Таджикистана и Комитета по охране окружающей среды при Правительстве Республики Таджикистан совместно с ученными Швейцарии, Франции, России и Японии, стала одним из ключевых практических мероприятий в контексте объявленного ООН «Десятилетия действий для наук о криосфере (2025-2034 годы)».

«В международной экспедиции приняли участие 20 учёных и исследователей из ведущих научных учреждений Таджикистана, России, Китая, Швейцарии, Японии, Германии, Канады, США, Франции и других стран.

Перед участниками экспедиции были поставлены основные задачи, то есть проведение бурения ледника и извлечение ледникового керна, изучение динамического состояния ледника, лабораторное исследование отобранных образцов с целью получения данных для реконструкции климатических и гляциологических процессов, а также укрепление международного научного сотрудничества в сфере исследований криосферы.

Ключевой задачей экспедиции являлся поиск ледника, наименее подверженного деградации, что позволило бы получить максимально полную и достоверную информацию о климатических условиях прошлого», — сказал Назриало Шерализода.

Ученый добавил, что по результатам предыдущих экспедиций и научно-исследовательских работ Центра изучения ледников Национальной академии наук Таджикистана для проведения буровых работ был выбран ледник № 3 бассейна Ховаркуль, современное название которого — «Калъаи кабуд», что в переводе означает «Синяя крепость».

«Ледник № 3 бассейна Ховаркуль расположен на высоте 5100-5811 метров над уровнем моря и представляет особый научный интерес. По своим природно-климатическим характеристикам он относится к ледникам, находящимся в стадии относительного роста, что соответствует научной концепции «аномального каракорумского процесса».

В отличие от большинства ледников Северного Памира, этот ледник характеризуется сравнительно низкими темпами деградации, что формирует благоприятные условия для детального изучения механизмов аккумуляции и питания ледников, а также оценки их устойчивости к современным и прогнозируемым климатическим изменениям. Указанные условия способствуют сохранности стратифицированной климатической информации в ледяных слоях различного возраста, обладающих высокой научной значимостью для палеоклиматических реконструкций и разработки научно обоснованных механизмов долгосрочного сохранения ледников и криосферы в целом», — отметил директор Центра изучения ледников Национальной академии наук Таджикистана.

По его словам, в ходе полевых работ с сентября по октябрь 2025 года в суровых высокогорных условиях были пробурены две скважины глубиной более 110 метров, из которых извлечены два ледниковых керна, представляющие исключительную научную ценность.

«Лабораторный анализ полученных кернов позволит определить химический состав атмосферы и осадков в различные исторические периоды, реконструировать климатические изменения, включая фазы похолоданий и резкие климатические колебания, исследовать процессы формирования и эволюции криосферы в высокогорных условиях, а также получить научно обоснованные данные, необходимые для прогнозирования динамики ледников и состояния водных ресурсов.

Полученные материалы станут важной научной базой для разработки мер по адаптации к изменению климата и обеспечению водной безопасности региона.

Итоги экспедиции получили высокую оценку со стороны зарубежных партнёров. Профессионализм таджикских учёных, соблюдение международных стандартов полевых исследований и сложность выполненных работ в экстремальных высокогорных условиях были отмечены как пример успешного научного сотрудничества.

13 октября 2025 года в городе Душанбе по итогам экспедиции Национальной академией наук Таджикистана совместно с посольствами Франции, Швейцарии и Японии была организована Международная научно-практическая конференция «Криосфера, климат и водные ресурсы: современные вызовы и международное сотрудничество», в ходе которой представлены предварительные научные результаты проведённых исследований.

По итогам конференции полученные ледниковые образцы были официально переданы учёным для дальнейших лабораторных исследований в Институт низкотемпературных исследований Университета Хоккайдо (Япония), а также на долгосрочное хранение в международный фонд «Ice Memory» в Антарктиде в качестве вклада Таджикистана в сохранение климатической памяти планеты», — подчеркнул Назриало Шерализода.

Ученый считает, что экспедиция стала первым в мире исследовательским проектом по извлечению ледникового керна, реализованным после официального объявления ООН «Десятилетия действий для наук о криосфере (2025-2034 годы)», что подчёркивает ведущую роль Республики Таджикистан в развитии глобальных исследований криосферы.

Проведённые работы на леднике Ховаркуль наглядно демонстрируют реальный вклад таджикских учёных в мировую науку и практическую реализацию международных инициатив по сохранению ледников.

Лайло ТОИРИ

НИАТ «Ховар»

Дар шароити ҷаҳонишавӣ ва афзоиши равандҳои фарҳангии бегона, ҳифз ва тақвияти тоҷикияти миллӣ барои таъмини ҳуввият ва бақои давлату миллат нақши калидӣ мебозад. Тоҷикияти миллӣ ҳамчун маҷмӯи арзишҳо, суннатҳо, забон, таърих ва ҷаҳонбинии мардуми тоҷик, рамзи ҳастии миллат ва пояи худшиносии ҳар як фарди ҷомеа ба шумор меравад. Тоҷикияти миллӣ дар тӯли таърих ба шарофати бузургоне чун Рӯдакӣ, Фирдавсӣ, Ибни Сино, Камол, Саъдӣ, Ҳофиз ва Садриддин Айнӣ ташаккул ёфтааст.

Ин мероси ғании маънавӣ ва фарҳангӣ на танҳо реша дар таърих дорад, балки имрӯз низ барои бедор намудани ҳисси ифтихор, ватанпарастӣ ва масъулияти шаҳрвандии насли ҷавон муҳим аст. Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон, зери роҳбарии Пешвои муаззами миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон, пайваста кӯшиш менамояд, то забон, фарҳанг, урфу одат ва арзишҳои миллиро ҳифз ва инкишоф диҳад. Баргузории ҷашнҳои миллӣ, эҳёи Наврӯз, забони давлатӣ, рамзҳои давлатӣ ва таълимоти худшиносӣ дар мактабу донишгоҳҳо гувоҳи ин аст.

Пойдории давлати миллии тоҷикон ва рушди он бидуни таҳкими тоҷикияти миллӣ номумкин аст. Ҳар як шаҳрванди кишвар бояд дар роҳи пос доштани арзишҳои тоҷикиятиву миллӣ, ҳифзи забону фарҳанг, ва тарбияи фарзандони худ дар рӯҳияи ватандӯстӣ саҳмгузор бошад. То замоне ки тоҷикияти миллӣ дар қалби мо зинда аст, миллати тоҷик пояндаву неруманд хоҳад монд! Тоҷикият мафҳумест, ки зери он ҳуввият, фарҳанг, таърих, урфу одат, забон, арзишҳо ва ҷаҳонбинии мардуми тоҷик фаҳмида мешавад.

Ин мафҳум танҳо рамзи набудани фосила байни гузаштаву имрӯзи миллат нест он рукни устувори соҳибихтиёрӣ, худшиносии ҷамъиятӣ ва кафолати пешрафт ва бақои давлату ҷомеа мебошад. Ҳар як давлат барои устувории худ ба ду чиз ниёз дорад: идоракунии оқилона ва ҳуввияти милли. Агар аввалӣ воситаи амалӣ бошад, дуюмӣ илҳоми маънавӣ ва нерӯи созандаест, ки тамоми қадамҳои ҷамъиятиро таҳрик медиҳад. Забон нахустин нишона ва гурӯҳбандии ҳуввияти миллӣ мебошад.

Забони тоҷикӣ воситаи муоширати рӯзмарра нест, балки дили фарҳанг, эҳсос, назм ва андешаҳои як миллат аст. Он бояд ҳамчун василаи асосии омӯзиш, фарҳанг, давлатдорӣ, таълим ва таҳқиқ эҳтиром ва тавсеа ёбад. Фарҳанг маҷмӯи урфу одат, санъат, анъана, ҷашну маросимҳо ва меъёрҳои ахлоқиёт аст. Наврӯз, рўзҳои таърихӣ, маросимҳои оилавӣ ва фарҳангии мардуми тоҷик — ҳама нишонаҳои амиқи фарҳанг мебошанд, ки инсонро муттаҳид месозанд ва фарқияти онҳоро аз дигар қавмҳо нишон медиҳанд. Тоҷикистон дорои таърихи ҳазорсолаи давлатдорист. Аслан, тоҷикон ҳамчун яке аз қавмҳои калонтарин дар Осиёи Марказӣ саҳми бузурге дар тамаддуни башар доштаанд. Номҳои бузурге мисли Фирдавсӣ, Рӯдакӣ. Ҷомеаҳое, ки тавонистаанд ҳуввияти миллии худро нигоҳ доранд, ба зудӣ рушд мекунанд. Инчунин, чунин ҷомеаҳо бо эътимод, эҳтиром ба арзишҳои худ ва таъсиргузорӣ дар арсаи байналмилалӣ шинохта мешаванд.

Дар Тоҷикистон, сиёсати давлатӣ низ дар ин замина равона шудааст:

Таъйини забони тоҷикӣ ҳамчун забони давлатӣ;

Арзишҳои миллӣ ҳамчун асоси тарбия;

Ҷашну маросими милли ҳамчун омили муттаҳидсоз. Таълими таърих ва фарҳанг дар сохторҳои таълимӣ. Пешвои миллат, муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон, борҳо таъкид кардаанд, ки ҳуввияти миллӣ муҳимтарин пояи давлатдорӣ аст ва бе он ягон пешрафт пойдор нахоҳад монд. Таълими забон, эҳтироми фарҳанг ва арҷгузорӣ ба арзишҳои миллӣ барои насли наврас муҳим арзёбӣ мешавад. Барои нигоҳ доштани тоҷикиятӣ, бояд равандҳои ҷаҳонӣ ба фоидаи миллӣ истифода шаванд. Яъне, ҷаҳонишавӣ бояд на ҳамчун таҳдид, балки ҳамчун имкони бозтоб ва паҳн кардани арзишҳои миллӣ дар сатҳи байналмилалӣ қабул шавад. Ҳуввияти миллӣ Тоҷикистонро ҳамчун як давлате, ки таъриху фарҳанг ва арзишҳои худро дорад, муайян мекунад. Он ба мо итминон медиҳад, ки ҳар қадам дар ҳаёт бояд бар асоси огоҳӣ, худшиносӣ ва ифтихор аз миллат бошад. Пешрафти ҷомеа бе пос доштани арзишҳои тоҷикиятӣ имконнопазир аст.

Окимшоева Рухсора Суҳробовна н.и.п. Котиби илмии Институти омӯзиши масъалаҳои давлатҳои Осиё ва Аврупои АМИТ

Паёми Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ – Пешвои миллат Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон, ба Маҷиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон, санади муҳими барномавӣ аст, ки самтҳои асосии сиёсати дохилӣ ва хориҷии кишварро муайян мекунад. Паёми Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон як роҳнамо барои ҳамаи соҳаҳои ҳаёти кишвар аст, ки ба рушди устувор ва пешрафти Тоҷикистон нигаронида шудааст.

Қобили зикр аст, ки Паёми Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ, Пешвои миллат Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон ҳуҷҷатест бе мислу монанд, ҳуҷҷатест, ки воқеаҳои тамоми ҷанбаҳои муҳими сиёсӣ, иҷтимоӣ ва фарҳангиест, ки барои фаъолияти имрӯзу ояндаи кишвар ва рушду пешрафти давлати тоҷикон роҳнамои неку ҳаётбахш заминагузор аст.

Паёми Пешвои мо – тоҷикон дар асл сиёсати пешгирифтаи дуруст, зиракию ҳушёрии стратегии роҳбарият ва дарк намудани эҳиёҷоти қишри ҷомеа мебошад. Дар ҳар як Паёми ироакарда Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон амиқтарин арзишҳои миллӣ ва таърихии Тоҷикистонро инъикос мекунанд. Дар Паёми солонаи Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ, Пешвои миллат ба Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон рушди устувори иқтисоду саноат, энергетика, роҳу нақлиёт, амнияту мудофиа, ҳифзи ҳуқуқу тартибот, тандурустӣ, фарҳанг, илму маориф, ҳифзи иҷтимоии аҳолӣ, ҷавонон, варзиш ва сайёҳӣ мавзуҳое буданд, ки асоси Паёмро дар бар мегирифтанд.

Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон мӯҳтарам Эмомалӣ Раҳмон мунтазам таъкид менамоянд, ки барои таъмин намудани рушди иқтисодӣ лозим аст, ки ҷомеа бо технологияҳои наву замонавии муосир, самтҳои нави иқтисод ва рушди иқтисоди рақамӣ дуруст таваҷҷуҳ намояд.

Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон дар Паёми солонаи худ ҳама он рӯйдодҳои муҳими таърихии дар соли сипаришударо, ки мардуми шарифи Тоҷикистон паси сар кардаанд ироа намуданд. Соли 2025 барои мардуми шарифи Тоҷикистон ва давлати соҳибистиқлоли тоҷикон бо дастовардҳои назаррас ва рӯйдодҳои муҳим боз як соли таърихӣ гардид. Баргузор гардидани интихоботи вакилони халқ ва аъзои Маҷлиси Миллии Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон, яъне чорабиниҳои муҳими сиёсӣ дар фазои озод, шаффоф ва дигар

сатҳи баланд баргузор гардидаанд. Дигар рӯйдоди таърихие, ки дар соли сипаришуда ҳалли худро ёфт ин масъалаи сарҳадии байни ду давлат - Ҷумҳурии Тоҷикистон ва Ҷумҳурии Қирғизистон мебошад, ки беш аз сад соли охир ҳалношуда буд. Қайд кардан зарур аст, ки дар соли сипаригашта бо басти якчанд созишномаву қатъномаҳо бо дигар давлатҳо заминаи устуворе гузошт барои пешрафти давлати мо.

Бо мақсади пойдор будани сулҳу ваҳдати ҳамешагӣ шартнома миёни Ҷумҳурии Тоҷикистон, Ҷумҳурии Қирғизистон ва Ҷумҳурии Узбекистон дар бораи нуқтаи пайвастшавии сарҳади давлатии се кишвар ва Эъломияи Хуҷанд ба имзо расид, ки барои рушди босуботи минтақа ва дустии абадӣ поягузор аст. Дар доираи ташаббусҳои ҷаҳонии худ соли 2025 Ҷумҳурии Тоҷикистон қатъномаи Созмони Милали Муттаҳид оид ба “Соли байналмиллалии ҳифзи пиряхҳо”, нахустин Конфронси байналмиллалии ҳифзи пиряхҳоро мизбонӣ намуд. Инчунин 12 декабри соли 2025 бо ташаббуси Тоҷикистон дар ҷаласаи 7- уми Маҷмаи Умумии Созмони Милали Муттаҳид оид ба муҳити зист қатънома доир ба “Ҳифзи пиряхҳо ва криосфера” ба хусуси Маҷмаи Умумии Созмони Милали Муттаҳид таҳти унвони “Нақши зеҳни сунъӣ дар фароҳам овардани имконоти навин барои рушди устувор дар Осиёи Марказӣ” қабул гардид. Пазируфтани ин ташаббусҳо ифодаи эътироф ва дастгирии ҷомеаи ҷаҳонӣ аз ибтикороти созандаи Тоҷикистон оид ба масъалаҳои мубрами рӯзномаи глобалӣ ба ҳисоб меравад.

Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон дастгирӣ ва рушди илму маорифро самти афзалиятнок эълон карда, ба ин соҳаи ҳаётан муҳим таваҷҷуҳи аввалиндараҷа ва доимӣ зоҳир менамояд. Ба ин соҳаи муҳиму тақдирсоз сармоягузорӣ ба ояндаи дурахшони миллат ва бақои давлат мешуморанд. Ҳамасола Ҳукумати мамлакат маблағгузориро дар ин соҳа мунтаам зиёд мекунанд, ки ин 21 фоизи хароҷоти буҷети давлатро дар бар мегирад.

Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ, Пешвои миллат Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон дар Паёми ироа гардидаи худ соҳаи илму маорифро асоси пешрафти кишвар шуморида, тамоми чораҳои заруриро меандешанд. Тибқи таҳмилҳо 25 соли оянда шумораи хонандагон ба чор миллион нафар мерасад, бинобар ин барои ҳарчӣ бештар омода намудани кадрҳои омӯзгорӣ, бунёди муассисаҳои таълимӣ ва ба стандартҳои ҷаҳонӣ мутобиқ гардонидани низоми таҳсилот, яъне омодагӣ ба гузариш ба низоми дувоздаҳсолаи таълим аз ҳозир чораҷуйи намоем. Бо ин мақсад Ҳукумати мамлакат вазифадор карда шуд, ки вазъи амалишавии Стратегияи миллии рушди маорифро то соли 2030-ро баррасӣ ва такмил намояд.

Аз эълон гардидани солҳои 2020-2040 чун “Бистсолаи омӯзиш ва рушди фанҳои табиатшиносӣ, дақиқ ва риёзӣ” шашсол сипарӣ гардид, ки ин тавонист барои сатҳи саводнокии хонандагон поягузор бошад. Барои бозҳам рушду нумуи самти афзалиянок дар соҳаи илму маориф барои ҷалби хонандагону донишҷуён омӯзиши забонҳои хориҷӣ, бахусус, русӣ ва англисӣ дар ҳамаи зинаҳои таҳсилот диққати ҷиддӣ ва маблағгузориҳо пешбинӣ шудааст.

Дар хотир дошта бошем, ки ояндаи давлату миллат аз насли босаводу донишманд, соҳибкасбу соҳибҳунар, соҳибмаърифату соҳибфарҳанг вобастагӣ дорад.

Кормандони Институти ботаника, физиология ва генетикаи растании Академияи миллии

илмҳои Тоҷикистон Абирова Бахтиниссо Муротбердиевна, Шарофова Мижгона Умедҷоновна

Дар шароити ҷаҳонишавӣ ва рушди босуръати илму технология, таъмини муассисаҳои илмӣ бо воситаҳои муосири лабораторӣ ва техникаҳои компютерӣ ба яке аз масъалаҳои калидӣ табдил ёфтааст. Пешрафти илм, татбиқи натиҷаҳои таҳқиқот ва рақобатпазирии илмии кишвар бевосита ба сатҳи таҷҳизонидани муассисаҳои илмӣ вобаста мебошад.

Раёсати Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон (АМИТ) бо роҳбарии хирадмандона ва дурандешонаи академики АМИТ Хушвахтзода Қобилҷон Хушвахт дар ин самт корҳои назаррасро ба роҳ мондааст. Имрӯзҳо, бо дастгирии бевоситаи Раёсати АМИТ, муассисаҳо ва марказҳои илмии АМИТ марҳила ба марҳила бо техникаҳои муосири компютерӣ, таҷҳизоти пешрафтаи лабораторӣ ва инфрасохтори зарурии илмӣ таъмин карда мешаванд.

Ин иқдом на танҳо барои беҳтар намудани шароити кори олимон ва муҳаққиқон, балки барои баланд бардоштани сифати таҳқиқоти илмӣ, ҷалби ҷавонон ба илм ва мутобиқ намудани фаъолияти илмӣ ба стандартҳои байналмилалӣ аҳамияти махсус дорад. Таҷҳизоти муосир имкон медиҳад, ки таҳқиқот бо дақиқӣ, суръат ва эътимоднокии баланд анҷом дода шуда, натиҷаҳои илмӣ дар сатҳи ҷаҳонӣ пешниҳод гарданд.

Аз ҷумла, бо дастгирии ҳамаҷонибаи Раёсати АМИТ, дар соли 2025 Маркази рушди инноватсионии илм ва технологияҳои рақамии АМИТ соҳиби як лабораторияи муҷаҳҳаз ва якчанд компютерҳои муосир гардид. Ин дастовард барои фаъолияти самараноки марказ заминаи устувор фароҳам оварда, имкониятҳои навро барои татбиқи лоиҳаҳои инноватсионӣ, рушди технологияҳои рақамӣ, коркарди маълумот ва татбиқи зеҳни сунъӣ дар таҳқиқоти илмӣ муҳайё менамояд.

Лабораторияи навтаъсис ба муҳаққиқон ва мутахассисон имкон медиҳад, ки таҳқиқотро бо истифода аз усулҳои пешрафта анҷом диҳанд, лоиҳаҳои муштаракро бо муассисаҳои илмии дохилӣ ва хориҷӣ роҳандозӣ намоянд ва натиҷаҳои илмиро ба истеҳсолот ва иқтисоди миллӣ наздик созанд. Ҳамзамон, техникаҳои компютерии муосир барои таҳияи моделҳо, таҳлили додаҳои калон (big data), барномасозӣ ва рушди платформаҳои рақамӣ нақши калидӣ доранд.

Бешак, чунин тадбирҳо гувоҳи таваҷҷуҳи махсуси роҳбарияти Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон ба рушди илм, инноватсия ва рақамикунонии соҳа мебошад. Таъмини воситаҳои лабораторӣ ва техникаҳои компютерӣ имрӯз на танҳо як ниёз, балки талаби замон аст, ки иҷрои он заминаи устувор барои рушди илми миллӣ, тарбияи кадрҳои баландихтисос ва пешрафти устувори кишварро фароҳам меорад.

Кодиров А.С. Директори Маркази рушди инноватсионии илм ва тенологияҳои рақамии АМИТ

Ташаббусҳои байналмилалие, ки тайи ду даҳсолаҳои охир бо роҳбарӣ ва пешниҳодҳои Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ - Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон дар сатҳи байналмилали амалӣ гардиданд, масъалаҳои ҳаётан муҳим барои инсоният ба меҳвари сиёсати байналмилали табдил ёфтанд. Ин ташаббусҳо, пеш аз ҳама, ба ҳифз ва истифодаи оқилонаи захираҳои об, таъмини амнияти экологӣ, коҳиши таъсири тағйирёбии иқлим ва рушди устувори иҷтимоию иқтисодӣ равона гардидаанд.

Ба рӯзномаи ҷаҳонӣ баровардани масъалаи об ҳамчун манбаи ҳаёт ва омили сулҳу ҳамкорӣ, Тоҷикистон тавонист давлатҳо ва созмонҳои байналмилалиро ба ҳам оварда, фарҳанги масъулияти муштаракро нисбат ба ояндаи сайёра тақвият бахшад. Ин иқдомҳо барои инсоният аҳамияти бузург доранд, зеро ин ташаббусҳо на танҳо ба ҳалли мушкилоти имрӯза, балки ба ҳифзи манфиатҳои наслҳои оянда нигаронда шудаанд. Тавассути ин ташаббусҳо об аз мавзӯи маҳдуди миллӣ ба арзиши умумибашарӣ табдил ёфта, ҳамкорӣ, эътимод ва ҳамбастагии давлатҳоро тақвият медиҳад. Ташаббусҳои байналмилалии Пешвои миллат саҳми воқеӣ дар сохтани ояндаи амн, боадолат ва устувор барои тамоми инсоният мебошанд.

Санаи 21 декабри соли 2016, Маҷмаи Умумии Созмони Милали Муттаҳид Қатъномае қабул намуд, ки Даҳсолаи байналмилалии амал «Об барои рушди устувор, солҳои 2018-2028»-ро дар бар мегирад. Қатъномаи мазкур бо дастгирии 177 давлати узви Созмони Милали Муттаҳид қабул гардида, барои татбиқи Ҳадафҳои рушди устувор ва истифодаю ҳифзи захираҳои обӣ заминаи мусоид фароҳам меорад. Ташаббуси мазкур аз ҷониби Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ - Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон 12 апрели соли 2015 дар Форуми 7-уми умумиҷаҳонии об, ки дар Ҷумҳурии Корея баргузор шуда буд пешниҳод гардид. Ин иқдом идомаи мантиқии Даҳсолаи байналмилалии амалиёти «Об барои ҳаёт», солҳои 2005-2015 буда, ки он низ бо пешниҳоди Ҷумҳурии Тоҷикистон амалӣ гардида буд. Ҳадафи асосии ин ташаббусҳо таъмини истифодаи оқилонаи захираҳои обӣ, ҳифзи онҳо ва мусоидат ба рушди устувори иқтисодию иҷтимоӣ дар сатҳи миллӣ ва байналмилалӣ мебошад.

Даҳсолаи байналмилалии амал «Об барои рушди устувор» аз 22 марти соли 2018 оғоз ёфта, то 22 марти соли 2028 идома меёбад. Ҳадафҳои асосии даҳсола ин ҳалли мушкилоти глобалӣ дар самти истифодаи самараноки об, коҳиш додани таъсири тағйирёбии иқлим, ҳифзи пиряхҳо ва обанборҳо, беҳтар намудани вазъи обёрӣ ва дастрасии аҳолӣ ба оби тоза ва ғайраҳо мебошад.

Мувофиқи маълумоти омории созмонҳои байналмилалӣ, ҳамасола аҳолии сайёра тақрибан 83 миллион нафар афзоиш меёбад. Бо зиёд шудани шумораи аҳолӣ, талабот ба оби нӯшокӣ то 64 миллион метри мукааб мерасад ва дар оянда метавонад то 17 маротиба афзоиш ёбад.

Ҳамасола тақрибан 750 миллион нафар аз дастрасӣ ба оби тоза танқисӣ мекашанд, 2,5 миллиард нафар шароити санитарии муносиб надоранд ва тақрибан 1,3 миллиард нафар бо нерӯи барқ таъмин нестанд. Маълумотҳои омории Созмони Милали Муттаҳид дар соли 2025 нишон медиҳанд, ки тахминан 2,2 миллиард нафар ҳанӯз ҳам аз оби нӯшокии хуб идорашаванда дастрасӣ надоранд, 3,4 миллиард нафар аз хизматрасониҳои санитарии босифат маҳруманд ва 1,7 миллиард нафар дастрасӣ ба беҳдошти асосӣ надоранд. Беш аз 2 миллиард нафар аҳолии сайёра дар минтақаҳое зиндагӣ мекунанд, ки бо танқисии шадиди об рӯбарӯ ҳастанд ва истифодаи об зери фишори сахти маҳдудият қарор дорад. Илова бар ин, офатҳои марбут ба об ҳар сол ба давлатҳо зиёда аз 60 миллиард доллари ИМА хисорот мерасонанд, дар ҳоле ки хушксолӣ ва биёбоншавӣ ба сарчашмаҳои зиндагии беш аз як миллиард нафар таҳдид мекунад.

Фаромуш набояд кард, ки ҳифзи захираҳои об ва дастрасӣ ба он на танҳо барои нигоҳ доштани ҳаёт, балки барои таъмини рушди устувор ва пешгирӣ аз офатҳои табиӣ барои миллиардҳо нафар аҳамияти ҳаётан муҳим дорад

Таъсири об ва тағйирёбии иқлим ба саломатӣ ва ҳаёт низ бетаъсир нест. Норасоии оби тоза ва шароити нокифояи беҳдошт ҳамарӯза сабаби марги то 1 000 кӯдаки то 5-сола мегардад. Аз соли 2015 то 2024 дастрасӣ ба оби босифати нӯшокӣ то андозае беҳтар шудааст (аз 68% то тақрибан 74%), аммо ҳанӯз миллиардҳо нафар аз он баҳра намебаранд. Омилҳои асосӣ ин мушкилот афзоиши аҳолӣ, тағйирёбии иқлим ва талаботи баланд дар кишоварзӣ ва саноат мебошанд. Аз рӯи таҳлилҳо танҳо 0,5 %-и оби рӯи Замин ҳамчун оби тозаи нӯшокӣ барои истеъмоли инсоният дастрас аст.

Тақрибан 71 %-и сатҳи Заминро об ташкил медиҳад, аммо қисми зиёди он барои истеъмоли инсонят дастрас нест. Қариб 97 фоизи тамоми оби рӯи Замин шӯр буда, дар уқёнусҳо ҷойгир аст ва танҳо ҳудуди 2,5 фоиз ба оби тоза рост меояд. Бо вуҷуди ин, бештари оби тоза дар захираҳои пиряхҳо, яхҳо ва захираҳои чуқури зеризаминӣ ҷойгир буда, барои истифодаи мустақим душвордастрас мебошад. Аз ин рӯ, танҳо як қисми хеле кам тақрибан 0,5 фоизи ҳаҷми умумии оби Замин ҳамчун оби тозаи нисбатан дастрас барои эҳтиёҷоти инсоният, аз ҷумла нӯшокӣ ва хоҷагидорӣ, истифода мешавад. Ин нишон медиҳад, ки захираҳои воқеан дастрасии оби нӯшокӣ ниҳоят маҳдуд буда, истифодаи оқилона ва ҳифзи онҳо аҳамияти ҳаётан муҳим дорад.

Аз 130 кишвари сабткунандаи омори об, танҳо 56% партови обҳои дар шароити хона истифодашавандаро тоза ва коркард мекунанд. Ҳол он ки сифати об барои пешгирии бемориҳои сироятӣ ва ҳифзи муҳити зист нақши калидӣ дорад. Норасоӣ ва ифлосшавии захираҳои об дар замони муосир ба як хатари ҷиддии иқтисодӣ ва экологӣ табдил ёфтааст. Солҳои охир омори Созмони Милали Муттаҳид нишон медиҳад, ки вазъи об ва санитария ҳанӯз ҳам мушкил ва баҳснок боқӣ мондааст. Миллиардҳо нафар ба хизматрасониҳои зарурӣ дастрасӣ надоранд, ва барои расидан ба ҳадафҳои дар соли 2030 муқарраргардида бояд суръати пешрафт ба таври назаррас афзоиш ёбад. Дар ин замина, Даҳсолаи байналмилалии амал «Об барои рушди устувор, солҳои 2018–2028» ба рушди дастрасӣ ба оби тоза ва беҳтар кардани сатҳи санитария ва идоракунии оби ҳаётан муҳим равона шудааст.

Тоҷикистон дар Осиёи Миёна, кишвари дорои бузури захираҳои обӣ маҳсуб гардида, ҳар сол дар қаламрави ҷумҳурӣ 64 миллиард метри мукааб об ташаккул меёбад, ки ин тақрибан 60% ҳаҷми оби дарёҳои минтақаро ташкил медиҳад. Масоҳати заминҳои обёришаванда дар Осиёи Миёна аз ибтидои асри XX, ки 2,5-3 миллион гектар буд, ба 8,5 миллион гектар афзоиш ёфтааст ва аҳолии минтақа аз 20 миллион нафар соли 1956 ба 65 миллион нафар имрӯз расидааст. Истеъмоли об дар минтақа аз 60 километри мукааб дар як сол ба 110 километри мукааб афзоиш ёфта, пешбинӣ мешавад, ки то соли 2030 тақрибан 20% бештар шавад.

Бо мақсади ҳалли ин мушкилот, Тоҷикистон тавассути ташаббусҳои байналмилалӣ, аз ҷумла эълони Даҳсолаи амалиёти «Об барои ҳаёт» ва Даҳсолаи байналмилалии амал «Об барои рушди устувор», барои рушди устувори истифодаи захираҳои об ва пешгирӣ аз мушкилоти об дар арсаи байналмилалӣ саҳми назаррас гузоштааст. Дар давраи солҳои 2005-2015, дар кишвар барои татбиқи лоиҳаҳои марбут ба об, тақрибан 1,648 миллиард доллари амрикоӣ маблағгузорӣ шуд, ки аз он 1,051 миллиард доллар барои дастрасӣ ба оби нӯшокӣ, 262 миллион доллар барои лоиҳаҳои беҳдоштӣ ва 335 миллион доллар барои обёрӣ ва соҳилмустаҳкамкунӣ равона гардидааст. Дар натиҷа, 1,5 миллион нафар шароити беҳтари дастрасӣ ба оби нӯшокӣ пайдо карданд. Ҳадафҳои Даҳсолаи байналмилалии амал «Об барои рушди устувор» ба рушди устувори иқтисодӣ, иҷтимоӣ ва муҳити зист равона шуда, ҳамзамон мусоидат ба ҳамгироии давлатҳо ва созмонҳои байналмилалӣ барои татбиқи барномаву лоиҳаҳои соҳаи об, тақвият додани иртиботи байналмилалӣ ва мубодилаи таҷрибаи беҳтарин дар самти об мебошад. Ин платформа имконияти ҷалби сармоя ва кӯмакҳои техникиро фароҳам оварда, барои рушди инфрасохтори об ва истифодаи самараноки захираҳои молиявӣ заминаи боэътимод мегузорад.

Бо назардошти ин, Даҳсолаи байналмилалии амал «Об барои рушди устувор», солҳои 2018-2028 ба ҷомеаи ҷаҳонӣ имконият медиҳад, ки ба самаранок истифода бурдани об аҳамияти аввалиндараҷа дода, сатҳи дастрасӣ ба оби тоза ва беҳбудии обёрӣ беҳтар шавад ва нақши Тоҷикистон дар арсаи байналмилалӣ ҳамчун ташаббускори барномаҳои обу иқлим мустаҳкам гардад.

Ҳамчунин, дар доираи иқдомҳои башардӯстона ва ҳамкории созандаи байналмилалӣ дар соҳаи об, бо ташаббуси Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон дар шаҳри Душанбе як қатор чорабиниҳои муҳими байналмилалӣ баргузор гардидаанд, ки дар пешбурди сиёсати ҷаҳонии об ва татбиқи Даҳсолаҳои байналмилалии амал «Об барои ҳаёт» ва «Об барои рушди устувор» нақши муассир бозидаанд. Аз ҷумла, аз 8–10 июни соли 2010 дар Душанбе Конференсияи байналмилалии сатҳи баланд оид ба баррасии фарогири миёнамуддати ҷараёни татбиқи Даҳсолаи байналмилалии амалиёти «Об барои ҳаёт» баргузор гардид, ки масъалаҳои рушди барномаҳои обӣ дар давраи миёнамуддат мавриди таҳлил қарор гирифтанд. Минбаъд, аз 20-21 августи соли 2013 Конференсияи ҷаҳонӣ оид ба ҳамкорӣ дар соҳаи об доир гардида, зарурати таҳкими ҳамкории минтақавӣ ва байналмилалиро барои ҳалли мушкилоти марбут ба захираҳои об таъкид намуд. Дар идомаи ин раванд, аз 9-11 июни соли 2015 Конференсияи сатҳи баланд оид ба натиҷаҳои татбиқи Даҳсолаи байналмилалии амалиёти «Об барои ҳаёт» баргузор гардида, дастовардҳои даҳсола ва самтҳои афзалиятноки минбаъдаи фаъолияти ҷаҳонӣ дар соҳаи об баррасӣ шуданд. Дар заминаи оғози Даҳсолаи нави СММ, аз 20-22 июни соли 2018 дар Душанбе Конференсияи байналмилалии сатҳи баланд оид ба Даҳсолаи байналмилалии амал «Об барои рушди устувор», солҳои 2018–2028 баргузор гардид, ки намояндагони зиёда аз 120 кишвари ҷаҳон ва созмонҳои байналмилалиро муттаҳид намуда, пешниҳодҳои мушаххасро ҷиҳати татбиқи ҳадафҳои марбут ба об дар чорчӯбаи Ҳадафҳои рушди устувор ироа кард. Аз 6 то 9 июн соли 2022, Конференсияи дуюми сатҳи баланд оид ба Даҳсолаи байналмилалии амал «Об барои рушди устувор» таҳти унвони «Тақвияти иқдомҳо ва ҳамкориҳо дар соҳаи об дар сатҳҳои маҳаллӣ, миллӣ, минтақавӣ ва ҷаҳонӣ» баргузор шуда, ба таҳкими шарикӣ ва омодагӣ ба Конфронси оби СММ дар соли 2023 замина гузошт. Дар идомаи ин раванд, аз 10-13 июни соли 2024 Конференсияи сеюми сатҳи баланд оид ба Даҳсолаи байналмилалии амал «Об барои рушди устувор» дар доираи Раванди оби Душанбе баргузор гардида, ба баррасии пешрафтҳо пас аз Конфронси оби СММ-2023 ва татбиқи Нақшаи амалиёт оид ба об равона гардид.

Маҷмӯан, ин чорабиниҳо ба Ҷумҳурии Тоҷикистон имконият фароҳам оварданд, ки мавқеи худро ҳамчун кишвари пешсаф дар ташаккули сиёсати глобалии об, таҳкими ҳамкориҳои минтақавӣ ва пешниҳоди роҳҳалҳои амалӣ барои ҳалли мушкилоти захираҳои обӣ боз ҳам тақвият бахшад.

Фирдавс Алиев - муовини директор оид ба илм ва таълимӣ

Институти масъалаҳои об, гидроэнергетика ва экологияи АМИТ

Тағйирёбии иқлим бо баландшавии ҳарорати ҳаво ба зиёдшавии шумора ва шиддатнокшавии равандҳои хатарноки табиӣ мусоидат намудааст. Кишвари мо ҳам аз таъсири манфии ин офатҳо эмин нест. Коршиносон ҳисоб кардаанд, ки таи шаст соли охир ҳарорати миёнаи ҳаво дар мамлакат 1,20С дар муқоиса бо нишондиҳандаи ҳарорати миёнаи ҳавои ҷаҳон 0,6 0С боло рафтааст ва пешгӯи карда мешавад, ки ин раванд таи даҳсолаҳои оянда тамоюли афзоиш кардан дорад.

Ҳамасола дар паи баландшавии ҳарорати ҳаво аз панҷсад то шашсад ҳолати фавқулодда дар Тоҷикистон рух медиҳад, ки навад дарсади он хусусияти табиӣ дошта, баъзеи онҳо хисороти калони иқтисодӣ ва ҳатто талафоти ҷониро ба бор меоранд. Бар асари обшавии босуръати пиряхҳо дар криосфера равандҳои хатарноки табиӣ боз фаъолтар гашта истодаанд. Пиряхҳои Тоҷикистон як ҷузъи табиати мамлакати мо буда, дар шароити тағйирёбии иқлим афзоиши суръати таназзулёбии онҳо бараъло мушоҳида карда мешавад. Ҳифзи пиряхҳо барои кишвари мо ва ҳамсоякишварҳо аҳамияти хосаро доро мебошад, зеро пиряхҳо манбаи асосии об дар минтақаи Осиёи Марказӣ ба ҳисоб мераванд.

Бо назардошти муҳиммияти масъалаи мазкур ва бо мақсади ҳалли мушкилоти дар самти обу иқлим ҷойдошта, Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ, Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон давоми қариб се даҳсолаи охир силсилаташаббусҳоро дар самти ҳифзу истифодабарии устувори захираҳои об, пиряхҳо ва тағйирёбии иқлим дар миқёси ҷаҳон пешниҳод намуданд, ки ҳамаи онҳо бо қатъномаҳои Созмони Милали Муттаҳид қабул гардиданд.

Аз байни ин иқдомҳо эълон гардидани соли 2025 ҳамчун «Соли байналмилалии ҳифзи пиряхҳо» ва «Даҳсолаи амал барои омӯзиши илмҳои криосферӣ, солҳои 2025-2034» нишонаи дарки мушкилоти ҷойдоштаи глобалӣ дар масъалаи ҳифз ва нигоҳдории пиряхҳо аз ҷониби ҷомеаи ҷаҳонӣ буда, дар тақвият бахшидани кору фаъолият, омӯзиш, ҳифзи пиряхҳо ва дигар компонентҳои криосфера мусоидат менамоянд.

Таваҷҷӯҳи домии Пешвои миллат дар ҳалли масъалаҳои обу иқлим ба таври ҳамешагӣ дида мешавад ва дар Паёми навбатии худ ба парламенти мамлакат, ки санаи 16 декабри соли 2025 ироа гардид, Пешвои миллат қайд намуданд:

«Мавзӯи ҳифзи пиряхҳо, омӯзиши илмҳои криосфера ва амалисозии ташаббусҳои байналмилалии Тоҷикистон дар соҳаи обу иқлим аҳаммияти стратегӣ ва ҷаҳонӣ дорад. Дар робита ба ин, пешниҳод мегардад, ки Муассисаи давлатии илмиву таҳқиқотии «Маркази омӯзиши пиряхҳои Академияи миллии илмҳо» ба Муассисаи давлатии илмиву таҳқиқотии «Институти омӯзиши пиряхҳо ва криосфераи Академияи миллии илмҳо» табдил дода шавад».

Ба Институти илмӣ тадқиқотӣ табдил додани Марказ ва ба номи он зам шудани калимаи «криосфера» ин маънои онро дорад, ки самти омӯзиш ва таҳқиқотҳо боз ҳам васеъ ва фарохтар мегардад.

Яъне минбаъд дар баробари омӯзиши пиряхҳо, ки яке аз ҷузъиёти қишри криосфера ба шумор мераванд инчунин омӯзиши қабатҳои барфи баландкӯҳҳо, қабатҳои яхбастаи абадии ҷинсҳои куҳӣ, яхҳои зеризаминӣ, глетчерҳои сангӣ ва дигар компонентҳои криосфера, бояд ба роҳ гузошта шаванд. Зеро тағйирёбии иқлим, ки баландшавии ҳарорати ҳаворо дар пай дорад натанҳо ба пиряхҳо балки ба тамоми ҷузъҳои криосфера таъсири худро гузошта истодааст. Криосфера ин қишри географии болоии замин буда, дар он равандҳои физикӣ-геологии криогенӣ, яъне равандҳои махсус ҷараён доранд, ки танҳо ба ҳамин қишри замин хос мебошанд.

Бо назардошти дар оянда бо омӯзиш ва таҳқиқот фаро гирифтани тамоми қишри криосфера зарур аст ба қонунгузории ҷории танзимкунандаи самт яъне Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи ҳифзи пиряхҳо», тағйиру иловаҳои зарурӣ ворид карда шаванд, зеро дар Қонун ва санадҳои меъёрӣ-ҳуқуқии амалкунанда, барномаҳои қабулшуда бинобар маҳдуд будани омӯзиш дар атрофи пиряхҳо бисёр мафҳум ва истилоҳоти марбут ба криосфера сарфи назар шудаанд.

Дар криосфера равандҳои гуногунро мушоҳида кардан мумкин аст, ки ба табиат ва муҳити зисти минтақаи муайян таъсири худро расонида, сабаби сар задани офатҳои табиӣ мегарданд ва вазъи ногувори экологиро ба миён меоранд. Яке аз чунин равандҳои хатарнок ин фуромадани селҳо баъд аз рахнашавии кӯлҳои пиряхӣ мебошад.

Таназзулёбии бесобиқаи компонентҳои криосфера, аз ҷумла ақибнишинӣ ва обшавии пиряхҳо ба фаъолгардии раванди ташаккулёбии кӯлҳо дар сатҳ, дохил, зери пиряхҳо ва поёнтар аз забонаи онҳо боис мегардад.

Бандшавии садди ноустувори ин кӯлҳо бо ях ва маводи иборат аз шикастапораҳои ҷинсҳои кӯҳӣ (моренавӣ), калоншавии андозаи кӯлҳо, тағйирот дар шабакаҳои обгузари дохили пирях ва баландшавии ҳарорати ҳаво дар якҷоягӣ метавонанд сабабҳои асосии кандашавии кӯлҳои пиряхӣ гарданд.

Рахнашавии кӯлҳо ва бар асари он фуромадани сел барои минтақаҳои дар поёни водӣ ҷойгирбуда, хатари ҷиддӣ ба шумор рафта ба минтақаҳои баландкӯҳи ҷаҳон аз ҷумла кишвари мо, хос мебошад.

Бинобар ин мушоҳидаҳо ва мониторинги доимии кӯлҳои пиряхӣ бояд бештар тақвият дода шаванд.

Кӯлҳои пиряхӣ дар як муддати кӯтоҳ то ба ҳолати хатарнок босуръат инкишоф меёбанд, набудани фурсат барои гирифтани маълумоти кофӣ дар бораи ин кӯлҳо ба он оварда мерасонад, ки онҳо ногаҳон рахна мезананд ва дар аксар ҳолатҳо аҳолӣ ва мақомоти ваколатдор дар бораи сар задани селҳои фалокатбори пас аз рахнашавии кӯлҳо ба вуҷуд оянда огаҳӣ надоранд ва ё имкони гирифтани омодагиро ба он надоранд.

Чунин селҳо глятсиалӣ номгузорӣ шудаанд, зеро аз рахнашавии кулҳои пиряхӣ сарчашма мегиранд ва ба аҳли башар аз қадимулайём маълуманд.

Ахбороти аввалин оид ба ҳодисаи фуромадани сел дар натиҷаи рахнашавии кӯли пиряхи Гетро дар Швейтсария ва дар натиҷаи он ҷони худро аз даст додани 140 нафар, дар ёддоштҳои алпӣ, ки ба охири асри XVI рост меояд, ба қайд гирифта шудааст. Сар задани офати дигар, ки санаи 13 декабри соли 1941 дар давлати Перу, ҳангоми фуромадани сел дар натиҷаи ногаҳон рахнашавии кӯли Палкакоча рух дод, бо талафёбии ҷони 6000 нафар ва шуста шудани як қисми шаҳри Уарас анҷом ёфт.

Дар Тоҷикистони мо ҳам таи даҳсолаи охир шумораи кӯлҳои хатарноки пиряхӣ зиёд гашта истодаанд ва омӯзиши ин кӯлҳо дар давраи шуравӣ ба таври мунтазам ба роҳ монда шуда буд, вале баъдтар ба ин масъала диққати лозимӣ дода намешуд.

Бинобар зиёд гаштани шумораи ҳодисаҳои рахнашавии чунин кӯлҳо ва дар паи он фуромадани селҳои харобиовар таи солҳои охир, омӯзиши сабабҳо, шароитҳои ташаккулёбӣ ва инкишофи кӯлҳои пиряхӣ дар якҷоягӣ бо пиряхҳо аз сари нав ба роҳ монда шуда истодаанд.

Айни замон ҳамагӣ 1449 кӯлҳои пиряхии хурду калон бо майдони баробар ба 716 километри мураббаъ дар ҷумҳурӣ ба қайд гирифта шудааст, ки аксари онҳо дар мавзеъҳои баландкӯҳи душворгузар ҷойгир мебошанд ва гузаронидани корҳои тадқиқотӣ дар ин ҷойҳо бо мушкилиҳои зиёд анҷом дода мешаванд.

Аз ин лиҳоз иҷрои тадқиқотҳо бо истифодаи усулҳои фосилавии зондиронӣ солҳои охир ҳамчун роҳи ҳалли масъалаи мазкур дониста шуда, аз ҷониби мутахассисони МДИ “Маркази омӯзиши пиряхҳо”-и Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон васеъ истифода бурда мешаванд.

Вале барои омӯзиши кӯлҳои хурди пиряхӣ аксҳои кайҳонии саҳеҳияти баланд доштаро истифода кардан лозим меояд, ки харидории онҳо маблағҳои калонро талаб мекунад. Сифат ва имкониятҳои фазоии аксҳои кайҳонии Landsat-и солҳои 90-уми асри гузашта, ки то ҳол истифода мешаванд, барои омӯзиши ҳамаҷонибаи ин кӯлҳо, аллакай қонеъкунанда нест.

Ҳамзамон, гузаронидани корҳои саҳроии тадқиқотиро ҳеҷ вақт фаромӯш набояд сохт ва ин корҳо бояд, дар якҷоягӣ бо истифодаи роҳу усулҳои муосир ба роҳ монда шаванд. Барои мисол дар Ҷумҳурии мардумии Чин гузаронидани тадқиқотҳои саҳроӣ дар мавзеъҳои баландкӯҳи душворгузар бо истифодаи роботҳои паррон иҷро карда мешаванд. Ин воситаҳои техникӣ дар саҳро барои чен кардани ҳарорати болои пиряхҳо, ҳарорат дар бурриши амудии кӯлҳо, бардоштани намунаи об аз кӯлҳо, гузаронидани аксбардорӣ ва таҳияи харитаи сеченакаи топографӣ истифода бурда мешаванд.

Харидорӣ ва ҳарчи бештар истифодабарии воситаҳои техникии муосир имкон фароҳам меорад, то ин ки тадқиқотҳои саҳроӣ босифат ва дар як мӯҳлати кӯтоҳ, аз ҳама муҳимаш бо таъмини бехатарии кормандон дар мавзеъҳои баландкӯҳ анҷом дода шаванд.

Барои иҷрои корҳои саҳроии экспедитсионӣ, коркарди мавод ва маълумотҳои бадастомада бошад зарур аст, ки муассисаи таъсис додашавандаи давлатии илмиву таҳқиқотии «Институти омӯзиши пиряхҳо ва криосфераи Академияи миллии илмҳо» бо чунин таҷҳизот ва воситаҳои техникии замонавӣ муҷаҳҳаз гардонида шавад.

Дар ҷавоб ба таваҷҷӯҳ ва дастгириҳои пайвастаи Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ, Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон ба илму маориф ва хусусан ба масъалаҳои ҳифзи пиряхҳо ва криосфера, мо олимони соҳа бояд саъю кӯшишро бештар, меҳнату заҳматро дучанд намуда, саҳми арзандаи худро дар таҳқиқу омӯзиш ва ҳалли масъалаҳои обу иқлим ва экологӣ гузорем.

Абдусалом Маҳмадалиев, номзади илмҳои геология ва минералогия,

Маркази омӯзиши пиряхҳои Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон

Дар шароити муосири ҷаҳонишавӣ, ки таъсири фарҳангҳои бегона ва иттилооти рақамӣ ба ҳувияти миллӣ афзоиш меёбад, тарбияи ватандӯстӣ ва худшиносии насли ҷавон аҳамияти стратегӣ пайдо мекунад. Дар Ҷумҳурии Тоҷикистон, ки мероси таърихии ҳазорсолаҳо пояи ҳувияти миллӣ аст, сиёсати давлатӣ ба ҳифзи ин мерос ва тарбияи ҷавонон нигаронида шудааст. Ташаббуси муҳтарам Рустами Эмомалӣ дар бораи бунёди Маҷмааи эҳёи хотираи таърихӣ ва таҳкими ҳувияти миллӣ дар шаҳри Душанбе, ки 13 январи соли 2026 дар мулоқот бо бостоншиносон, таърихнигорон ва фарҳангшиносон муҳокима шуд, намунаи барҷастаи ин сиёсат аст. Дар ин мулоқот, иштирокдорон аз иқдом истиқбол карда, фикру андешаҳои худро баён доштанд, ки ин ҳамчун раванди машваратии ҷомеаӣ барои тарбияи ҷавонон арзёбӣ мегардад.

Аз нуқтаи назари ҳуқуқӣ ин ташаббусро метавон ҳамчун татбиқи амалии моддаҳои Конститутсия Ҷумҳурии Тоҷикистон ва қонунҳои соҳавӣ, аз қабли қонунҳои Ҷумҳурии Тоҷикистон "Дар бораи фарҳанг", "Дар бораи берун баровардан ва ворид намудани сарватҳои таърихию фарҳангӣ", "Дар бораи тарбияи ватандӯстии шаҳрвандон", "Дар бораи ҷавонон ва сиёсати давлатии ҷавонон" дид, ки тарбияи ҷавононро ҳамчун вазифаи давлатӣ муайян мекунанд.

Ташаббуси муҳтарам Рустами Эмомалӣ дар бунёди маҷмаа на танҳо ҳамчун чорабинии фарҳангӣ, балки ҳамчун механизми тарбиявӣ барои ҷавонон арзёбӣ мегардад. Мувофиқи моддаи 40 Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон ҳар шахс ҳуқуқ дорад озодона дар ҳаёти фарҳангии ҷомеа, эҷоди бадеӣ, илмӣ ва техникӣ ширкат варзад, аз дастовардҳои онҳо истифода кунад. Сарватҳои фарҳангӣ ва маънавиро давлат ҳимоя мекунад. Дар заминаи моддаи 44 бошад, ҳифзи табиат, ёдгориҳои таърихиву фарҳангӣ вазифаи ҳар як шахс аст.

Моддаи 7 Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 3 январи соли 2024, № 2033 "Дар бораи фарҳанг" чунин уҳдадориҳои шаҳрвандони Ҷумҳурии Тоҷикистон дар соҳаи фарҳанг муқаррар намудааст: нисбат ба мерос, сарватҳои таърихию фарҳангӣ ва ҳифзу нигоҳдории онҳо бомасъулият буда, муносибати ғамхорона зоҳир намоянд; фарҳанги миллӣ, забони давлатӣ, урфу одат, ҷашну маросимҳои халқи тоҷик, гурӯҳҳои этникӣ ва забонҳои дигарро эҳтиром намоянд.

Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 4 апрели соли 2019 № 1593 "Дар бораи берун баровардан ва ворид намудани сарватҳои таърихию фарҳангӣ" муқаррар менамояд, ки сарватҳои таърихию фарҳангӣ - ашёи моддии дорои арзиши миллӣ, таърихӣ, бостоншиносӣ, бадеӣ, илмию маърифатӣ, маънавию ахлоқӣ ва фарҳангӣ, ки сарватҳои умумимиллӣ ва умумибашарӣ ба ҳисоб мераванд. Ба сарватҳои таърихию фарҳангӣ, новобаста ба шакли моликият, ки таҳти амали Қонуни мазкур қарор мегиранд, мансубанд: асарҳои офаридаи шахсони алоҳида ё гурӯҳи шахсоне, ки шаҳрвандони Ҷумҳурии Тоҷикистон мебошанд; асарҳои офаридаи шаҳрвандони хориҷӣ ё шахсони бешаҳрванде, ки дар ҳудуди Ҷумҳурии Тоҷикистон зиндагӣ мекунанд; бозёфтҳо аз ҳудуди Ҷумҳурии Тоҷикистон; асарҳои дар осорхонаҳои давлатӣ ва ғайридавлатӣ, хазинаҳо, китобхонаҳо, мамнӯъгоҳҳо, бойгониҳо, аз ҷумла бойгониҳои сабти овозӣ ва навори видеоӣ, нигористонҳои бадеӣ, коллексияҳо ва махзанҳои дигар ҷамъовардашуда; бозёфтҳои экспедитсияҳои иктишофӣ, бостоншиносӣ, фолклорӣ, табиӣ ва илмӣ; асарҳои дар натиҷаи мубодилаи ихтиёрӣ бадастовардашуда; асарҳои бозёфтшуда, ба сифати мерос ва ҳадя бадастовардашуда ё бо роҳи дигари қонунӣ бадастовардашуда, аз ҷумла дар ҳудуди давлатҳое, ки онҳо ба вуҷуд омадаанд; асарҳои аз ҷониби шахсони воқеӣ ва ҳуқуқии хориҷӣ ба ҳудуди Ҷумҳурии Тоҷикистон воридкардашуда; коллексияҳои хусусӣ. Берун баровардан ва ворид намудани силоҳе, ки сарвати таърихию фарҳангӣ маҳсуб меёбад, инчунин сарватҳои таърихию фарҳангии дорои металлҳо ва сангҳои қиматбаҳо бо тартиби муқаррарнамудаи қонунгузории Ҷумҳурии Тоҷикистон амалӣ карда мешавад.

Ватандӯстӣ дар асоси Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 24 декабри соли 2022, № 1920 "Дар бораи тарбияи ватандӯстии шаҳрвандон" муҳаббати шахс ба Ватан, сарзамин ва халқ, ҳифз намудан аз душман ва ба манфиати онҳо содиқона хизмат кардан буда, тарбияи ватандӯстӣ ин фаъолияти мураттаб ва мақсадноки мақомоти ҳокимияти давлатӣ, худидоракунии шаҳрак ва деҳот, ташкилотҳои (иттиҳодияҳои) ҷамъиятӣ, оила ва шаҳрвандон, ки барои ташаккули дарки баланди ватандӯстӣ дар тафаккури шаҳрвандон, ҳисси садоқат ба Ватан, омода будан ба адои қарзи шаҳрвандию уҳдадориҳои конститутсионӣ барои ҳимояи манфиатҳои Ватан нигарондашуда мебошад. Вазифаҳои тарбияи ватандӯстии шаҳрвандон ташаккули худшиносии миллӣ, муносибати арзанда ба шахсият, ҷомеа, давлат, ғояву арзишҳо, инчунин эҳё ва рушди онҳо; ҷалби насли наврас ба низоми арзишҳои иҷтимоию маданӣ, ки таъриху фарҳанги ғанӣ ва ба худ хоси Ватану миллатро инъикос менамояд, дар тафаккури онҳо ташаккул додани арзишҳои олии маънавию ахлоқӣ, маданӣ ва худогоҳӣ, талабот ба рушди минбаъдаи онҳо; фароҳам овардани шароити мусоид барои аз ҷониби шаҳрвандон зоҳир намудани ҳисси ватандӯстӣ, адои шоистаи қарзи ҷамъиятию давлатӣ ва ҳарбӣ дар самтҳои гуногуни фаъолият ва муносибат бо назардошти манфиат ва талаботи онҳо; тарбияи эҳтиром ба қонун, меъёрҳои ҳаёти ҷамъиятӣ, ҳисси масъулияти иҷтимоӣ ҳамчун сифатҳои муҳими шахс, ки дар ғамхорӣ ба некуаҳволии кишвари худ, таҳким ва ҳифзи он зоҳир мегарданд; тарбияи меҳнатдӯстӣ ҳамчун арзиши муҳими зиндагӣ, майли ба манфиати ҷомеа ва давлат меҳнат кардан; ташаккули талабот ба рушди маънавию ахлоқӣ, пешбурди тарзи ҳаёти солим, ғамхорӣ ба пиронсолону наздикон, дастгирии муҳити созгор дар коллективи меҳнатӣ мебошанд.

Тибқи моддаи 5 Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 23 декабри соли 2021, №1830 "Дар бораи ҷавонон ва сиёсати давлатии ҷавонон" самтҳои афзалиятноки сиёсати давлатии ҷавонон тарбияи ҷавонон дар рӯҳияи ватандӯстӣ, эҳсоси масъулияти шаҳрвандӣ ва таҳкими ҳувияти миллии онҳо, ташаккули мафкураи миллӣ бо роҳи тарбия намудани ҷавонон дар самти шинохти бештари манфиатҳои миллӣ мебошад.

Маҷмааи эҳёи хотираи таърихӣ ва таҳкими ҳувияти миллӣ дар шаҳри Душанбе метавонад ҳамчун маркази омӯзишӣ бо баргузории семинарҳо ва намоишгоҳҳо, барои ҷавонон хидмат кунад, ки ба иштироки ҷавонон дар фаъолияти фарҳангӣ мусоидат мекунад. Бунёди маҷмаа, ки эҳёи хотираи таърихиро ҳадаф дорад, метавонад ба баргузории озмуни миллӣ "Ганҷинаи таърих ва фарҳанги тоҷикон" (барои соли 2026), ки ҳадафаш тарғиби таърих миёни ҷавонон аст, ҳамоҳанг мебошад. Озмун дар асоси «Ҷадвали баргузории ҷашну солгард, фестивал, намоиши иду озмунҳои фарҳангию маърифатӣ ва анъанаҳои мардумӣ дар Ҷумҳурии Тоҷикистон барои соли 2026», ки бо Амри Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон 2 январи соли 2026 тасдиқ гардидааст, баргузор карда мешавад. Президенти Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон зимни пешниҳоди Паём ба Маҷлиси Олӣ иброз намуданд, ки мероси таърихию фарҳангӣ шиносномаи миллати куҳанбунёди тоҷик мебошад. Аз ин хотир Сарвари давлат изҳор доштанд, ки мо бояд барои ҳифзи арзишҳои моддию ғайримоддии миллати худ муаррифии шоистаи онҳоро дар арсаи байналмилалӣ ҳадафмандона идома диҳем. Ин озмун, ки бо дастури Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон Эмомалӣ Раҳмон ташкил шудааст, нишон медиҳад, ки ташаббуси муҳтарам Рустами Эмомалӣ оид ба бунёди Маҷмааи эҳёи хотираи таърихӣ ва таҳкими ҳувияти миллӣ дар шаҳри Душанбе идомаи сиёсати фарҳангдӯстонаи Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ, Пешвои миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон мебошад.

Аз ҷиҳати байналмилалӣ, ин иқдом ҳамоҳангӣ бо ҳадафи 4-и Рушди устувори СММ (маорифи босифат) дорад, ки тарбияи шаҳрвандӣ ва эҳтиром ба мероси фарҳангиро таъкид мекунад. Ҳамчунин, чун Душанбе пойтахти фарҳангии Осиё дар соли 2026 эълон шудааст, Маҷмаа метавонад ҳамчун платформа барои ҳамкориҳои байналмилалӣ бо ЮНЕСКО хидмат кунад, ки ин худшиносии ҷавононро тавассути мубодилаи фарҳангӣ боло мебарад.

Таъсири ин ташаббус ба тарбияи ватандӯстӣ ва худшиносии ҷавонон чандҷанба аст. Аввалан, маҷмаа метавонад ҳамчун маркази интерактивӣ, бо истифода аз технологияҳои муосир (масалан, виртуалӣ, реалӣ барои эҳёи ҳодисаҳои таърихӣ) ҷавононро ба омӯзиши мероси миллӣ ҷалб кунад. Ин ба таҳкими ҳисси ватандӯстӣ мусоидат мекунад, чун мувофиқи Паёми Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон ба Маҷлиси Олӣ (аз 16 декабри 2025) тарбияи ҷавонон дар рӯҳияи худогоҳӣ пояи амнияти миллӣ аст. Дуюм, дар шароити рақамикунонӣ, ки ҷавонон ба иттилооти бегона дучор мешаванд, маҷмаа метавонад ҳамчун воситаи пешгирии радикализм хидмат кунад. Сеюм, иштироки ҷавонон дар бунёди маҷмаа (масалан ҳамчун корманд ва ё волонтёр) метавонад ҳамчун шакли тарбияи амалӣ бошад.

Дар асоси таҳлили маҷмааҳои монанд дар кишварҳои хориҷӣ (масалан, Маҷмааи таърихии Пасир Салак дар Малайзия, ки барои тарбияи ватандӯстӣ миёни ҷавонони гуногунмиллат истифода мешавад; Мемориали миллӣ дар Оклаҳома-Сити дар Иёлоти Муттаҳида барои ҳифзи ҳофизаи ҷамъиятӣ ва шаҳрвандӣ; монументҳо ба адмирали Йи Сунсин дар Кореяи Ҷанубӣ барои таҳкими ҳувият ва муосирсозӣ, инчунин барномаҳои ватандӯстӣ дар Русия барои тарбияи ҷавонон), инҷо 4 пешниҳоди амалӣ барои табдил додани Маҷмааи эҳёи хотираи таърихӣ ва таҳкими ҳувияти миллӣ дар шаҳри Душанбе ба намунаи ҷаҳонӣ манзур менамоем, то маҷмаа на танҳо ҳифзи меросро таъмин кунад, балки ба маркази ҷаҳонӣ барои тарбияи ватандӯстӣ табдил ёбад.

1. Дар маҷмаа барномаҳои воқеияти виртуалӣ (VR) ва воқеияти васеъшуда (AR) ҷорӣ карда шавад, то ҷавонон ҳодисаҳои таърихиро «зинда» бубинанд ва дар онҳо иштирок кунанд. Ин пешниҳод аз таҷрибаи осорхонаҳои муосири Иёлоти Муттаҳида (масалан, Муассисаи Смитсониан, ки технологияҳоро барои тарбияи шаҳрвандӣ истифода мебарад) ва Кореяи Ҷанубӣ (монументҳо ба адмирали Йи Сунсин бо унсурҳои интерактивӣ барои ҷавонон) илҳом гирифтааст. Инчунин ҳамкорӣ бо ширкатҳои технологияҳои иттилоотӣ (тоҷикӣ ё байналмилалӣ) барои таҳияи модулҳо бо буҷаи солонаи 500 ҳазор сомонӣ ва баргузории семинарҳои ҳармоҳа барои 200–300 ҷавон ба роҳ монда шавад.

2. Маҷмаа ҳамчун маркази омӯзишӣ бо баргузории озмунҳо, семинарҳо ва барномаҳои волонтёрӣ барои ҷавонон (аз ҷумла аз кишварҳои хориҷӣ) табдил ёбад, ки ба тарғиби ҳувияти миллӣ нигаронида шавад. Масалан дар Малайзия (Маҷмааи таърихии Пасир Салак) сафарҳои омӯзишӣ барои ҷавонони гуногунмиллат тарбияи ватандӯстиро тақвият медиҳанд, ва дар Русия барномаҳои ватандӯстӣ ҷавононро ба ҳифзи таърихӣ ҷалб мекунанд. Ҳамкорӣ бо ЮНЕСКО ва созмонҳои ҷавонон (масалан, Созмони ҷавонони Осиё ва Африқо) барои мубодилаи волонтёрон бо ҳамоҳангӣ ба озмуни миллӣ «Ганҷинаи таърих ва фарҳанги тоҷикон» (соли 2026), ва ташкили лагерҳои тобистона барои 1000 ҷавон солона ба роҳ монда шавад.

3. Маҷмаа ба шабакаи байналмилалии монументҳои ЮНЕСКО дохил карда шавад ва бо ташкили сайёҳии фарҳангӣ ва намоишгоҳҳои муштарак бо кишварҳои ҳамсоя раҳнамоӣ гардад. Масалан дар Покистон монументҳо барои таҳкими ҳувият ва нуфузи байналмилалӣ истифода мешаванд ва дар Иёлоти Муттаҳида (Мемориали миллӣ дар Оклаҳома-Сити) сайёҳии омӯзишӣ ҳифзи миллиро тарғиб мекунад. Таҳияи барномаи сайёҳии солона бо ҳамкорӣ бо Вазорати фарҳанги кишвар ва ЮНЕСКО ҷалби 50 ҳазор сайёҳи хориҷӣ дар соли аввал ва ташкили конфронсҳои байналмилалӣ барои муаррифии мероси тоҷик ба роҳ монда шавад. Ин ба Қонуни «Дар бораи берун баровардан ва ворид намудани сарватҳои таърихию фарҳангӣ» мувофиқ аст, ки ҳифзи сарватҳои миллӣ ва байналмилалиро таъкид мекунад.

4. Дар маҷмаа барномаҳои таълимӣ барои ҷавонон таҳия шавад, ки ба пешгирии радикализм ва таҳкими арзишҳои миллӣ нигаронида шавад. Масалан дар Чин омӯзиши таърихӣ барои тарбияи ватандӯстӣ дар шароити рақамкунонӣ истифода мешавад. Ҳамкорӣ бо Вазорати маориф ва илми кишвар барои дохил кардани омӯзиши маҷмаа ба барномаҳои мактабӣ, ташкили курсҳои онлайн барои 5000 ҷавон солона ва мониторинги таъсир тавассути пурсишҳо роҳандозӣ гардад.

Ин пешниҳодҳо имкон медиҳанд, ки Маҷмааи эҳёи хотираи таърихӣ ва таҳкими ҳувияти миллӣ дар Душанбе на танҳо дар сатҳи миллӣ, балки дар сатҳи ҷаҳонӣ ҳамчун намунаи барҷастаи ҳифзи мерос ва тарбияи насли ҷавон шинохта шавад.

Воқеан ташаббуси Раиси Маҷлиси миллии Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон, Раиси шаҳри Душанбе муҳтарам Рустами Эмомалӣ дар бунёди Маҷмааи эҳёи хотираи таърихӣ ва таҳкими ҳувияти миллӣ дар шаҳри Душанбе таъсири мусбат ба тарбияи ватандӯстӣ ва худшиносии насли ҷавонро доро мебошад. Он на танҳо баҳри тадбиқи қонунгузории кишвар равона шудааст, балки ба таҳкими ҳувияти миллӣ ва ватандӯстии ҷавонон мусоидат мекунад.

САНГИНЗОДА ДОНИЁР ШОМАҲМАД, муовини директори Институти омӯзиши масъалаҳои давлатҳои Осиё ва

Аврупои Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон оид ба илм ва таълим, доктори илмҳои ҳуқуқшиносӣ, профессор

«Рушди фанҳои табиатшиносӣ, дақиқ ва риёзӣ омили муҳимтарини пешрафти илму техника, иқтисоди миллӣ ва ташаккули ҷаҳонбинии илмии насли наврас ба ҳисоб меравад. Бинобар ин, омӯзиши амиқи ин фанҳо бояд ба яке аз самтҳои афзалиятноки низоми маорифи кишвар табдил дода шавад.»

Эмомалӣ Раҳмон

Дар ҷаҳони муосир илму маориф ба нерӯи асосии пешбарандаи рушди ҷомеа табдил ёфтааст. Пешрафти босуръати технологияҳои нав, иқтисодиёти рақамӣ, ҷаҳонишавӣ ва рақобати шадиди илмӣ байни давлатҳо талаб менамоянд, ки низоми маориф ба таври ҷиддӣ таҷдид гардад. Махсусан фанҳои табиатшиносӣ, дақиқ ва риёзӣ ҳамчун пояи асосии илмҳои муосир, муҳаррики рушди технология ва саноат ба ҳисоб мераванд. Бо дарназардошти ин воқеиятҳо, бо ташаббуси Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ – Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон солҳои 2020–2040 дар кишвар «Бистсолаи омӯзиш ва рушди фанҳои табиатшиносӣ, дақиқ ва риёзӣ дар соҳаи илму маориф» эълон гардид. Ин иқдоми стратегӣ далели равшани он аст, ки Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон рушди илм ва маорифро яке аз самтҳои афзалиятноки сиёсати давлатӣ мешуморад.

Эълон гардидани Бистсолаи рушди фанҳои дақиқ тасодуфӣ нест. Таҳлилҳои ҷаҳонӣ нишон медиҳанд, ки имрӯз кишварҳое, ки дар соҳаи илму технология ба дастовардҳои назаррас ноил гардидаанд, маҳз ба рушди фанҳои дақиқ ва табиатшиносӣ такя намудаанд. Масалан, давлатҳои пешрафта, аз қабили ИМА, Ҷопон, Кореяи Ҷанубӣ, Олмон ва Чин қисми асосии буҷети худро ба таҳқиқоти илмӣ ва рушди технологияҳои муосир равона менамоянд. Таҷрибаи ин кишварҳо собит месозад, ки рушди воқеии иқтисодӣ бидуни омодасозии мутахассисони соҳаи математика, физика, химия, биология, информатика ва муҳандисӣ ғайриимкон мебошад. Тоҷикистон низ ҳамчун давлати рӯ ба рушд барои ворид шудан ба фазои ҷаҳонии илмӣ ва иқтисодӣ ниёз ба насли нави дорои тафаккури илмӣ ва техникӣ дорад.

Яке аз сабабҳои асосии роҳандозии Бистсола он аст, ки дар солҳои пешин таваҷҷуҳ ба омӯзиши фанҳои дақиқ дар баъзе зинаҳои таҳсилот то андозае коҳиш ёфта буд. Аксари ҷавонон бештар ба самтҳои гуманитарӣ майл пайдо мекарданд ва ин раванд метавонист дар оянда ба норасоии мутахассисони соҳаҳои муҳандисӣ ва техникӣ оварда расонад. Бинобар ин, зарурати ҷиддӣ пеш омад, ки шавқу рағбати насли наврас ба илмҳои дақиқ аз нав бедор карда шавад. Бистсолаи рушди фанҳои дақиқ маҳз барои ҳалли ҳамин мушкилот нигаронида шудааст.

Мақсади асосии ин ташаббус баланд бардоштани сатҳи донишҳои илмӣ, ташаккули ҷаҳонбинии техникӣ, тақвияти заминаи моддӣ-техникии муассисаҳои таълимӣ, такмили барномаҳои таълимӣ ва омода намудани кадрҳои баландихтисос мебошад. Дар доираи Бистсола вазифа гузошта шудааст, ки тамоми муассисаҳои таълимии кишвар бо озмоишгоҳҳои муосир, кабинетҳои фаннӣ, таҷҳизоти технологӣ ва васоити аёнии таълим таъмин карда шаванд. Инчунин, такмили ихтисоси омӯзгорон, ҷорӣ намудани усулҳои нави таълим ва мутобиқсозии барномаҳои дарсӣ ба стандартҳои байналмилалӣ аз самтҳои афзалиятнок маҳсуб меёбанд.

Имрӯз маълум аст, ки ташаккули тафаккури илмӣ аз овони кӯдакӣ оғоз меёбад. Маҳз дар мактаб шавқу завқи хонанда ба фанҳои дақиқ бедор мегардад. Бинобар ин, дар доираи Бистсола таваҷҷуҳи махсус ба зинаи таҳсилоти миёна равона гардидааст. Дар аксари муассисаҳои таълимӣ маҳфилҳои фаннӣ, озмунҳои илмӣ, олимпиадаҳои ҷумҳуриявӣ ва байналмилалӣ, ҳафтаҳои фанҳои дақиқ, конференсияҳои хонандагон ба роҳ монда шудаанд. Ин тадбирҳо имкон медиҳанд, ки хонандагон на танҳо донишҳои назариявӣ гиранд, балки малакаҳои амалӣ, таҳлилӣ ва тадқиқотиро низ инкишоф диҳанд.

Тибқи маълумоти расмӣ, дар солҳои охир иштироки хонандагони тоҷик дар олимпиадаҳои байналмилалӣ аз фанҳои математика, физика, химия ва информатика ба маротиб афзоиш ёфтааст. Дастовардҳои хонандагони кишвар дар ин самт далели он аст, ки дар сурати фароҳам овардани шароити мусоид ҷавонони тоҷик қобилияти баланди зеҳнӣ доранд. Маҳз чунин натиҷаҳо нишон медиҳанд, ки Бистсола аллакай самараҳои нахустини худро дода истодааст.

Фанҳои табиатшиносӣ ва дақиқ танҳо маҷмӯи формула ва қоидаҳо нестанд. Онҳо воситаи ташаккули тафаккури мантиқӣ, интиқодӣ ва эҷодӣ ба ҳисоб мераванд. Шахсе, ки илмҳои дақиқро амиқ меомӯзад, қобилияти таҳлил намудани ҳодисаҳо, ҳалли мушкилот, қабули қарорҳои дуруст ва дидани робитаи байни сабабу натиҷаро пайдо менамояд. Аз ин рӯ, Бистсолаи рушди фанҳои дақиқ дар асл барномаи тарбияи насли дорои ҷаҳонбинии илмӣ мебошад.

Дар доираи татбиқи ин барнома дар муассисаҳои таҳсилоти олии кишвар низ тағйироти назаррас ба амал омада истодаанд. Ихтисосҳои нав вобаста ба технологияҳои иттилоотӣ, муҳандисӣ, энергетика, нанотехнология, биотехнология ва дигар самтҳои муосир кушода мешаванд. Донишгоҳҳо ба марказҳои илмию таҳқиқотӣ табдил ёфта, робитаи онҳо бо истеҳсолот тадриҷан тақвият меёбад. Таъсиси технопаркҳо, лабораторияҳои инноватсионӣ ва марказҳои тадқиқотӣ замина фароҳам меорад, ки донишҷӯён донишҳои худро дар амал татбиқ намоянд.

Албатта, дар баробари пешравиҳо баъзе мушкилот низ мавҷуданд. Норасоии омӯзгорони баландихтисос дар баъзе фанҳои дақиқ, камбуди таҷҳизоти замонавӣ дар мактабҳои дурдаст, дастрас набудани китобҳои дарсии муосир ва норасоии маблағгузорӣ аз ҷумлаи чунин масъалаҳо мебошанд. Вале бо сиёсати пайгиронаи давлат ва таваҷҷуҳи рӯзафзуни Ҳукумати кишвар ин мушкилот тадриҷан ҳалли худро ёфта истодаанд. Солҳои охир садҳо омӯзгорон аз курсҳои такмили ихтисос гузашта, барномаҳои нави таълимӣ таҳия гардида, мактабҳо бо компютер ва озмоишгоҳҳо таъмин шуда истодаанд.

Рушди фанҳои дақиқ танҳо вазифаи муассисаҳои таълимӣ нест. Дар ин раванд нақши падару модарон, ҷомеа, воситаҳои ахбори омма ва тамоми ниҳодҳои давлатӣ муҳим мебошад. Тарғиби илм, дастгирии хонандагони боистеъдод, қадрдонии омӯзгорони беҳтарин ва фароҳам овардани фазои мусоиди зеҳнӣ аз омилҳое мебошанд, ки ба татбиқи муваффақонаи Бистсола мусоидат менамоянд.

Имрӯз Ҷумҳурии Тоҷикистон ба марҳилаи саноатикунонии босуръат қадам ниҳодааст. Сохтмони корхонаҳои нав, рушди энергетика, роҳандозии лоиҳаҳои инфрасохторӣ ва татбиқи барномаҳои инноватсионӣ талаб менамоянд, ки кишвар дорои мутахассисони зиёди муҳандис, барномасоз, техник, химик ва физик бошад. Маҳз Бистсолаи рушди фанҳои табиатшиносӣ, дақиқ ва риёзӣ метавонад ин талаботи стратегии давлатро таъмин намояд.

Дурнамои татбиқи пурраи ин барнома хеле назаррас мебошад. Интизор меравад, ки то соли 2040 сатҳи саводнокии илмии ҷомеа ба маротиб боло рафта, теъдоди олимон ва муҳаққиқони ҷавон афзоиш ёбад, иқтисодиёти кишвар бештар ба технологияҳои нав такя намояд ва Тоҷикистон дар минтақа ба маркази муҳимми илмӣ табдил гардад. Ин ҳама танҳо дар сурате имконпазир мегардад, ки ҳамаи сохторҳои дахлдор бо масъулияти баланд ба иҷрои ҳадафҳои Бистсола муносибат намоянд.

Дар маҷмӯъ, Бистсолаи рушди фанҳои табиатшиносӣ, дақиқ ва риёзӣ иқдоми сарнавиштсоз барои ояндаи миллати тоҷик мебошад. Он заминаи воқеии ташаккули тафаккури илмӣ, рушди зеҳнии ҷавонон ва пешрафти устувори давлатро фароҳам меорад. Дар шароити ҷаҳони босуръат тағйирёбанда танҳо миллате метавонад мавқеи худро ҳифз намояд, ки дорои илми пешрафта ва насли донишманд бошад. Аз ин рӯ, татбиқи пурра ва самараноки ин барнома вазифаи муқаддаси ҳар як омӯзгор, олим, падару модар ва тамоми ҷомеа мебошад. Бо итминон метавон гуфт, ки Бистсола ба марҳилаи нави рушди илму маорифи тоҷик оғоз бахшида, Тоҷикистонро ба ояндаи дурахшон ва ҷомеаи донишбунёд роҳнамоӣ хоҳад кард.

Директори Институти математикаи ба номи А.Ҷӯраеви АМИТ, н.и.ф.м. Раҳимзода А.О.