Skip to main content
Соли 2025, фаъолияти илмӣ-таҳқиқотии Институти масъалаҳои об, гидроэнергетика ва экологияи Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон бо натиҷаҳои назаррас ва аҳамияти баланди амалӣ арзёбӣ ёфта, дар ҳалли масъалаҳои стратегӣ дар самтҳои захираҳои об, тағйирёбии иқлим, криосфера, энергетика, ҳифзи экологӣ ва муҳити зист ба дастовардҳои муҳим ва натиҷаҳои илмии назаррас ноил гардидааст. Таҳлили маҷмӯии мақолаҳои нашршуда дар пойгоҳҳои байналмилалӣ ва ҷумҳуриявӣ нишон медиҳад, ки таҳқиқотҳо ба таҳияи стратегияҳои мутобиқшавӣ ба тағйирёбии иқлим, беҳтар намудани идоракунии захираҳои об ва коҳиши хатарҳои табиӣ равона шудаанд.

Яке аз самтҳои асосӣ омӯзиш ин раванд тағйирёбии иқлим дар минтақаҳои баландкӯҳи Тоҷикистон ва Осиёи Марказӣ мебошад. Натиҷаҳо нишон медиҳанд, ки баландшавии ҳарорати миёнаи солона, тағйирёбии реҷаи боришот ва зиёдшавии падидаҳои экстремалии иқлимӣ давом доранд. Бо истифода аз маълумоти моҳворавӣ, моделҳои иқлимӣ ва мушоҳидаҳои саҳроӣ равандҳои гармшавӣ ва таъсири он ба ҷараёни дарёҳо, ҳаҷми об ва хавфи хушксолӣ таҳлил шудаанд. Ин натиҷаҳо барои банақшагирии соҳаҳои гидроэнергетика, кишоварзӣ ва таъминоти оби нӯшокӣ аҳамияти калидӣ доранд.

Таҳқиқоти гидрологӣ нишон медиҳанд, ки тағйирёбии иқлим ва обшавии пиряхҳо ба камшавии мавсимии ҷараёни дарёҳо ва афзоиши хавфи камобӣ оварда мерасонанд. Дар натиҷа, дар ҳавзаҳои асосии дарёҳои кишвар самаранокии истифодаи захираҳои об тағйир меёбад ва барои соҳаҳои иқтисодӣ оқибатҳои ҷиддӣ ба вуҷуд меояд. Мақолаҳо ва тавсияҳои илмӣ оид ба меъёри оптималии банақшагирии обёрӣ, истифодаи технологияҳои каммасраф ва идоракунии ҳамгироёнаи захираҳои обро пешниҳод мекунанд.

Ҳамзамон, омӯзиши криосфера ва пиряхҳо нишон медиҳад, ки масоҳат ва ҳаҷми пиряхҳо коҳиш ёфта, суръати деглятсия (обшавии пайваста ва босуръати пиряхҳо) хусусияти системавӣ пайдо кардааст. Таъсири ин равандҳо ба ташаккули ҷараёни дарёҳо ва хатарҳои табиӣ, аз қабили сел, ярч ва рахнашавии кӯлҳои пиряхӣ, муайян гардида, заминаи илмӣ барои чораҳои пешгирикунанда фароҳам оварда шудааст. Харитасозии минтақаҳои осебпазир ва таҳияи сенарияҳои эҳтимолии таҳаввулоти офатҳои табиӣ воситаи муҳим барои ҳифзи аҳолӣ ва системаи огоҳкунии бармаҳал мебошад.

Самти дигари муҳим ба рушди энергетикаи устувор бахшида шудааст. Тадқиқотҳо имкониятҳои истифодаи гидроэнергетика, энергияи офтобӣ, гибридии офтобию барқӣ ва технологияҳои каммасрафи энергияро арзёбӣ мекунанд. Натиҷаҳо нишон медиҳанд, ки истифодаи пурраи захираҳои гидроэнергетикӣ ва диверсификатсияи манбаъҳои энергия метавонад истиқлоли энергетикии кишварро тақвият бахшад ва ба мутобиқшавӣ ба тағйирёбии иқлим мусоидат намояд.

Дар соҳаи об ва экология таҳқиқотҳо ба муайян намудани таркиби гидрохимиявии обҳои рӯизаминӣ ва зеризаминӣ, ифлосшавӣ бо металлҳои вазнин ва роҳҳои мониторинги сифати об равона шудаанд. Ин натиҷаҳо аҳамияти мустақим барои ҳифзи саломатии аҳолӣ доранд. Мақолаҳои ҷумҳуриявӣ истифодаи самараноки об, технологияҳои каммасраф ва мутобиқсозии кишт ба шароити иқлимро тавсия мекунанд, ки ба таъмини амнияти озуқаворӣ ва рушди устувори кишоварзӣ мусоидат менамоянд.

Ҳамкориҳои илмии байналмилалӣ яке аз самтҳои фаъоли Институт ба шумор меравад. Дар соли 2025 Институт бо муассисаҳои илмии Осиёи Марказӣ, Иттиҳоди Давлатҳои Мустақил, Аврупо ва Ҷумҳурии мардумии Хитой ҳамкории зич барқарор намуд. Ин раванд ба табодули таҷриба, татбиқи усулҳои муосири тадқиқотӣ ва истифодаи технологияҳои рақамӣ, аз ҷумла зондикунонии фосилавӣ ва моделсозии гидрологӣ мусоидат намуд. Натиҷаҳо нишон медиҳанд, ки ҳамкории минтақавӣ барои идоракунии обҳои фаромарзӣ ва коҳиши хавфҳои табиӣ аҳамияти калидӣ дорад.

Иштироки кормандон дар лоиҳаҳои муштараки байналмилалӣ бо Донишгоҳи миллии Қазоқистон, институтҳои илмии Қирғизистон ва Ӯзбекистон, инчунин муассисаҳои илмии Русия, Украина ва Озарбойҷон нишон медиҳад, ки таҷрибаи Тоҷикистон дар ҳалли масъалаҳои обу иқлим арзиши байналмилалӣ дорад. Натиҷаҳои тадқиқот ба таҳияи сенарияҳои рушди устувор ва барномаҳои мутобиқшавӣ ба тағйирёбии иқлим дар минтақаҳои кӯҳӣ ва водии кишвар таъсири мустақим гузоштаанд.

Самти корҳои патентиву ихтироотӣ низ бо дастовардҳои назаррас тавсиф меёбад. Дар соли 2025 7 патент ба қайд гирифта шуда, 5 дархост барои гирифтани патент пешниҳод шудаанд. Мазмуни ихтироотҳо ба масъалаҳои амалии ҳаёти иқтисодӣ ва иҷтимоӣ равона шудаанд, аз ҷумла: такмили технологияҳои обёрӣ, баланд бардоштани ҳосилнокии зироатҳо, истифодаи энергияҳои барқароршаванда ва идоракунии захираҳои об. Ин натиҷаҳо нишон медиҳанд, ки тадқиқотҳо на танҳо хусусияти назариявӣ доранд, балки ба истеҳсолот ва фаъолияти амалӣ ворид карда мешаванд.

Ҷалби грантҳои байналмилалӣ ва татбиқи лоиҳаҳои дастгиришаванда аз ҷониби ташкилотҳои бонуфуз, аз ҷумла HELVETAS, IHE Delft, ICARDA ва МАГАТЭ, нишондиҳандаи эътимоди ҷомеаи ҷаҳонӣ ба иқтидори илмии Институт мебошанд. Лоиҳаҳо имконият фароҳам оварданд, ки тадқиқотҳо дар соҳаҳои обҳои зеризаминӣ, эрозия, обхезӣ ва мониторинги сифати об бо истифода аз усулҳои муосир амалӣ гарданд. Ҳамзамон, ин раванд ба рушди иқтидори кадрӣ ва воридшавии Институт ба шабакаҳои байналмилалии илмӣ мусоидат намуд.

Фаъолияти илмиву ташкилии Институт дар асоси кори мунтазами Шурои илмӣ ба роҳ монда шудааст. Ҷаласаҳои Шурои илмӣ масъалаҳои стратегии рушди илм, омодасозии кадрҳои илмӣ, тасдиқи мавзуъҳои диссертатсионӣ, нашри монографияҳо ва дастурҳои таълимиро баррасӣ намуданд. Ин равандҳо нишон медиҳанд, ки идоракунии илмӣ бо назардошти талаботи замон ва ҳадафҳои рушди устувор амалӣ гардида, ба пешрафти тадқиқот ва баланд бардоштани сифати натиҷаҳои илмӣ мусоидат менамояд.

Дар соли 2025 иштироки ходимони илимии Институт дар чорабиниҳои илмӣ ва конфронсҳои байналмилалӣ, ҷумҳуриявӣ ва минтақавӣ низ назаррас буд. Баромадҳо ва маърузаҳо асосан ба масъалаҳои тағйирёбии иқлим, коҳиши пиряхҳо, идоракунии об, хатарҳои табиӣ ва ҳифзи муҳити зист бахшида шуданд. Ин фаъолият на танҳо натиҷаҳои тадқиқотиро муарифӣ кард, балки мавқеи Институтро дар фазои илмии минтақа тақвият дод.

Дар бахши омӯзиши пиряхҳо ва криосфера, маълумотҳои моҳворавӣ, аксҳои аэрокосмикӣ ва мушоҳидаҳои саҳроӣ ба арзёбии суръати деглятсия ва тағйирёбии ҳаҷми пиряхҳо истифода шуданд. Натиҷаҳо нишон медиҳанд, ки пиряхҳо ҳамчун манбаи асосии ташаккули ҷараёни дарёҳо хатарҳои ҷиддӣ доранд ва коҳиши устувори онҳо метавонад ба камобӣ ва тағйирёбии экосистемаҳои обӣ таъсири мустақим расонад.

Масъалаи кӯлҳои пиряхӣ ҳамчун манбаи хавфҳои табиӣ низ баррасӣ шудааст. Афзоиши шумора ва ҳаҷми онҳо дар баъзе минтақаҳо хавфи рахнашавӣ ва селҳои харобкорро зиёд мекунад. Харитасозии минтақаҳои осебпазир ва таҳияи сенарияҳои эҳтимолии рушди офатҳои табиӣ воситаи муҳим барои системаи огоҳкунии бармаҳал ва банақшагирии ҳифзи аҳолӣ мебошад.

Самти экология ва ҳифзи муҳити зист дар таҳқиқотҳои Институт аҳамияти хос дорад. Таҳлилҳо нишон медиҳанд, ки тағйирёбии иқлим ва фишори антропогенӣ ба экосистемаҳои обӣ ва заминӣ таъсири манфӣ мерасонанд. Таҳлилҳои гидрохимиявӣ ва мониторинг имконият фароҳам оварданд, ки манбаъҳои асосии ифлосшавӣ муайян ва чораҳои ҳифзӣ тадбиқ гарданд.

Дар соҳаи кишоварзӣ таҳқиқотҳо ба таҳияи реҷаҳои обёрии оптималӣ, татбиқи технологияҳои каммасраф ва мутобиқсозии кишт ба шароити иқлим равона шудаанд. Натиҷаҳо нишон медиҳанд, ки ин равиш метавонад самаранокии истеҳсолотро баланд бардорад, талафоти обро кам кунад ва ба устувории иқтисоди аграрӣ мусоидат намояд.

Фаъолияти нашрӣ ва иттилоотии Институт низ ба муаррифии натиҷаҳои илмӣ мусоидат намуд. Маҷаллаҳои илмӣ ва барномаҳои иттилоотӣ ба ташаккули муҳити илмӣ, паҳн кардани дониш ва баланд бардоштани маърифати экологӣ мусоидат карданд. Натиҷаҳои таҳқиқотҳои анҷомёфта дар маҷалаҳои Scopus ва Web of Science низ нишон медиҳанд, ки нуфузи байналмилалии Институт афзоиш ёфта, саҳми муассиса дар таҳлили масъалаҳои глобалии обу иқлим ва идоракунии захираҳои табиӣ муайян шудааст. Фаъолияти Институт дар ин самт аҳамияти стратегӣ дорад: илмӣ - омӯзиши тағйирёбии иқлим, коҳиши пиряхҳо ва таҳлили экосистемаҳо; амалӣ - дастгирии сиёсати об, барномаҳои мутобиқшавӣ ва пешгирии офатҳои табиӣ; иҷтимоӣ - баланд бардоштани маърифати ҷомеа, тақвияти ҳамкорӣ бо созмонҳои байналмилалӣ ва муарифи кардани натиҷаҳои илмӣ мебошад.

Таҳқиқотҳои анҷомётаи ходимони илмии Институт нишон доданд, ки мутобиқшавӣ ба тағйирёбии иқлим, идоракунии самараноки захираҳои об ва ҳифзи муҳити зист самтҳои афзалиятноки сиёсати илмӣ ва иҷтимоӣ мебошанд.

Натиҷаҳои тадқиқотҳо нишон медиҳанд, ки бе татбиқи чораҳои пешгирикунанда ва истифодаи технологияҳои муосир хавфи камобӣ, сел ва дигар офатҳои табиӣ афзоиш меёбад, ки ба устувории иқтисодиёт ва амнияти озуқаворӣ осеб мерасонад. Бар асоси таҳлилҳои илмӣ, Институт тавсияҳоро барои рушди устувор пешниҳод менамояд:

а) таҳкими ҳамгироии байнисоҳавӣ ва байнисекторӣ дар идоракунии захираҳои об;

б) татбиқи технологияҳои самараноки обёрӣ ва истифодаи усулҳои каммасраф дар кишоварзӣ;

в) мониторинги доимӣ ва пешгӯии ҳолати пиряхҳо, кӯлҳо ва ҷараёни дарёҳо;

г) рушди манбаъҳои барқароршавандаи энергия ва диверсификатсияи захираҳои энергетикӣ;

д) такмили назорати сифати оби нӯшокӣ ва ҳифзи экосистемаҳои обӣ.

Натиҷаҳои тадқиқот нишон доданд, ки ҳамгироии илм, сиёсати давлатӣ ва таҷрибаи амалӣ имконият медиҳад, ки стратегияҳо ва барномаҳои миллию минтақавӣ дар самти обу иқлим самаранок амалӣ шаванд. Дар робита бо ин, таҳқиқотҳои Институт заминаи илмӣ барои барномаи миллии об барои давраи то соли 2040, барномаҳои ислоҳоти соҳаи об барои солҳои 2016–2025 ва лоиҳаҳои мутобиқшавӣ ба тағйирёбии иқлимро таъмин мекунанд.

Фаъолияти Институт дар самтҳои ҳамкорӣ, ихтироот, омода кардани кадрҳои илмӣ, нашри мақолаҳо ва иштироки фаъол дар конференсияҳои байналмилалӣ саҳми назаррас дорад. Ин раванд ба рушди муассисаҳои таҳсилоти олии касбӣ, баланд бардоштани иқтидори тадқиқотӣ ва ворид намудани натиҷаҳои илм ба амалия мусоидат менамояд.

Ҳамчунин, барномаҳои иттилоотӣ ва тарғиботӣ, аз ҷумла барномаҳои телевизионӣ, радиоӣ ва маводҳои дигари иттилоотӣ, ба баланд бардоштани маърифати экологӣ ва илмии ҷомеа ва тақвияти робита байни илм ва аҳолӣ хизмат мекунанд. Натиҷаҳои тадқиқотӣ нишон медиҳанд, ки ҷомеа ва мақомоти давлатӣ метавонанд бо истифода аз маълумоти илмӣ дар ҳалли масъалаҳои обу иқлим ва ҳифзи муҳити зист ҳамкорӣ кунанд. Ин имконият медиҳад, ки ташаббусҳои созандаи Ҷумҳурии Тоҷикистон дар самти об ва иқлим боз ҳам бештар муаррифӣ гардида, нақши кишвар ҳамчун пешбарандаи масъалаҳои обу иқлим дар сатҳи минтақавӣ ва байналмилалӣ таҳким ёбад.

Ҳамин тавр, фаъолияти Институти масъалаҳои об, гидроэнергетика ва экологияи Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон заминаи устувор барои рушди минбаъдаи илм, татбиқи натиҷаҳои тадқиқотӣ ва таҳкими мавқеи кишвар дар самти ҳалли масъалаҳои глобалии обу иқлим фароҳам меорад. Натиҷаҳои илмӣ, ҳамкорҳои байналмилалӣ, ихтироот ва ҷалби грантҳои байналмилалӣ шаҳодат медиҳанд, ки Институт на танҳо маркази илмии миллӣ, балки як шарики боэътимоди минтақавӣ ва байналмилалӣ дар масъалаҳои муҳими обу иқлим, энергетика ва экология табдил ёфтасст.

Ходимони илмии Институт бо масъулиятшиносӣ ва садоқатмандӣ фаъолияти худро идома дода, барои расидан ба ҳадафҳои рушди устувор ва татбиқи ташаббусҳои байналмилалии Пешвои миллат талош мекунанд ва бо натиҷаҳои назаррас мавқеи Ҷумҳурии Тоҷикистонро дар арсаи ҷаҳонӣ тақвият мебахшанд.

Алиев Фирдавс, номзади илмҳои техникӣ, муовини директор оид ба илм ва таълимии Институти масъалаҳои об, гидроэнергетика ва экологияи Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон.