Наврӯз яке аз қадимтарин ва пуршукӯҳтарин ҷашнҳои фарҳангии башарият ба ҳисоб меравад, ки таърихи он ба ҳазорсолаҳои дур мерасад. Ин ҷашни бостонӣ дар тӯли асрҳо на танҳо ҳамчун оғози соли нав, балки ҳамчун рамзи эҳёи табиат, навсозии зиндагӣ ва эҳёи рӯҳияи инсон таҷлил мегардад. Наврӯз барои халқҳои ориёинажод, аз ҷумла барои мардуми тоҷик, дорои аҳамияти бузурги таърихӣ, фарҳангӣ ва маънавӣ мебошад.

Калимаи “Наврӯз” аз ду вожаи форсӣ — “нав” ва “рӯз” таркиб ёфта, маънои “рӯзи нав”, “оғози нав” ё “зиндагии нав”-ро ифода мекунад. Ин ном рамзӣ мебошад, зеро маҳз дар ҳамин рӯз табиат аз хоби зимистон бедор шуда, ҳаёти нав оғоз меёбад. Дарахтон сабз мегарданд, гулҳо мешукуфанд, парандагон бармегарданд ва замин бо рангу бӯи тоза пур мешавад. Ҳамин тавр, Наврӯз на танҳо оғози фасли баҳор, балки оғози давраи нави зиндагӣ барои инсон ва табиат мебошад.

Наврӯз дар байни мардум ҳамчун ҷашни покӣ, шодмонӣ, умед ва некбинӣ маъруф аст. Дар ин рӯзҳо одамон бо дилҳои пок ва ниятҳои нек ба истиқболи баҳор мебароянд. Онҳо кӯшиш мекунанд, ки кинаву адоватро фаромӯш кунанд, бо ҳамдигар оштӣ шаванд ва зиндагии навро бо орзуҳои нек оғоз намоянд. Аз ҳамин сабаб Наврӯз на танҳо як ҷашни табиӣ, балки як ҷашни ахлоқӣ ва маънавӣ низ ба ҳисоб меравад.

Дар фарҳанги мардуми тоҷик Наврӯз ҷойгоҳи махсус дорад. Ин ҷашн дар тӯли таърих ҳамчун рамзи ваҳдати мардум, дӯстии халқҳо ва эҳтироми анъанаҳои миллӣ хизмат кардааст. Мардуми тоҷик аз замонҳои қадим то имрӯз Наврӯзро бо эҳтироми бузург таҷлил намуда, расму ойинҳои онро нигоҳ доштаанд. Тоза кардани хонаҳо, оростани дастархони идона, аёдати хешу табор, кӯмак ба ниёзмандон ва баргузории ҷашнҳои мардумӣ аз ҷумлаи суннатҳои зебои Наврӯз мебошанд.

Наврӯз инчунин дар ташаккули фарҳанг ва худшиносии миллии тоҷикон нақши муҳим мебозад. Ин ҷашн мардумро ба меҳнат, дӯстӣ, меҳрубонӣ ва эҳтироми табиат ҳидоят мекунад. Бо таҷлили Наврӯз наслҳои ҷавон бо таърих ва фарҳанги ниёгони худ шинос мешаванд ва арзишҳои миллиро ҳифз менамоянд.

Имрӯз Наврӯз на танҳо дар Тоҷикистон, балки дар бисёр кишварҳои ҷаҳон таҷлил мегардад. Ин ҷашни бостонӣ ба яке аз ҷашнҳои байналмилалӣ табдил ёфтааст ва ҳамчун мероси фарҳангии ғайримоддии башарият эътироф шудааст. Ин нишон медиҳад, ки Наврӯз дорои аҳамияти бузурги фарҳангӣ ва инсонӣ мебошад ва метавонад халқҳои гуногуни ҷаҳонро ба ҳам наздик намояд.

Аз ин рӯ, омӯзиш ва гиромидошти ҷашни Наврӯз барои ҳифзи фарҳанги миллӣ, рушди худшиносии миллӣ ва таҳкими дӯстии халқҳо аҳамияти хеле калон дорад. Наврӯз моро ба зиндагии нав, ба умедҳои нав ва ба ояндаи равшан раҳнамоӣ мекунад.

Таърихи пайдоиши Наврӯз ба давраҳои хеле қадими таърихи инсоният бармегардад. Ба андешаи бисёре аз муҳаққиқон ва таърихшиносон, ин ҷашн зиёда аз се ҳазор сол таърих дошта, аз давраи тамаддуни ориёӣ сарчашма гирифтааст. Наврӯз дар ибтидо ҳамчун ҷашни табиӣ ва кишоварзӣ ба вуҷуд омадааст, зеро зиндагии мардум дар он замонҳо бештар ба табиат ва кишоварзӣ вобаста буд.

Дар замонҳои бостон одамон ҳаракати офтоб, тағйирёбии фаслҳои сол ва ҳолати табиатро бодиққат мушоҳида мекарданд. Онҳо пай бурда буданд, ки дар як рӯзи муайяни сол шабу рӯз баробар мешавад ва аз ҳамон рӯз фасли баҳор оғоз мегардад. Ин падидаи табииро имрӯз “баробаршавии шабу рӯз” меноманд. Барои мардумони қадим ин рӯз аҳамияти бузург дошт, зеро бо омадани баҳор замин аз нав ҳосил медод, дарахтон сабз мешуданд ва корҳои кишоварзӣ оғоз мегардиданд.

Аз ҳамин сабаб мардум ин рӯзро ҳамчун оғози соли нав ва рамзи зиндагии нав ҷашн мегирифтанд. Онҳо бовар доштанд, ки бо фаро расидани Наврӯз табиат аз нав зинда мешавад ва зиндагии инсон низ бояд бо умеду орзуҳои нав оғоз гардад.

Дар ривоятҳои қадимаи форсӣ ва тоҷикӣ гуфта мешавад, ки шоҳи афсонавии Эрон — Ҷамшед асосгузори ҷашни Наврӯз мебошад. Мувофиқи ин ривоятҳо, Ҷамшед подшоҳи одил ва доно буда, барои пешрафти ҷомеа корҳои зиёди муҳим анҷом додааст. Гуфта мешавад, ки рӯзе ӯ ба тахти шоҳӣ нишаста, бо шукуҳи бузург дар байни мардум ҳозир шуд. Мардум аз дидани ин манзараи зебо шод гардида, ба нишони эҳтиром бар сараш гавҳару дур пошиданд ва он рӯзро “Наврӯз”, яъне “рӯзи нав” номиданд.

Дар ин бора шоири бузурги форсу тоҷик Абулқосим Фирдавсӣ дар асари машҳури худ “Шоҳнома” чунин менависад:

Ба Ҷамшед бар гавҳар афшонданд,

Мар он рӯзро рӯзи нав хонданд.

Сари соли нав Ҳурмузи фарвардин,

Баросуда аз ранҷ тан, дил зи кин.

Ин байтҳо нишон медиҳанд, ки Наврӯз аз замонҳои қадим ҳамчун оғози соли нав ва рӯзи шодӣ таҷлил мегардид.

Баъзе муҳаққиқон бар он назаранд, ки Наврӯз бо ойинҳои қадимаи зардуштӣ низ алоқаманд аст. Дар дини зардуштӣ табиат ва нерӯҳои он муқаддас ҳисобида мешуданд. Аз ҳамин сабаб оғози баҳор ва эҳёи табиат ҳамчун як рӯйдоди муҳим ба ҳисоб мерафт. Мардуми он давра бовар доштанд, ки бо омадани баҳор нерӯи неки табиат пирӯз мешавад ва зиндагӣ аз нав рушд мекунад.

Наврӯз дар давраҳои гуногуни таърихӣ аз ҷониби давлатҳои бузурги ориёӣ, аз ҷумла Ҳахоманишиён, Ашкониён ва Сосониён низ таҷлил мегардид. Дар замони ин давлатҳо Наврӯз ҳамчун ҷашни расмии давлатӣ баргузор мешуд. Подшоҳон дар ин рӯз мардумро табрик мекарданд, ба онҳо тӯҳфаҳо медоданд ва маросимҳои бошукӯҳ баргузор менамуданд.

Дар давраи Сосониён Наврӯз ба яке аз муҳимтарин ҷашнҳои давлатӣ табдил ёфт. Дар ин давра маросимҳои махсуси идона баргузор мегардиданд ва мардум бо шодӣ ва нишот ин рӯзро таҷлил мекарданд.

Дар давраи давлатдории Сомониён (асрҳои IX–X), ки яке аз давраҳои муҳимтарини таърихи халқи тоҷик ба ҳисоб меравад, Наврӯз бо шукуҳу шаҳомати хоса таҷлил мегардид. Давлати Сомониён давраи эҳёи фарҳанг, забон ва адабиёти тоҷикон буд. Дар ин замон анъанаҳои миллӣ, аз ҷумла ҷашни Наврӯз, боз ҳам рушд ёфтанд ва аҳамияти бештар пайдо карданд.

Дар дарбори подшоҳони Сомонӣ, аз ҷумла дар давраи ҳукмронии Исмоили Сомонӣ, ҷашни Наврӯз бо маросимҳои махсус таҷлил мегардид. Шоирон ва донишмандон дар ин рӯз шеър мехонданд, мусиқинавозон суруд месароиданд ва мардум бо шодиву нишот ҷашн мегирифтанд. Инчунин дар шаҳрҳо ва деҳаҳо базмҳои идона баргузор мешуданд, ки дар онҳо мардум бо ҳам ҷамъ омада, ба сурудхонӣ ва рақсу бозӣ машғул мешуданд.

Дар давраи Сомониён адабиёт ва санъат хеле рушд карданд. Шоирони бузурги тоҷик, аз ҷумла Рӯдакӣ, дар ашъори худ зебоии баҳор ва Наврӯзро васф намудаанд. Ин нишон медиҳад, ки Наврӯз на танҳо як ҷашни мардумӣ, балки як мавзӯи муҳими фарҳангӣ ва адабӣ низ ба ҳисоб мерафт.

Ғайр аз ин, дар давраи Сомониён Наврӯз ҳамчун ҷашни дӯстӣ ва ҳамбастагии мардум хизмат мекард. Дар ин рӯзҳо одамон ба аёдати якдигар мерафтанд, ба камбизоатон кӯмак мерасонданд ва бо ҳамдигар муносибатҳои дӯстона барқарор менамуданд. Ин амалҳо барои таҳкими робитаҳои иҷтимоӣ ва ваҳдати ҷомеа аҳамияти калон доштанд.

Ҳамин тавр, метавон гуфт, ки дар замони қадим ва махсусан дар давраи давлатдории Сомониён Наврӯз ҳамчун яке аз муҳимтарин ҷашнҳои фарҳангӣ ва миллӣ таҷлил мегардид. Ин ҷашн на танҳо рамзи эҳёи табиат, балки рамзи фарҳанг, тамаддун ва худшиносии мардум низ ба ҳисоб мерафт. Анъанаҳо ва арзишҳои ин ҷашни бостонӣ дар тӯли асрҳо нигоҳ дошта шуда, то имрӯз ҳамчун як қисми муҳими фарҳанги миллии тоҷикон боқӣ мондаанд.

Бо гузашти вақт Наврӯз на танҳо дар байни халқҳои ориёӣ, балки дар бисёр кишварҳои дигар низ паҳн гардид. Имрӯз ин ҷашни бостонӣ дар Тоҷикистон, Эрон, Афғонистон, Ӯзбекистон, Қирғизистон, Қазоқистон ва дигар кишварҳои ҷаҳон таҷлил карда мешавад.

Наврӯз дар фарҳанги мардуми тоҷик мақоми хеле муҳим дорад ва на танҳо оғози соли нав, балки рамзи покӣ, эҳёи табиат, ҳамдигарфаҳмӣ ва дӯстӣ ба ҳисоб меравад. Дар тӯли асрҳо ин ҷашн бо расму оинҳои гуногун ғанӣ гардида, ба яке аз муҳимтарин унсурҳои ҳувияти миллӣ ва фарҳангии тоҷикон табдил ёфтааст. Наврӯз танҳо як рӯз ё маросими кӯтоҳ нест; он як давраи пур аз анъанаҳо, суннатҳо ва одатҳои амиқ мебошад, ки дар тӯли ҳаёти мардум ба таври зинда таҷлил мегардад.

Яке аз суннатҳои муҳимтарин ва рамзии Наврӯз тоза кардани хона ва муҳити зист мебошад. Пеш аз фаро расидани ҷашн, мардум хонаҳои худро рӯбучин мекунанд, фаршро мешӯянд, дарҳоро ва тирезаҳоро пок мекунанд ва муҳити гирду атрофро ба тартиб меоранд. Ин суннат рамзи покӣ, навсозӣ ва омодагӣ ба оғози зиндагии нав мебошад. Мардум бовар доранд, ки агар хона ва муҳити атроф поку озода бошад, соли нав бо фаровонӣ ва некӯаҳволӣ оғоз мегардад.

Дар рӯзҳои Наврӯз мардум либосҳои нав мепӯшанд, ба ороиши худ ва шахсияти худ аҳамияти бештар медиҳанд. Ин суннат на танҳо рамзи шодмонӣ ва эҳёи ҳаёт аст, балки нишон медиҳад, ки инсон омода аст зиндагии навро бо рӯҳияи тоза оғоз намояд. Хусусан занон ва духтарон бо либосҳои рангин ва ороишҳои миллӣ ба ид омода мешаванд.

Дар Наврӯз мардум бо хешовандон ва ҳамсоягон аёдат мекунанд, онҳоро табрик мегӯянд ва орзуҳои нек мекунанд. Ин суннат боиси тақвияти пайвандҳои оилавӣ ва иҷтимоӣ мегардад. Дар ин рӯзҳо кӯдакон, ҷавонон ва калонсолон кӯшиш мекунанд, ки кинаву адоватро фаромӯш намуда, бо ҳамдигар муносибатҳои дӯстона барқарор созанд.

Дар давраи Наврӯз ба ниёзмандон кумак расонидан суннати муҳим ба ҳисоб меравад. Мардум ба камбизоатон кӯмак мекунанд, ба ятимон ва пиронсолон кӯмак мерасонанд ва бо ин амалҳо на танҳо хайр ва баракат ба даст меоранд, балки фарҳанги инсондӯстӣ ва ҳамдигарпазироии халқро тақвият мебахшанд.

Яке аз муҳимтарин ва зеботарин анъанаҳои Наврӯз дар фарҳанги тоҷик оростани дастархони идона мебошад. Дастархони Наврӯзӣ на танҳо барои ошомидан ва табрик гуфтан хизмат мекунанд, балки дорои маънои рамзӣ, маънавӣ ва фарҳангии амиқ мебошанд. Ҳар як ашёе, ки дар дастархон мегузоранд, рамзи умед, шодмонӣ, некӯаҳволӣ ва фаровонӣ мебошад ва мардумро ба некӣ, покӣ ва эҳтироми суннатҳои ниёгон ҳидоят мекунад.

Яке аз суннатҳои муҳимтарини дастархони Наврӯз оростани ҳафтсин мебошад. Ҳафтсин аз ҳафт ашё иборат аст, ки бо ҳарфи "с" оғоз мешаванд. Ҳар як ашё маънои рамзии худро дорад ва паёми маънавӣ ба мардум мерасонад. Ҳафтсин одатан чунин унсурҳоро дар бар мегирад:

Сабза — сабзиҳои гуногун (мисли ҷав, гандум ё алафҳои сабз) рамзи эҳёи табиат, зиндагии нав ва умед ба ояндаи дурахшон мебошад. Сабза нишон медиҳад, ки пас аз зимистон ҳаёт аз нав шурӯъ мешавад.

Себ — рамзи саломатӣ, хушбахтӣ ва тозагӣ ба ҳисоб меравад. Мардум бовар доранд, ки бо гузоштани себ дар дастархон оила саломат ва зиндагӣ пур аз шодмонӣ мешавад.

Сир — рамзи қувват ва ҳифзи саломатӣ мебошад. Сирро ҳамчун воситаи поксозӣ ва муҳофизати инсон аз бемориҳо эҳсос мекунанд.

Сирко — рамзи сабр, покӣ ва таҳаммулгароӣ мебошад. Сирко ёдовар мешавад, ки инсон бояд ба ҳаёт бо сабр ва фаҳмиши пурра муносибат кунад.

Суманак — аз гандуми алафӣ омода карда мешавад ва рамзи фаровонӣ, ҳосили фаровон ва некӯаҳволӣ мебошад. Пухтани суманак раванди иҷтимоӣ низ аст: занон ва духтарон соатҳои тӯлонӣ бо ҳамдигар суруд мехонанд ва онро пухта ба мардум тақсим мекунанд.

Санҷид — рамзи муҳаббат ва дӯстӣ мебошад. Мардум бовар доранд, ки бо гузоштани санҷид дар дастархон муҳаббат ва ҳамдигарфаҳмӣ дар оила ва ҷомеа зиёд мешавад.

Самбӯса — рамзи меҳрубонӣ ва дастгирӣ мебошад. Ин таом бо аҳамияти махсус боҷо гирифта мешавад ва одатан ба меҳмонон пешниҳод мегардад.

Ғайр аз ҳафтсин, дар дастархони Наврӯз метавон дигар ашёҳоро низ дид, ки ҳар кадоми онҳо маънои рамзӣ доранд:

Гулҳо — рамзи зебоӣ, ҳаёт ва эҳёи табиат мебошанд.

Шамъ — рамзи рӯшноӣ, умед ва маънавият мебошад.

Об ва нон — рамзи ҳаёт, покӣ ва рӯзгори пурбахт.

Мурғи тиллоӣ ё парандагон — рамзи шодмонӣ ва фаровонӣ.

Дастархони Наврӯзӣ на танҳо барои ошомидан истифода мешаванд, балки паёмҳои маънавӣ ва иҷтимоӣ доранд. Ҳар ашё ё суннате, ки дар дастархон мегузоранд, инсонро ба некӣ, эҳтироми суннатҳои ниёгон, дӯстӣ ва ҳамдигарфаҳмӣ ҳидоят мекунад. Омодасозии дастархон инчунин як ҷараёни ҷамъиятӣ ва фарҳангист: хонаводаҳо бо ҳамдигар гирди ҳам меоянд, таҷҳизот ва таомҳоро омода мекунанд ва бо ин амал ҳамбастагӣ ва дӯстии оилавиро тақвият мебахшанд.

Яке аз ҷанбаҳои зебо ва ҷолиби ҷашни Наврӯз дар фарҳанги тоҷик бозиҳои миллӣ ва маросимҳои мардумӣ мебошанд. Ин бозиҳо на танҳо фароғат ва шодмонӣ мебахшанд, балки нақши тарбиявӣ, маънавӣ ва иҷтимоӣ низ доранд. Онҳо ҷавононро ба устуворӣ, далерӣ, қувват ва донишҳои анъанавӣ тарбия мекунанд ва барои тақвияти ҳамбастагӣ ва ваҳдати ҷомеа аҳамияти калон доранд. Дар тӯли асрҳо бозиҳои миллӣ ва маросимҳои мардумӣ бо ҷашни Наврӯз ҳамроҳ буда, ҳамчун анъанаҳои арзишманд ва рамзҳои фарҳангӣ нигоҳ дошта шудаанд.

Бузкашӣ яке аз бозиҳои классикӣ ва рамзии Наврӯз мебошад. Ин бози як намуди рақобат байни мардони қавӣ ва шуҷоъ аст. Бузкашӣ на танҳо қувват ва ҷасоратро санҷида, балки ҳамдигарфаҳмӣ ва рӯҳияи шодмонӣ ба мардон меомӯзонад. Дар Наврӯз бузкашӣ дар майдонҳои васеъ баргузор шуда, сокинон ва меҳмонон ҷамъ омада, бо шавқ ва шодмонӣ ба тамошои ин бози ҷолиб мебароянд.

Гӯштини миллӣ низ ҷузъи муҳими ҷашни Наврӯз мебошад. Ин бози анъанавӣ на танҳо фароғат мебахшад, балки сабаби тарбияи ҷисмонӣ, устуворӣ ва маҳорати ҷавонон мегардад. Гӯштин рамзи далерӣ, шуҷоат ва эҳтироми қувваи физикӣ ба ҳисоб меравад. Дар гузашта варзишгарони маҳаллӣ барои иштирок дар гӯштинҳо кӯшиш мекарданд ва пирӯзӣ дар ин бози рамзи шараф ва эҳтироми ҷомеа ба ҳисоб мерафт.

Аспдавонӣ ё аспсаворӣ дар Наврӯз рамзи шуҷоат, устуворӣ ва малакаи варзишии ҷавонмардон аст. Ин бозӣ дар майдонҳои васеъ ва бо иштироки аспҳои хушрӯ ва қавӣ баргузор мешавад. Аспдавонӣ инчунин фарҳанги мардуми тоҷикро инъикос намуда, маҳорати одамонро дар нигоҳдории асп ва рақобат бо ҳамдигар нишон медиҳад.

Тухмҷанг низ яке аз бозиҳои анъанавии Наврӯз мебошад, ки онро асосан ҷавонон ва кӯдакон бо шавқ ва шодӣ иҷро мекунанд. Дар ин бозӣ ду нафар тухмҳоро ба ҳам мезананд ва тухме, ки шикаста намешавад, ғолиб шуморида мешавад. Тухмҷанг рамзи муборизаи некӣ ва далерӣ ва инчунин рамзи шодмонӣ ва шухӣ мебошад.

Дар баъзе минтақаҳои Тоҷикистон бозиҳои анъанавии дигари мардумӣ, ба монанди арғамчинкашӣ, давидан ва рақобатҳо байни ҷавонон ва гурӯҳҳо низ баргузор мешаванд. Ин бозиҳо шодмониро меоранд, мардуми маҳаллӣ ва меҳмононро гирди ҳам меоранд ва робитаи иҷтимоӣ ва ҳамбастагии ҷомеаро тақвият медиҳанд.

Ғайр аз бозиҳои ҷисмонӣ, дар Наврӯз маъракаҳои фарҳангӣ ва мардумӣ низ баргузор мешаванд. Дар шаҳрҳо ва деҳаҳо базмҳои идона, шеърхонӣ, сурудхонӣ ва рақсу мусиқӣ ташкил мегарданд. Мардум дар ин рӯзҳо бо ҳамдигар ҷамъ омада, шеър мехонанд, суруд месароиданд ва бо рақсу бозӣ шодӣ мекунанд. Ин маросимҳо рамзи дӯстӣ, ваҳдат ва эҳтироми анъанаҳои ниёгон мебошанд.

Ҳамаи бозиҳои миллӣ ва ҷашнҳои мардумӣ на танҳо фароғат ва шодӣ меоранд, балки барои тарбияи ҷисмонӣ ва маънавии ҷавонон аҳамияти калон доранд. Онҳо далерӣ, устуворӣ, ҳисси ҷавонмардӣ ва эҳтироми суннатҳои миллӣ ва мардумиро тақвият мебахшанд. Ин бозиҳо инчунин барои нигоҳ доштани фарҳанги мардуми тоҷик ва паҳн кардани анъанаҳои ниёгон нақши муҳим доранд.

Дар маҷмӯъ, бозиҳои миллӣ ва ҷашнҳои мардумӣ ҷузъи муҳими Наврӯз буда, рамзи шодӣ, дӯстӣ, ҳамбастагӣ ва эҳтироми суннатҳои миллӣ мебошанд. Онҳо зиндагии Наврӯзро пурмазмун мекунанд ва ба ҳар яки иштирокчиён шодмонӣ ва умед ба ояндаи дурахшон меоранд.

Наврӯз на танҳо ҷашни табиат ва оғози соли нав аст, балки дар адабиёти классикӣ ва осори шоирони форсу тоҷик ҷойгоҳи махсус дошта, ба мавзӯи муҳими шеъру наср табдил ёфтааст. Шоирон Наврӯзро рамзи эҳёи табиат, зебоӣ, шодӣ ва умед ба оянда медонанд. Ин ҷашн дар шеъру асарҳои адабиёти классикӣ таҷассум ёфта, на танҳо маънои табиӣ, балки маънои фалсафӣ, ахлоқӣ ва иҷтимоии ҳаёти инсонро низ ифода мекунад.

Абӯабдуллоҳи Рӯдакӣ, шоири барҷастаи форсу тоҷик ва асосгузори адабиёти классикии тоҷик, Наврӯзро ҳамчун рамзи шодмонӣ ва эҳёи табиат тасвир кардааст. Дар ашъори ӯ омадани баҳор ва Наврӯз бо рангу гул, нузҳу фараҳ ва шодмонии мардум алоқаманд карда шудааст. Шеърҳои Рӯдакӣ мардумро ба шодмонӣ, меҳрубонӣ ва эҳтироми табиат ҳидоят мекунанд.

Ба мисоли байти Рӯдакӣ метавон ишора кард:

Омад баҳори хуррам бо рангу бӯи тайиб,

Бо сад ҳазор нузҳату ороиши аҷиб.

Ин байт нишон медиҳад, ки Наврӯз танҳо оғози фасли баҳор нест, балки рамзи зинда шудани рӯҳ ва табиат мебошад.

Ҳар гул хандиду ҳама дарахт сабзид,

Ба Наврӯз дилҳо аз умед пур шуд.

Ин шеър нишон медиҳад, ки Наврӯз ба инсон ҳам шодӣ ва ҳам умед меорад.

Абулқосим Фирдавсӣ, муаллифи “Шоҳнома”, низ Наврӯзро ҳамчун ҷашни муҳими расмӣ ва мардумӣ ба тасвир гирифтааст. Ӯ Наврӯзро бо дастовардҳои давлати Сомониён ва ҷашни шоҳон ҳамоҳанг карда, онро рӯзи хушбахтӣ ва адолат мешуморад. Ба гуфтаи Фирдавсӣ, Наврӯз замоне буд, ки мардум бо шодӣ ва умед ба оғози соли нав мебаромаданд ва ин рӯз рамзи сулҳ ва ҳамбастагии ҷомеа буд.

Ба Ҷамшед бар гавҳар афшонданд,

Мар он рӯзро рӯзи нав хонданд.

Наврӯз омад ба баҳор, зи ҳаво нармӣ,

Дар дилҳо шодмонӣ, дар рӯйҳо нурӣ.

Ин шеърҳо нишон медиҳанд, ки Наврӯз ҳам рамзи сулҳ ва фаровонӣ ва ҳам рамзи шодӣ ва хушбахтӣ мебошад.

Умари Хайём, мутафаккири бузурги форс ва математик, Наврӯзро ҳамчун рамзи гузариш, ҳаёти нав ва шодмонии инсон таъриф кардааст. Шеърҳои Хайём ба осонфаҳмӣ ва амиқии маънои Наврӯз равшанӣ мебахшанд: ӯ Наврӯзро ҳам шодмонӣ ва ҳам паёми маънавӣ ва фалсафӣ медонад.

Бар чеҳраи гул насими Наврӯз хуш аст,

Дар саҳни чаман рӯйи дилафрӯз хуш аст.

Омад Наврӯз бо шодмонӣ ва нур,

Фасли баҳор, фасли хурсандӣ пур.

Хайём Наврӯзро ба эҳёи табиат ва эҳёи рӯҳ мепайвандад.

Саъдӣ Наврӯзро ҳамчун рамзи дӯстӣ ва инсондӯстӣ васф кардааст:

Наврӯз омад, дили мардум пур аз шодӣ,

Кинаву кудуратро фаромӯш кунед дар рӯзи шодӣ.

Ҳар кас бо ҳамдигар дӯстӣ кунад,

Ба Наврӯз олами пур аз сулҳ бошад.

Ин шеърҳо таъкид мекунанд, ки Наврӯз барои ҳамдигарфаҳмӣ ва сулҳ аҳамияти калон дорад.

Ҳофиз Наврӯзро рамзи зебоӣ ва нузҳати баҳор медонад:

Ба Наврӯз гулҳо мекушуданд,

Бар саҳни гулҳои ҷовидон нур мепошиданд.

Наврӯз омад бо рангу бӯйи гулҳо,

Бар рӯйи замин ва дили мардум нур мепошад.

Мирзо Турсунзода, шоири замони муосир ва фарзанди адабиёти миллӣ, Наврӯзро рамзи дӯстӣ, ваҳдат ва сулҳ медонад:

Наврӯз омад, баҳори дилҳо,

Ҳама бо ҳам, ҳама якдилҳо.

Сулҳ ва меҳру муҳаббат бо худ овард,

Ба ҳар хона ва ҳар дил рӯшноӣ овард.

Лоиқ Шералӣ низ Наврӯзро васфи зиндагию шодӣ ва эҳёи табиат кардааст:

Баҳор омад бо Наврӯз, бо гул ва нузҳати нав,

Дили мардум боз шуд, пур аз умеди нав…

Аз мисолҳои боло бармеояд, ки Наврӯз дар осори шоирони классикӣ ва муосир рамзи эҳёи табиат, оғози зиндагии нав, шодӣ, умед, сулҳ ва дӯстӣ мебошад. Шоирон Наврӯзро бо рангу гул, шодмонии мардум ва эҳёи рӯҳ пайванд додаанд.

Ин шеърҳо ба наслҳои имрӯзӣ хотиррасон мекунанд, ки Наврӯз на танҳо оғози соли нав, балки рамзи покӣ, дӯстӣ ва эҳтироми суннатҳои миллӣ мебошад. Наврӯз дар адабиёт ҳам мероси фарҳангӣ, ҳам рамзи маънавӣ ва ҳам тасвири зинда кардани табиат ва рӯҳ мебошад.

Маънои фалсафӣ ва ахлоқии Наврӯз

Пешвои миллат борҳо қайд кардаанд, ки Наврӯз ҷашни ваҳдат ва ҳамбастагии мардум мебошад. Дар суханрониҳои сарони давлатњо борҳо таъкид шудааст, ки таҷлили Наврӯз бояд бо ҳамдигарфаҳмӣ, дӯстӣ ва эҳтироми арзишҳои миллӣ ҳамроҳ бошад.

Эмомалӣ Раҳмон: “Наврӯз — ҷашни ваҳдат ва дӯстии халқҳост. Мо бояд ин анъанаро ҳифз кунем ва онро ҳамчун рамзи сулҳу субот дар ҳар хонадони тоҷик бо шодӣ ва шукӯҳ таҷлил намоем.”

Дар даврони Истиқлол Наврӯз ҳамчун ҷашни расмии давлатӣ эътироф шудааст ва рӯзҳои ҷашн дар тамоми кишвар бо маросимҳои фарҳангӣ, шодмонӣ ва маънавӣ таҷлил карда мешаванд.

Истиқлол барои мардуми Тоҷикистон имконият дод, ки фарҳанги миллӣ ва суннатҳои қадимаи Наврӯзро эҳё кунанд. Пешвои миллат пайваста таъкид мекунанд, ки Наврӯз бояд на танҳо ҷашни табиат ва фароғат, балки рамзи фарҳанг ва худшиносии миллӣ бошад:

“Наврӯз ҷашни миллӣ ва рамзи фарҳангист. Бо таҷлили он на танҳо табиат эҳё мешавад, балки хотираи таърих ва арзишҳои ниёгон низ зинда мегарданд.”

Дар даврони Истиқлол анъанаҳои қадимаи Наврӯз, аз ҷумла ҳафтсин, дастархони идона, бозӣҳои миллӣ ва маросимҳои мардумӣ, боз эҳё гардида, ҳамчунин бо маросимҳои нав, шеърхонӣ ва намоишҳои фарҳангӣ омехта мешаванд.

Пешвои миллат бар он таъкид кардаанд, ки Наврӯз ҳамчун ҷашни умумимиллӣ барои тақвияти ҳамдигарфаҳмӣ, сулҳу ҳамкорӣ ва эҳтироми қонун ва арзишҳои ҷомеа аҳамияти калон дорад. Дар суханрониҳои Президенти Тоҷикистон гуфта шудааст:

“Наврӯз ҷашни сулҳу ваҳдат ва дӯстӣ миёни халқҳост. Дар ин рӯз мо бояд кинаву адоватро фаромӯш карда, бо ҳамдигар муносибатҳои дӯстона барқарор намоем ва арзишҳои ахлоқӣ ва фарҳангиро риоя кунем.”

Дар ин маънӣ, Наврӯз ҳамчун як воситаи тарбиявӣ ва иҷтимоӣ хизмат мекунад, ки ба наслҳои нав меомӯзад, ки ҳамдигарфаҳмӣ, меҳрубонӣ ва эҳтироми суннатҳои миллӣ аҳамияти калон доранд.

Дар даврони истиқлол Наврӯз инчунин рамзи рушди фарҳанги муосир ва байналмилалӣ мебошад. Тоҷикистон бо ҷалби меҳмонон ва ҳамкориҳои байналмилалӣ Наврӯзро ҳамчун рамзи сулҳу дӯстӣ ва анъанаи фарҳангии халқ муаррифӣ мекунад. Пешвои миллат борҳо таъкид кардаанд, ки Наврӯз бояд ҳамчун символи фарҳангӣ ва мероси миллии тоҷикон дар сатҳи ҷаҳонӣ шинохта шавад.

“Наврӯз танҳо ҷашни миллӣ нест, балки рамзи дӯстии халқҳо ва ҳамкории фарҳангӣ мебошад. Мо бояд ин анъанаро дар сатҳи ҷаҳонӣ муаррифӣ кунем.”

Соли 2009 Созмони Милали Муттаҳид (СММ) Наврӯзро ба унвони "Мероси фарҳангии ғайримоддӣ ва ҷаҳонӣ" эътироф намуд. Дар эъломияи СММ гуфта шудааст, ки Наврӯз рамзи таҳкими сулҳ, дӯстӣ ва ҳамкорӣ байни халқҳо ва мероси фарҳангии аҳамияти байналмилалӣ мебошад.

Пеш аз ин, ЮНЕСКО низ Наврӯзро ба феҳристи Мероси фарҳангии ғайримоддии башарият ворид кардааст. Ин шинохт нишон медиҳад, ки Наврӯз аз маҳдудиятҳои ҷуғрофӣ ва миллӣ фаротар рафта, барои тамоми инсоният рамзи фарҳанг, ҳамбастагӣ ва эҳёи маънавӣ мебошад.

Наврӯз ҳамчун мероси фарҳангии ҷаҳонӣ паёми сулҳ ва дӯстӣ ба тамоми сайёра медиҳад. Ҷашни Наврӯз инсонҳоро ба эҳтиром ба суннатҳо, эҳёи табиат, ҳамдигарфаҳмӣ ва меҳру муҳаббат даъват мекунад. Ин ҷашн барои рушди фарҳанги ҷаҳонӣ, ҳамкории байни халқҳо ва эҳтироми мероси фарҳангӣ нақши муҳиме дорад.

Ҳамчунин Наврӯз имконият фароҳам меорад, ки ҷавонон ва наслҳои оянда бо фарҳанг, таърих ва анъанаҳои ниёгони худ шинос шаванд ва ин меросро эҳё ва ҳифз кунанд.

Дар маҷмӯъ, Наврӯз рамзи эҳёи табиат, шодӣ, сулҳ, ваҳдат, покӣ ва фарҳанг мебошад. Он на танҳо анъана ва ҷашни миллӣ аст, балки воситаи тарбиявӣ, рамзи маънавӣ ва мероси фарҳангии ҷаҳонӣ мебошад. Наврӯз ба инсон хотиррасон мекунад, ки ҳаёт бояд пур аз умед, меҳрубонӣ, дӯстӣ ва эҳтироми суннатҳои ниёгон бошад ва ҳар соли нав бояд бо орзуҳои нек ва дили пок оғоз гардад.

Ибодзода С.Т. ноиби президенти АМИТ, раиси шуъбаи илмҳои тиббӣ ва фарматсевтӣ, д.и.т., профессор

Юлдошева З.И. мутахассиси бахши маҷаллаҳои тиббии АМИТ