Skip to main content
Дар Ҷумҳурии Тоҷикистон таҳти роҳбарии Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ - Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон - Эмомалӣ Раҳмон заминаи қавии ҳифзи моликияти зеҳнӣ гузошта шудааст. Аз солҳои аввали Истиқлолият Низоми миллии ҳифзи моликияти зеҳнӣ таъсис ёфт ва қонунҳо такмил дода шудаанд. Паёми солонаи Президенти мамлакат ба Маҷлиси Олӣ роҳнамои рушди соҳаи мазкур мебошад. Дар паёми соли 2024-ум (28 декабри 2024) ва дар доираи Стратегияи миллии рушди Ҷумҳурии Тоҷикистон барои давраи то соли 2030 солҳои 2025–2030 «Солҳои рушди иқтисоди рақамӣ ва инноватсияҳо» эълон гардиданд, ки мустақиман ба таҳкими моликияти зеҳнӣ мусоидат мекунад.

Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон Стратегияи миллии рушди моликияти зеҳнии Ҷумҳурии Тоҷикистон барои давраи то соли 2030-ро қабул кардааст. Ҳуҷҷати мазкур ҳадафҳои мушаххас дорад: таъсиси Шӯрои миллӣ оид ба ҳамоҳангсозӣ ва рушди соҳаи моликияти зеҳнӣ, ҳифзи ҳуқуқҳои сармоягузорон, ҷалби ихтироъкорон, дастгирии тиҷорати хурд ва ҳамкорӣ бо Созмони умумиҷаҳонии моликияти зеҳнӣ.

Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ - Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон - Эмомалӣ Раҳмон борҳо таъкид кардаанд, ки рушди инноватсияҳо ва ҳифзи моликияти зеҳнӣ омили асосии рушди иқтисодӣ, баланд бардоштани сатҳи зиндагии мардум ва ҷалби сармояҳои хориҷӣ мебошад. Сиёсати мазкур натиҷа медиҳад, ки ҳамкориҳои байналмилалиро таҳким диҳанд ва Ҷумҳурии Тоҷикистон дар арсаи ҷаҳонӣ шинохта шавад.

Дар ҷаҳони имрӯза, ки навоварӣ ва эҷодкорӣ асоси рушди ҷомеа мебошанд, моликияти зеҳнӣ (патентҳо, тамғаҳои молӣ, ҳуқуқҳои муаллифӣ, тарҳҳои саноатӣ ва ғайра) нақши калидӣ мебозад. Ҳар сол 26 апрел ҷаҳон Рӯзи байналмилалии моликияти зеҳниро ҷашн мегирад. Ин рӯз тасодуфӣ интихоб нашудааст: маҳз 26 апрели соли 1970 Конвенсияи таъсиси Созмони умумиҷаҳонии моликияти зеҳнӣ (СУМЗ, WIPO World Intellectual Property Organization) эътибор пайдо кард. Аз соли 2000 ин рӯз расман ҷашн гирифта мешавад, то ҷомеаҳо аҳамияти ҳифзи идеяҳо, ихтироот ва асарҳои ҳамчун моликияти зеҳнӣ ҳифзшавандаро дарк намоянд.

Моликияти зеҳнӣ ин ҳуқуқҳои қонунӣ ба натиҷаҳои фаъолияти зеҳнии инсон аст. Он ба ихтироъкорон, муаллифон, дизайнерон ва соҳибкорон имкон медиҳад, ки аз меҳнати худ манфиат бардоранд ва ҷомеаро бо навовариҳо ғанӣ гардонанд. Бе ҳифзи моликияти зеҳнӣ пешрафт дар илм, технология, санъат ва тиҷорат ғайриимкон мебуд. Масалан, патентҳо ихтироотро муҳофизат мекунанд, ҳуқуқҳои муаллифӣ асарҳои адабӣ ва мусиқиро, тамғаҳои молӣ бошад, эътибори тиҷоратиро. Системаи мазкур на танҳо ҳавасмандкунанда аст, балки кафили рушди иқтисодӣ ва фарҳангӣ мебошад. Ҳар сол Рӯзи моликияти зеҳнӣ ба мавзӯи мушаххас бахшида мешавад. Дар соли 2026, ҷашни солона — Рӯзи ҷаҳонии моликияти зеҳнӣ (26 апрел) — таҳти унвони "Моликияти зеҳнӣ ва варзиш: Омода, диққат, навоварӣ!" баргузор мешавад. Ин мавзӯъ нақши моликияти зеҳниро дар ҷаҳони варзиш — аз таҷҳизот ва технологияҳои инноватсионии варзишӣ то брендҳо, пахшҳо ва ҷалби мухлисон — нишон медиҳад.

Дар ин рӯз чорабиниҳои мавзӯӣ, вохӯриҳои ҳамкорон ва маъракаҳо бо мақсади ҷалби таваҷҷӯҳи ҷаҳон ба мушкилоте, ки Созмони Умумиҷаҳонии Моликияти Зеҳнӣ (СУМЗ) ҳангоми иҷрои рисолати худ бо онҳо рӯбарӯ мешавад, таблиғи фаҳмиши васеътари моликияти зеҳнӣ ва нишон додани он, ки чӣ гуна низоми ҳифзи моликияти зеҳнӣ ба рушди бисёр соҳаҳои пешрафт, аз санъат то технологияҳои инноватсионӣ, саҳм мегузорад, баргузор мешаванд. СУМЗ плакатҳо омода мекунад, таблиғоти телевизионӣ нашр мекунад ва дар дигар расонаҳои хабарӣ маълумотро барои таблиғи сана ва ҳадафҳои Рӯзи ҷаҳонии моликияти зеҳнӣ дарҷ мекунад.

Дар Тоҷикистон ин рӯз ҳамасола бо форумҳои байналмилалӣ, ҳамоишҳо ва қадрдонии ихтироъкорону навоварон таҷлил мешавад. Маркази миллии патенту иттилоот (ММПИ) ҳамоишҳои илмӣ-амалӣ ва ҷоизаҳо ташкил мекунад, то ҳавасмандкунии ҷавонон ва соҳибкоронро тақвият бахшад.

Дар ҷаҳони муосир, ки онро аксаран «иқтисодиёти донишбунёд» меноманд, нақши дониш, навоварӣ ва эҷодкорӣ рӯз то рӯз бештар мегардад. Яке аз омилҳои муҳиме, ки ин равандро дастгирӣ мекунад, моликияти зеҳнӣ мебошад. Моликияти зеҳнӣ маҷмӯи ҳуқуқҳое мебошад, ки ба шахс ё ташкилот барои натиҷаҳои фаъолияти зеҳнӣ, ба мисли ихтироот, асарҳои адабӣ ва бадеӣ, тамғаҳои молӣ ва дигар навъҳои маҳсулоти фикрӣ, дода мешаванд.

Муҳофизат ва рушди низоми моликияти зеҳнӣ барои пешрафти иқтисодиёти ҳар як кишвар аҳамияти бузург дорад. Моликияти зеҳнӣ (МЗ) ба ду гурӯҳи асосӣ ҷудо мешавад:

Ҳуқуқи муаллиф ва ҳуқуқҳои вобаста – ки асарҳои адабӣ, илмӣ, мусиқӣ, барномаҳои компютерӣ ва ғайраро дар бар мегирад.
Моликияти саноатӣ – ки ихтироот (патентҳо), тамғаҳои молӣ, намунаҳои саноатӣ ва нишонаҳои ҷуғрофиро дар бар мегирад.
Ҳар яке аз ин намудҳо барои ҳифзи манфиатҳои муаллифон ва ихтироъкорон хизмат намуда, онҳоро барои эҷоди маҳсулоти нав ҳавасманд месозад.

Яке аз вазифаҳои асосии моликияти зеҳнӣ – ташвиқи навоварӣ мебошад. Вақте ки ихтироъкор ё муаллиф медонад, ки кори ӯ ҳифз мешавад ва аз он фоида гирифта метавонад, ӯ бештар майл ба эҷод ва навоварӣ пайдо мекунад. Ин раванд боиси: пайдоиши технологияҳои нав, беҳтар шудани сифати маҳсулот, рушди соҳаҳои нав дар иқтисодиёт мегардад.

Сармоягузорон одатан ба кишварҳое таваҷҷӯҳ мекунанд, ки дар онҳо ҳуқуқи моликияти зеҳнӣ хуб ҳифз карда мешавад. Сабаб дар он аст, ки: хатари дуздии идеяҳо кам мешавад, муҳити боваринок барои тиҷорат фароҳам меояд, имконияти даромади устувор зиёд мегардад. Ҳамин тавр, низоми қавии моликияти зеҳнӣ метавонад ҷалби сармояи хориҷиро таъмин намояд.

Моликияти зеҳнӣ барои соҳибкорон имконият медиҳад, ки: маҳсулоти худро аз рақибон фарқ кунанд, бренд (тамға) созанд, бозори худро ҳифз намоянд. Масалан, тамғаи молӣ метавонад эътимоди истеъмолкунандагонро зиёд кунад ва даромади ширкатро афзоиш диҳад.

Дар иқтисодиёти ҷаҳонӣ рақобат хеле шадид аст. Кишварҳое, ки ба рушди моликияти зеҳнӣ аҳамият медиҳанд, одатан: технологияҳои пешрафта доранд, маҳсулоти босифат истеҳсол мекунанд, дар бозори байналмилалӣ мавқеи устувор доранд. Масалан, кишварҳои пешрафта ба монанди ИМА, Ҷопон ва Олмон ба моликияти зеҳнӣ таваҷҷӯҳи зиёд медиҳанд, ки ин ба рушди босуръати иқтисодиёти онҳо мусоидат мекунад.
Бо рушди технологияҳои рақамӣ, аҳамияти моликияти зеҳнӣ боз ҳам бештар гардид. Имрӯз: барномаҳои компютерӣ, платформаҳои онлайн, мундариҷаи рақамӣ ҳамчун дороиҳои муҳими иқтисодӣ ҳисобида мешаванд. Муҳофизати онҳо барои:пешгирии нусхабардории ғайриқонунӣ, дастгирии ширкатҳои технологӣ, рушди иқтисодиёти рақамӣ ниҳоят муҳим аст.

Дар асри рақамӣ, глобализатсия ва зеҳни сунъӣ моликияти зеҳнӣ дигар танҳо ҳуҷҷати қонунӣ нест, балки омили асосии рақобатпазирӣ мебошад. Роҳзанӣ, қочоқи молҳои қалбакӣ ва дуздии идеяҳо миллиардҳо доллар зарар мерасонанд. Ҳифзи моликияти зеҳнӣ сармоягузориро ҷалб мекунад, тиҷорати хурдро дастгирӣ мекунад ва барои расидан ба Ҳадафҳои рушди устувор кӯмак мерасонад. Дар шароити кунунӣ, ки иқтисоди рақамӣ босуръат рушд мекунад, ҳифзи навовариҳо дар соҳаҳои технологияи рақамӣ, энергетика, кишоварзӣ ва саноат зарурати ҳаётӣ аст. Бе он ҷомеа аз имкониятҳои нав маҳрум мемонад. Масалан, дар солҳои охир мавзӯҳои рӯз ба монанди «Моликияти зеҳнӣ ва ҷавонон: Инноватсия барои ояндаи беҳтар» ва «Моликияти зеҳнӣ ва мусиқӣ» таъкид мекунанд, ки ҳифзи зеҳнӣ ҳам барои иқтисод ва ҳам барои фарҳанг муҳим аст.

Бо вуҷуди аҳамияти зиёд доштанаш, моликияти зеҳнӣ на ҳамеша риоя карда мешавад. Як қатор мушкилот вуҷуд дорад:

1. Паст будани сатҳи огоҳӣ. Бисёр соҳибкорон ва шаҳрвандон дар бораи ҳуқуқҳои моликияти зеҳнӣ маълумоти кофӣ надоранд.

2. Қонунгузории нокифоя ё иҷрои заиф. Дар бисёр ҳолатҳо қонунҳо вуҷуд доранд, аммо, ё номукаммал ҳастанд, ё иҷрои онҳо пурра таъмин намешавад.

3. Роҳзанӣ ва қаллобӣ. Нусхабардории ғайриқонунӣ ба иқтисодиёт зарари калон мерасонад ва ҳавасмандии эҷодкоронро кам мекунад.

Барои баланд бардоштани самаранокии низоми МЗ, чунин тадбирҳо муҳиманд: такмил додани қонунгузорӣ, баланд бардоштани сатҳи огоҳии аҳолӣ, дастгирии ихтироъкорон ва стартапҳо, тақвияти назорат ва мубориза бо қонуншиканӣ.
Рӯзи байналмилалии моликияти зеҳнӣ на танҳо ҷашн аст, балки даъват ба амал барои ҳифзи идеяҳо ва навовариҳо мебошад. Тақозои замон – рақамикунонӣ ва глобализатсия – сиёсати пешгирифтаи Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ, Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон - Эмомалӣ Раҳмон, соҳаи мазкурро ҳамчун омили стратегӣ барои ояндаи дурахшони миллат муайян намудааст. Ҳар як ихтироъкор, эҷодкор ва соҳибкор метавонад ба раванди мазкур ҳиссагузор намояд. Инчунин, моликияти зеҳнӣ яке аз сутунҳои асосии рушди иқтисодиёти муосир ба ҳисоб меравад. Он на танҳо ҳуқуқи муаллифон ва ихтироъкоронро ҳифз мекунад, балки барои рушди навоварӣ, ҷалби сармоя, рушди соҳибкорӣ ва баланд бардоштани рақобатпазирии кишвар замина фароҳам меорад.
Барои ноил шудан ба рушди устувор, ҳар як кишвар бояд ба ташаккул ва такмили низоми самараноки моликияти зеҳнӣ диққати ҷиддӣ диҳад. Махсусан барои кишварҳои рӯ ба рушд, аз ҷумла Ҷумҳрии Тоҷикистон, аҳамияти стратегӣ дорад.

Шокиров Манучеҳр – мудири шуъбаи амнияти киберӣ, кафолатҳо, омодагӣ ва вокуниш ба садамаҳои ХБРЯ-и Агентии амнияти ХБРЯ-и АМИТ.

Азизӣ Олим – н.и.т., мудири шуъбаи менеҷмент ва робита бо ҷомеаи Агентии амнияти ХБРЯ-и АМИТ.