Ҷашни Сада яке аз маросимҳои бостонии тоҷикон, эрониён ва умуман ҷаҳони форсизабон мебошад, ки ба давраҳои хеле қадимаи таърихи ориёӣ рост меояд. Ин ҷашн, ки одатан 50 рӯз пеш аз Наврӯз таҷлил мегардад, дар тӯли ҳазорсолаҳо ҷойгоҳи вижае дар зиндагии мардумони форсизабон доштааст. Он рамзи нур, гармӣ, пирӯзии инсон бар сармо, нерӯи оташ ва оғози омодагиҳо барои эҳёи табиат мебошад.
Дар ин замина, вақте зимистон ба авҷи хунукиаш мерасад ва шаби дарозу торик роҳи нафас боз мекунад, маҳз оташ — ҳамин рамзи бунёдӣ — ба инсон умед мебахшад. Бинобар ин, Сада ҷашни пурқудрати бедорӣ, рӯшноӣ ва эҳёи нерӯҳои инсонӣ дониста мешавад.
Шоири бузург Мирзо Турсунзода ин маънои амиқро бо каломи ширини хеш чунин ифода мекунад:
«Аз оташам диҳед хабар,
То гармиам диҳад самар…»
Ин оташ, ин нури азалӣ, асрҳо ба ҳисоби ривоятҳо, маросимҳо ва илмҳо дар фарҳанги тоҷикон зинда мондааст.
Сада реша дар давраҳои пеш аз зардуштӣ дорад. Мардуми ориёинажод аз давраҳои бостон ба оташ ҳамчун унсури муқаддас менигаристанд. Дар матнҳои Авасто, дар таълимоти зардуштӣ ва дар маросимҳои мардумӣ то имрӯз нишонаҳои ин ҷаҳони офтобиро мебинем.
Калимаи “Сада” аксаран аз рақами сад бармеояд. Дар тафсири мардумӣ ва илмӣ он маъноҳои гуногун дорад:
сад рӯзи боқимонда то Наврӯз,
сад рӯзи сипаришуда аз зимистон,
рамзи садгонаи нерӯҳои табиат.
Ҳар яке аз ин тафсирҳо табиати зироатӣ ва офтобӣ доштани ҷашнро нишон медиҳад.
Дар «Шоҳнома» -и Фирдавсӣ Сада ба давраи Каюмарс ва Ҳушанг пайваст карда мешавад. Ин ривоятҳо ҷашнро ба ҷаҳони қаҳрамонии тамаддунсозӣ мепайванданд.
Дар қиссаи машҳури Фирдавсӣ, Сада ба номи Ҳушанг бастагӣ дорад. Ҳушанг ҳангоми шикор ба аждаҳои тира рӯ ба рӯ мешавад ва даст ба кор мебандад. Сангеро мепартояд, вале санг ба санги дигар бархӯрда, шӯълае мепарад.
Фирдавсӣ мегӯяд:
«Бихост аз паси оҳу тундпа,
Ба санг андаровард шамшери хира…»
Ин шӯъла ҳамчун илоҳи нуру нуронӣ қабул шуда, Ҳушанг мардумро гирд оварда, ҷашни оташро эҳё мекунад.
Ба таъбири илмӣ, ин ривоят рамзи гузар аз ҷомеаи ибтидоӣ ба ҷомеаи мутамаддин аст. Яъне Сада ҷашни маданият, кашфи илмӣ, истифодаи энергия, ва ҳаётбахшии рӯҳи инсонӣ мебошад.
Шоирони бузург низ ба оташ чунин нигоҳи рӯҳонӣ доштанд. Лоиқ Шералӣ мегӯяд:
«Ба шамъи ҷон дили торик равшан асту тамом,
Ба оташи дил агар нест, зинда нест одам.»
Дар ҷаҳонбинии ориёӣ Офтоб маркази ҳаёт аст. Он сарчашмаи нур, гармӣ ва рӯшноии ботинист. Сада ҷашнест, ки баромадан ва қувват гирифтани нерӯи офтобро таҷассум мекунад.
Дар Авасто оташ ҳамчун Атaр — нерӯи поксозӣ, ростӣ ва равшанӣ зикр мешавад.
Маросимҳои ориёиён аз ибтидо ба се унсур такя доштанд:
1. Нур,
2. Гармӣ,
3. Тозакунӣ.
Сада ҳар се унсурро дар худ ҷамъ мекунад.
Шоири нобиғаи форс Низомӣ ин ҳақиқатро ба зебогӣ навишта:
«Ба ҳар ҷо ки нур аст, ҷон зинда бод…»
Сада дар сарзамини тоҷикон ҳазорсолаҳо таҷлил шудааст. Он ҳам дар деҳот ва ҳам шаҳр, ҳам дар кӯҳистон ва ҳам водиҳову саҳроҳо ҷой дошт.
Дар замонҳои бостон мардум дар қуллаи деҳа оташ меафрӯхтанд. Ҷавонон ҳезум меоварданд, пирамардон дуо мекарданд, занону модарон хӯрокҳои ҷашнӣ омода месохтанд.
Дар замони муосир Сада дар Тоҷикистон ба ҷашни бузурги фарҳангӣ табдил ёфтааст — бо саҳнаҳои ҳунарӣ, намоишҳои мардумӣ, чорабиниҳои илмӣ, озмунҳо, ҳунарҳои суннатӣ ва ярмаркаҳои миллӣ.
Сада ҳамеша ба кишоварзӣ пайваст буд. Мардуми бостон бар ин бовар буданд, ки оташи Сада баракатро ба замин меорад. Боз як паҳлӯи муҳим — муҳити зист: мардум ба табиат ҳамчун ҷисми зинда нигоҳ мекарданд.
Сада дар фарҳанги тоҷикон ва кишварҳои форсизабон на танҳо мавсимӣ, балки як падидаи иҷтимоӣ ва фарҳангии азим аст. Мардуми мо Садаро бо ривоятҳо, маросимҳо, боварҳо ва ҳунарҳои мардумӣ то имрӯз овардаанд.
Маросимҳои марказии Сада ҳамеша афрӯхтани оташи бузург аст.
Дар деҳаҳои кӯҳистон ва водиҳо, дар шаҳрҳои қадима ва марказҳои муосир мардум гирди оташ ҷамъ мешаванд ва ин оташ рамзи покии дил, гармои зиндагӣ, нобуд кардани нерӯҳои бад, даъвати баракат ва бедории табиат мебошад.
Дар гузашта ҷавонон аз ҳар гӯшаи деҳа ҳезум меоварданд. Ин амали “оташҷамъкунӣ” рамзи ҳамбастагӣ ва ҳамкорӣ буд. Пиронсолон дар гирди оташ дуо мекарданд: барои осоиш, серӣ, хушборишӣ, солимӣ ва соли бобарор.
Хӯрокҳои ҷашнӣ низ қисмати муҳими Сада буданд:
оши махсус (оши Сада),
шириниҳои анъанавӣ,
нонҳои тунуки ҷашнӣ,
меваҳои хушк.
Аз анъанаҳои дигари мардумӣ “гармогирон” буд — давидан атрофи оташ, рамзи ворид шудани нерӯи гармо ба хонадон.
Имрӯз Сада дар шаҳрҳои Тоҷикистон, аз ҷумла Душанбе, Ҳисор, Кӯлоб, Панҷакент ва Ваҳдат шакли фестивали миллӣ гирифтааст. Барномаҳои фарҳангӣ, намоишҳои ҳунарҳои мардумӣ, композитсияҳои театрӣ ва шеърхонӣ ба ҷашн рӯҳи замонавӣ мебахшанд.
Сада барои пажӯҳишҳои таърихӣ, мардумшиносӣ, фарҳангшиносӣ, космологӣ, бостоншиносӣ ва этнографӣ арзиши хеле баланд дорад. Муҳаққиқон бар онанд, ки Сада:
1. ҷашни космологии ориёӣ аст,
2. ҷашни энергетикии оташ,
3. ҷашни заминдории зироатӣ,
4. ва ҷашни тамаддунсозӣ.
Он дар ташаккули фикри миллӣ, тафаккури суннатӣ ва шинохти ҷомеа нақши равшан гузоштааст. Ҳатто дар илмҳои муосир, ба монанди экологияи фарҳангӣ, Сада ҳамчун ҷашни эҳтиром ба табиат арзёбӣ мегардад. Мардуми ориёӣ ба табиат ҳамчун ҷисми зинда менигаристанд.
Аз ин рӯ, афрӯхтани оташ — мулоқоти инсон бо нерӯи табиат буд.
Адабиёти тоҷику форс Садаро ба таври густурда тасвир кардааст.
Аз «Шоҳнома»-и Фирдавсӣ то ашъори муосир — Сада ҳамчун рамзи нуру пирӯзӣ зинда мондааст.
Фирдавсӣ Садаро ҷашни Ҳушанг медонад — кашфи оташ, пирӯзии ақлу тадбир бар торикӣ. Дар ин достон Сада на танҳо ҷашн, балки таваллуди тамаддун аст.
Манучеҳрӣ мегӯяд:
«Ба сармо чу садӣ оташ афрӯз,
Ки захми хирари ҷон шавад дуз.»
Лоиқ Шералӣ ба оташ ва нур маънои рӯҳонӣ медиҳад:
«Ба шамъи ҷон дили торик равшан асту тамом…»
Бозор Собир ҷилои дигари нурро мебинад:
«То шамъе ҳаст, торикӣ намемонад абад…»
Имрӯз Сада дар Тоҷикистон на танҳо ҷашни суннатӣ, балки ҷашни ҳувияти миллӣ, ҷашни фарҳангии давлатӣ, ҷашни ҳамбастагии наслҳо, ҷашни муҳаббат ба табиат ва ҷашни муаррифии тоҷикон дар сатҳи байналмилалӣ аст.
Дар замони ҷаҳонишавӣ чунин ҷашнҳо барои нигоҳ доштани решаҳои миллӣ, худшиносии фарҳангӣ ва равобити байни ҷомеаҳо аҳамияти бузург доранд. Фестивалҳои муосири Сада ба ҷаҳон нишон медиҳанд, ки тоҷикон чӣ гуна фарҳанги амиқ, таърихи қадим ва суннатҳои рангин доранд.
Сада, ҳамчун ҷашни иҷтимоиву фарҳангӣ, дорои бузургтарин маъноҳост: он муқаддас, пурмаҳсули орзуҳост ва барои пайравӣ дар фарҳанги имрӯзи мо лозим мебошад. Дар ҳар як оташе, ки дар Сада месӯзад, нерӯи иродаи инсонӣ барои равшан кардани роҳи бурду бар асоси ҳамдигарфаҳмӣ ва муҳаббат меафрӯхт.
Сада на танҳо ҷашни гузаштани фаслҳост, балки яке аз муносибатҳое мебошад, ки ба забон ва тасвири рӯҳонӣ дар шаклҳои гуногуни адабӣ тавсиф ёфтааст. Дар ёддоштҳо, шеърҳо ва тасвирҳои шодмонии Сада на танҳо нерӯи табиати оташро нишон медиҳад, балки изҳор мекунад, ки инсон ҳамеша дар пайи гармию нур, рӯшноӣ ва софии дили худ аст.
Ибодзода С.Т. Ноиби президенти АМИТ,
раиси шуъбаи илмҳои тиббӣ ва фарматсевтӣ
Юлдошева З.И. Мутахассиси бахши маҷаллаҳои тиббии АМИТ
