Коррупсия ҳамчун зуҳуроти манфии иҷтимоӣ-сиёсӣ таърихи тулонӣ дорад. Вобаста ба ҳар марҳилаҳои таърихӣ зуҳуроти коррупсионӣ ҷанбаҳо ва хусусиятҳои нав ба худ касб мекунад. Дертар коррупсия маънии бо роҳи мукофотдиҳӣ ба худ моил кардан, яъне харида гирифтани шахсони мансабдор ва ба манфиатҳои шахсӣ истифода бурдани ваколатҳои хизматиро пайдо намуд. Сиёсатшиноси итолиявии асри миёнагӣ Николло Макиавели коррупсияро ҳамчун истифодаи ваколатҳои мансабӣ ба тобеъ намудани манфиатҳои шахсӣ маънидод кард. Истилоҳи коррупсия, аз ҷамъи ду калимаи лотинӣ - «соrrei» (якчанд иштирокчӣ аз як гурӯҳ) ва «rumpere» (шикастан, зиён расонидан, аз байн бурдан, бекор кардан, вайроншавии организмҳои давлат ва муносибатҳои иҷтимоӣ" )-ро ифода мекунад.
Муҳаққиқи тоҷик Зокиров Г.Н. … мафҳуми “коррупсия” на танҳо ришвахурӣ, балки амалҳои дигари иртиҷоӣ, аз қабили порадиҳӣ, харидани шахсони мансабдор, туҳфаҳо ба роҳбарону ҳокимон, протексионизм (муҳофизат) ҳангоми ҳалли масъалаҳо ва пешбарии одамон ба вазифаҳои идораи давлатӣ ва ҷамъятӣ бештар дар заминаи афзалияти аломатҳои хешу таборӣ, табақавию қавмӣ ё ҷонфидоии шахсӣ, иштироки бевоситаи шахсони мансабдор дар тақсими даромадҳо ва манфиатҳои шахсӣ, иштироки ҳокимон ё амалдорони дигар дар фаъолияти ғайриқонунӣ ба воситаи шахсони дигар иттиҳодияҳои дигар ва ғайраҳо фаҳмида мешавад.[1]
Дар ҷомеаи имрӯза омӯзиш ва таҳлилу тадқиқи коррупсия ва актуалӣ будани он дар низоми илмҳои ҷомеашиносӣ (иҷтимоӣ ва сиёсатшиносӣ, психология, иқтисодиёт ва ғ.) чунин ҷанбаҳоро дарбар мегирад: табдил ёфтани он ба таҳдидҳои нави ҷаҳони муосир; таҳдиди он ба амнияти институтҳои иҷтимоӣ ва муносибатҳои ҷамъиятӣ.
Мавҷудияти коррупсия дар Тоҷикистон ҳаёти иҷтимоӣ ва иқтисодии мардумро мушкил месозад ва монеъи тараққиёт шуда, амнияти иҷтимоӣ ва иқтисодиро зери шубҳа мебарад. Дар тадқиқоте, ки Маркази тадқиқоти стратегии назди Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон дар соли 2006 гузаронида буд, коррупсия ба мисли камбизоатӣ масъалаи муҳим ва ҳалталаби рушди Тоҷикистон арзёбӣ гардидааст. Коррупсияи сатҳи баланд эҷодсозандаи камбизоатӣ ва ҳолати бади иҷтимоӣ дар кишвар аст.
Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон ҳанӯз соли 1997 дар Анҷумани иттиҳоди занон вобаста ба вазъи иҷтимоӣ - сиёсӣ ва иқтисодии бонувони тоҷик чунин таъкид намуданд. “Имрӯзҳо дар ҷомеаи мо нақш ва авқеи занон бағоят назаррас аст. Ҳамагуна масоили аҳамияти иҷтимоӣ-сиёсӣ дошта, ки мо даст назанем, ҳалли он бидуни иштироки фаъоли занон, бидуни назардошти андеша ва пешниҳоди онҳо аз имкон дур аст”.
Масоили муносибатҳои мардон ва занон, вазъи занон «дар қарни асосҳои ахлоқии ҷомеа нуҳуфта, дар худ унсурҳои генетикии онро ифода менамоянд, аз ҷумла мафкураи ҷомеаи мушаххасро ташаккул медиҳанд, асосҳои худмуайянкунӣ, фарҳанги ба худ хоси онҳоро ташкил медиҳанд, ки дар шароити муосири ҷомеа ҷиҳати риояи онҳо ҳатто ба хотири рушди иқтисодӣ ва пешрафти шахсӣ камтар майл менамоянд».[2]
Чӣ тавре ки иқтисоддонҳои амрикоӣ аз коллеҷи Ле Мойн ва Вирҷиния Тех муайян намуданд, ҳар қадар занон дар қудрати сиёсии кишвар ҷалб шаванд, коррупсия камтар мешавад. Натиҷаҳои таҳқиқот дар Journal Journal of Behavior Economic and Organization нашр шудаанд.
Ҳамин тавр, то моҳи марти соли 2025, шумораи рекордии занон дар Конгресси 119-уми ИМА (баробар ба Думаи давлатӣ) кор мекунанд - 155 узв, ки тақрибан 29%-и шумораи умумии аъзоёнро ташкил медиҳанд. Ин рақам 26 зан-сенатор ва 129 зан-намоянда (дар Маҷлиси намояндагон)-ро дар бар мегирад.
Дар сатҳи муносибатҳои коррупсионӣ кам даст задани бонувон эътироф шудааст.
Ҳузури занон дар мансабҳои марбут ба сиёсат аст, ки ба коҳиши фасод дар кишвар таъсир мерасонад.
Шумораи заноне, ки дар корҳои идоравӣ ба фасод рабт надоранд, муайян карда шуд.
Муҳаққиқон таъкид мекунанд, ки ин маънои онро надоранд, ки занон "табиатан" камтар фасодзадаанд - пас сатҳи коррупсия дар кишвар танҳо шумораи онҳо дар ҳукумат таъсир хоҳад дошт, аммо на вазъи иҷтимоӣ ё мавқеи мушаххаси онҳо.
Вазъияти баробарии гендерӣ дар сиёсат ва Русия ба ҳолати 6 марти соли 2024 «Имрӯз 17% аъзои Думаи давлатиро занон ташкил медиҳанд —аз 450 вакил 77 нафари онҳо занон мебошанд», — қайд кард вакили парлумон. Аз 32 кумитаи Думаи давлатӣ, танҳо чор кумитаро занон роҳбарӣ мекунанд ва аз 12 нафари муовинони раиси палата танҳо дутои онҳо зан мебошанд, иброз дошт Нина Останина, раиси Кумитаи Думаи давлатӣ оид ба ҳифзи оила, падару модар ва кӯдак.[3]
Дар ҳайати нави (даъвати ҳафтум)-и палатаи поёнии парлумон (Маҷлиси намояндагон)-и Тоҷикистон, ки моҳи марти соли 2025 интихоб шудааст, 18 вакили зан ё 28,6% -ро ташкил медиҳад. Ин шумора саҳми назарраси шумораи умумии курсиҳоро ташкил медиҳад, ки нисбат ба даъвати қаблӣ чорто бештар аст.
Далелҳои асосӣ дар бораи намояндагии занон дар ҳукумат:
Парлумон (Маҷлиси намояндагон): Дар моҳи марти соли 2025 18 зан вакили даъвати нав шуданд, ки иштироки афзояндаи онҳоро дар ҳаёти сиёсӣ тасдиқ мекунад.
Ҳукумат: То соли 2026 занон дар ҳукумат вазифаҳои роҳбарикунанда (вазирон, раисони кумитаҳои давлатӣ)-ро ишғол мекунанд, 13,6% -ро ташкил медиҳанд.
Хизмати давлатӣ: Саҳми занон дар хизмати давлатӣ дар Тоҷикистон аз 26% аст.
Шӯъбаи судӣ: То декабри соли 2025 97 зан дар мақомоти судӣ (аз 385 судя) 25% кор мекунанд.
Афзоиши намояндагии занон дар мақомоти қонунгузор аз тақвияти нақши онҳо дар идоракунии давлатӣ ва татбиқи сиёсати гендерӣ дар Тоҷикистон шаҳодат медиҳад.
Ҳамин тариқ, дар мубориза бо коррупсия ва таъмини баробарҳуқуқии занон омилҳои гендерӣ ҳамалоқаманд буда, аз ҷиҳати стратегӣ муҳим мебошанд. Татбиқи ҳамаҷонибаи онҳо ба таҳкими волоияти қонун, адолати иҷтимоӣ ва рушди устувор дар Ҷумҳурии Тоҷикистон мусоидат мекунад. Кӯшишҳои ҳамаҷонибаи давлат, ҷомеаи шаҳрвандӣ ва шарикони байналмилалӣ ба фароҳам овардани шароите мусоидат мекунанд, ки коррупсия тадриҷан заминаи рушди худро аз даст медиҳад.
Абилзода Гуландом Сардор-номзади илмҳои фалсафа, мудири шуъбаи фалсафаи
иҷтимоии Институти фалсафа ва сиёсатшиносии ба номи А.Баҳоваддинови АМИТ
