Дар таърихнигории муосири тоҷик шахсиятҳое ҳастанд, ки фаъолияти онҳо на танҳо як соҳа, балки маҷмӯи ҳаёти сиёсӣ, иқтисодӣ ва фарҳангии кишварро фаро мегирад. Академик Талбак Назаров маҳз аз зумраи чунин нухбагони миллат аст. Вай дар марҳилаи ниҳоят ҳассоси ташаккули давлатдории тоҷикон — замони гузариш аз низоми шӯравӣ ба истиқлолияти давлатӣ ва давраи эҳёи пас аз низоъҳои дохилӣ — нақши меҳвариро бозидааст.

Ин мақола ба таҳлили ҳаёти пурсамар, фаъолияти бисёрҷанба ва мероси илмиву сиёсии академик Талбак Назаров бахшида шуда, кӯшиш ба харҷ дода шудааст, ки чеҳраи ӯ ҳамчун олим, дипломат ва шахсияти миллӣ дар пайванди замон ва таърих муаррифӣ гардад. Тадқиқот дар асоси маълумоти бойгониҳо, сарчашмаҳои кушода, хотираҳо ва осори илмии худи академик анҷом дода шудааст.

Дар шароите, ки Тоҷикистон соҳибистиқлолии худро мустаҳкам намуда, дар арсаи байналмилалӣ мавқеи шоиста пайдо мекунад, омӯзиши таҷрибаи дипломатҳое чун устод Талбак Назаров, ки дар шароити буҳронӣ ва мураккаби геополитикӣ фаъолият бурдаанд, аҳамияти хосса пайдо мекунад. Ӯ на танҳо шоҳиди таърих, балки яке аз бунёнгузорони сиёсати хориҷии Тоҷикистони соҳибистиқлол мебошад.

I. ТАШАККУЛИ ШАХСИЯТ ВА РЕШАҲОИ ИЛМӢ

1.1. Айёми кӯдакӣ ва ҷавонон: тарбия дар шароити сахт

Барои дарки бузургии як шахсият, ҳатман бояд ба решаҳо ва айёми ташаккули ӯ назар афканд. Академик Талбак Назаров 15 марти соли 1938 дар деҳаи Кангурти ноҳияи Данғара, дар хонаводаи оддии деҳқон ба дунё омадааст. Тақдири ӯ аз аввал осон набуд: дар синни сесолагӣ модараш Ханаифаро аз даст дод ва дар 13-солагӣ падараш Назар Хоҷаев низ аз олам даргузашт. Ин фоҷиаи бузурги инсонӣ метавонист ҳар каси дигарро шикаст диҳад, аммо дар Талбаки ҷавон рӯҳияи устувор ва иродаи оҳанинро тарбия намуд.

Пас аз марги падар, устод Талбак тақрибан як сол дар хонаводаи тағояш зиндагӣ кард. Сарфи назар аз сахтиҳо, ӯ ташнагии дониш дошт. Соли 1953 мактаби ҳафтсолаи деҳаро хатм намуда, барои идомаи таҳсил ба техникуми молиявию қарзии шаҳри Душанбе дохил шуд. Дар ин ҷо низ ӯ бо фаъолнокиву зеҳни тезаш аз дигарон фарқ мекард.

1.2. Мактаби иқтисодии Ленинград ва таъсири он

Соли 1956, пас аз хатми техникум, устод Талбак Назаров ба Донишкадаи молия ва иқтисоди Ленинград ба номи Н. А. Вознесенский дохил шуд. Ин донишгоҳ дар он замон яке аз марказҳои пешрафтаи илми иқтисодӣ дар тамоми Иттиҳоди Шӯравӣ ба шумор мерафт.

Дар Ленинград муҳити илмӣ ва фарҳангии хоссе ҳукмфармо буд. Талбак Назаров на танҳо ба дарс хондан, балки ба корҳои амалӣ низ машғул буд. Маълум аст, ки вай дар вақти таътили тобистона дар корхонаҳои Адмиралтейство дар ранг кардани киштии бузурги "Ленин" ва ҳамчун комбайнер дар совхозҳои обии Қазоқистон кор кардааст. Ин таҷрибаи амалӣ ба ӯ имкон дод, ки иқтисодиёти воқеиро аз наздик бубинад.

Соли 1960 донишкадаро бо дипломи аъло хатм намуда, ба Душанбе баргашт ва фаъолияти кориашро ҳамчун муаллим дар Донишгоҳи давлатии Тоҷикистон оғоз кард. Аммо ӯ ба ин қаноат накарда, соли 1962 ба аспирантураи донишкадаи худ дар Ленинград дохил шуд. Пас аз хатми аспирантура (1965) ва дифои рисолаи номзадӣ, ӯ дар Донишгоҳи давлатии Тоҷикистон ба кор шурӯъ намуд ва то соли 1972 ҳамчун муаллими калон фаъолият кард.

Солҳои 1973-1975 Талбак Назаров дар докторантураи Донишкадаи молия ва иқтисоди Ленинград таҳсил намуда, рисолаи докториро дифоъ кард. Рисолаи ӯ ба масъалаҳои самаранокии истеҳсолот ва идоракунӣ бахшида шуда, дар он замон яке аз таҳқиқоти бунёдӣ ба шумор мерафт. Вай тавонистанд назарияи иқтисодиро бо ниёзҳои амалии иқтисодиёти Тоҷикистон пайванд диҳад ва ин буд, ки роҳи ӯро ба сиёсати бузург боз кард.

1.3. Фаъолияти илмию омӯзгорӣ ва роҳбарӣ дар Донишгоҳи миллии Тоҷикистон

Баъди бозгашт аз Ленинград, устод Талбак Назаров фаъолияти худро дар Донишгоҳи давлатии Тоҷикистон бо ҷиддияти бештар идома дод. Вай дар солҳои 1976-1982 ҳамчун декани факултети иқтисодӣ кор карда, дар ин муддат факултетро ба яке аз пешрафтатарин марказҳои таълимии ҷумҳурӣ табдил дод.

Солҳои 1982 то 1988 академик Талбак Назаров ректори Донишгоҳи давлатии Тоҷикистон таъин гардид. Ин давраро метавон "давраи тиллоии" донишгоҳ номид. Таҳти роҳбарии ӯ, донишгоҳ на танҳо маркази таълим, балки ба маркази тавлиди афкори стратегӣ ва илмии кишвар табдил ёфт. Назаров сиёсати "тарбияи кадрҳои миллӣ бо ҷаҳонбинии муосир"-ро пеш гирифт. Маҳз дар ҳамин давра заминаҳои аввалини омодасозии мутахассисони соҳаи муносибатҳои байналмилалӣ ва иқтисоди беруна гузошта шуданд.

Ба ғайр аз вазифаи ректорӣ, Талбак Назаров дар солҳои 1986-1988 Раиси Шӯрои Олии ҶШС Тоҷикистон низ буд. Ин вазифа дар он замон вазифаи олии давлатӣ ба шумор мерафт ва иҷрои он аз салоҳияти баланди сиёсии ӯ гувоҳӣ медод.

Баъдан, ӯ вазири маорифи ҶШС Тоҷикистон (1988-1990), ҷонишини аввали раиси Шӯрои вазирон ва раиси Кумитаи давлатии нақша (Госплан) (1990-1991) буд. Дар ин вазифаҳо ӯ таҷрибаи бебаҳои идоракунии давлатиро андӯхт ва барои ислоҳоти иқтисодии баъдӣ замина фароҳам овард.

Пас аз пош хӯрдани Иттиҳоди Шӯравӣ ва эълони истиқлолияти Тоҷикистон, устод Талбак Назаров дар солҳои 1991-1994 ҳамчун ноиби президенти Академияи илмҳои Ҷумҳурии Тоҷикистон фаъолият кард. Ин солҳо барои ӯ давраи таъаммуқи илмӣ ва омодагӣ ба марҳилаи нави фаъолияташ — дипломатия буд.

II. МЕЪМОРИ "СИЁСАТИ ДАРҲОИ БОЗ" ВА ДИПЛОМАТИ БУЗУРГ

2.1. Таъйин ба вазорати хориҷа дар шароити буҳронӣ

Пас аз соҳибистиқлол гардидани Тоҷикистон ва оғози ҷанги таҳмилии шаҳрвандӣ, кишвар ба як буҳрони шадиди геополитикӣ рӯ ба рӯ шуд. Дар ин давра, Тоҷикистон дар инзивои нисбии сиёсӣ қарор дошт ва ҳеҷ кишвари муҳимме барои ҳамкорӣ бо он омода набуд.

Дар чунин шароити вазнин, моҳи декабри соли 1994, устод Талбак Назаров ба вазифаи Вазири корҳои хориҷии Ҷумҳурии Тоҷикистон таъин гардид. Ин таъйин тасодуфӣ набуд. Президент Эмомалӣ Раҳмон ба дониши амиқи иқтисодӣ, таҷрибаи идоракунӣ ва дурнамои стратегии академик Назаров эътимоди комил дошт. Ӯ дар ҳамин вазифа то соли 2006 — 12 соли пурра — фаъолият кард, ки ин дар таърихи дипломатияи тоҷик рекорд мебошад.

Дар яке аз суханрониҳояш бахшида ба Рӯзи хидмати дипломатӣ, академик Назаров худаш ёдовар шуд, ки таъсисёбии дипломатияи муосири тоҷик чӣ қадар душвор будааст. Вай дар ин бора дар ҷаласаи тантанавӣ дар Вазорати корҳои хориҷӣ соли 2022 сухан рондааст.

2.2. Консепсияи "Сиёсати дарҳои боз" ва асосҳои он

Академик Назаров таҳти роҳбарии бевоситаи Президент Эмомалӣ Раҳмон принсипи "Сиёсати дарҳои боз"-ро таҳия ва амалӣ намуд. Ин стратегия дар асоси се рукни асосӣ устувор буд:

Аввал, Мувозинати манфиатҳо: Барқарор кардани муносибатҳои баробарҳуқуқ бо абарқудратҳо (Русия, Чин, ИМА) ва кишварҳои минтақа. Академик Талбак Назаров дарки амиқ дошт, ки Тоҷикистон набояд ба яке аз блокҳо пайваста, балки бояд бо ҳама кишварҳои ҷаҳон муносибатҳои дӯстона ва мутавозин дошта бошад.

Дуюм, Афзалияти иқтисодӣ: Дипломатия бояд ба ҷалби сармоя ва берун овардани кишвар аз буҳрони шадиди иқтисодӣ хизмат кунад. Вай ҳамчун иқтисоддон хуб медонист, ки бидуни рушди иқтисодӣ истиқлолияти сиёсӣ низ осебпазир хоҳад буд.

Сеюм, Таъмини амният: Истифодаи фишангҳои дипломатӣ барои қатъи ҷанги шаҳрвандӣ ва таҳкими сулҳ дар кишвар. Ин вазифа дар солҳои нахустини фаъолияти ӯ авлавияти аввал буд.

Ин консепсия дар асарҳои ӯ, аз қабили "Сиёсати мо сиёсати ошкорост" (1996) ва "Сиёсати мо созанда аст" (1996) ба таври муфассал шарҳ дода шудааст.

2.3. Музокироти сулҳ ва нақши шахсии ӯ дар раванди оштӣ

Солҳои 1996-1997 барои Тоҷикистон солҳои ҳалкунанда буданд. Академик Талбак Назаров ҳамчун роҳбари ҳайати Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон дар музокироти байнитоҷикон таъин гардид. Ин музокирот дар шароити ниҳоят мураккаб ва бо миёнаравии Созмони Милали Муттаҳид, Русия, Эрон ва дигар кишварҳо сурат мегирифт.

Дар ин раванд, маҳорати дипломатии академик Назаров пурра зоҳир гардид. Вай бо истифода аз мантиқи илмӣ, таҳаммулпазирӣ ва тактикаи "қадам ба қадам" тавонист ҷонибҳои мухолифро ба мизи гуфтушунид баргардонад. Яке аз муҳимтарин санадҳои ин давра Эъломияи Теҳрон мебошад, ки 18 майи соли 1997 ба имзо расид.

Дар Эъломияи Теҳрон, ки дар сомонаи созишномаҳои сулҳ сабт шудааст, устод Талбак Назаров ҳамчун роҳбари ҳайати Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон зери он имзо гузоштааст. Ин санад яке аз муҳимтарин ҳуҷҷатҳоест, ки ба раванди сулҳ дар Тоҷикистон роҳ кушод. Дар ин санад, ҷонибҳо ба мувофиқа расиданд, ки Протокол дар бораи кафолатҳои татбиқи Созишномаи умумӣ оид ба барқарорсозии сулҳ ва оштии миллӣ дар Тоҷикистон ба имзо расад.

Дар музокирот, ки дар Теҳрон баргузор мешуд, устод Назаров бо ҳамтои худ аз мухолифин, Хоҷа Ахбар Тураҷонзода, музокироти душвор ва тӯлониро пеш бурд. Гузоришҳои он замон нишон медиҳанд, ки сарфи назар аз ихтилофҳои амиқ, устод Талбак Назаров тавонист фазои боварӣ эҷод кунад ва ҷонибҳоро водор созад, ки ба сулҳ розӣ шаванд.

Дар ин раванд, ӯ аз дастгирии кишварҳои нозир, аз ҷумла Эрон, Русия, Қазоқистон, Қирғизистон, Покистон, Туркманистон ва Ӯзбекистон, инчунин аз САҲА ва Созмони Конфронси Исломӣ истифода бурд. Ин таҷриба нишон дод, ки дипломатияи бисёрҷониба чӣ гуна метавонад ба ҳалли низоъҳои дохилӣ мусоидат кунад.

2.4. Ҳамкорӣ бо Созмони Милали Муттаҳид ва дигар созмонҳои байналмилалӣ

Яке аз самтҳои муҳимми фаъолияти устод Талбак Назаров ҳамкории зич бо Созмони Милали Муттаҳид буд. 29 сентябри соли 1993, пеш аз он ки ӯ вазири хориҷа шавад, аз минбари СММ Президент Эмомалӣ Раҳмон суханронӣ кард, ки ин рӯз таърихан ҳамчун Рӯзи корманди хидмати дипломатӣ эълон шудааст. Академик Талбак Назаров дар идомаи ин сиёсат, ҳамкориро бо СММ дар тамоми самтҳо, аз ҷумла дар раванди сулҳ ва рушди иҷтимоию иқтисодӣ, ба роҳ монд.

Вай дар музокироти сулҳ бо миёнаравии СММ, бахусус бо Намояндаи махсуси Котиби Генералии СММ, Ҷерд Меррем, ҳамкории зич дошт. Ин ҳамкорӣ на танҳо барои хотима додани ҷанги шаҳрвандӣ, балки барои ҳалли масъалаҳои гурезагон, таъмини амнияти сарҳадӣ ва барқарорсозии иқтисодӣ низ муҳим буд.

Соли 2005, ҳамчун вазири хориҷӣ, Назаров дар нишастҳо бо Вазорати мудофиаи ИМА оид ба ҳамкорӣ дар мубориза бо терроризм ва амнияти минтақавӣ ширкат кард. Ин ҳамкориҳо нишон доданд, ки Тоҷикистон дар мубориза бо терроризми байналмилалӣ шарики боэътимод аст.

2.5. Ташаккули равобити дуҷониба бо кишварҳои ҷаҳон

академик Талбак Назаров дар даврони вазораташ ба бисёр кишварҳои ҷаҳон сафар карда, муносибатҳои дипломатиро таҳким бахшид. Яке аз самтҳои афзалиятноки сиёсати хориҷии ӯ равобит бо Федератсияи Русия буд. Ҳамзамон, вай ба муносибатҳо бо Ҷумҳурии Мардумии Чин низ таваҷҷуҳи хосса зоҳир мекард.

Дар моҳи январи соли 2004, ӯ дар роҳ ба сӯи Пекин барои иштирок дар таъсиси Созмони ҳамкории Шанхай, ба Институти экология ва географияи Шинҷон ворид шуд ва бо олимони чин дар бораи ҳамкориҳои илмӣ суҳбат кард. Ин сафар нишон дод, ки вай то чӣ андоза ба ҳамкориҳои илмӣ-техникӣ ва иқтисодӣ аҳамият медод.

Инчунин, дар соли 2005, устод Талбак Назаров бо Кофии Аннан, Котиби Генералии СММ, ва дигар шахсиятҳои баландпояи байналмилалӣ мулоқот карда, масъалаҳои ҳамкорӣ ва амнияти минтақавиро баррасӣ намуд. Ҳамаи ин сафарҳо ва мулоқотҳо ба баланд бардоштани обрӯи Тоҷикистон дар арсаи байналмилалӣ мусоидат карданд.

2.6. Нақш дар мубориза ба муқобили терроризм ва таъмини амнияти минтақавӣ

Пас аз ҳодисаҳои 11 сентябри соли 2001 дар Иёлоти Муттаҳидаи Амрико, Тоҷикистон дар зери роҳбарии Президент Эмомалӣ Раҳмон ва бо иштироки фаъоли вазири хориҷӣ академик Талбак Назаров ба иттилофоти зиддитеррористӣ пайваст.

Дар моҳи июли соли 2005, Вазири мудофиаи ИМА Доналд Рамсфелд ба Душанбе сафар кард ва Талбак Назаров дар нишасти хабарӣ бо ӯ ширкат варзид. Рамсфелд Тоҷикистонро "шарики устувор" дар муборизаи ҷаҳонӣ алайҳи терроризм номид ва ба дастгириҳои Тоҷикистон барои нерӯҳои эътилоф дар Афғонистон ишора кард.

Академик Талбак Назаров дар ин нишаст ёдовар шуд, ки Тоҷикистон аз ҳамон аввал, дар моҳи ноябри соли 2001, ба Иёлоти Муттаҳида ва иттифоқчиёнаш иҷозати истифода аз фазои ҳавоии худро дод ва барои сӯзишвории ҳавоӣ ва фуруд омадани изтирорӣ кумак расонд. Ин иқдомҳо барои сарнагун кардани режими Толибон дар Афғонистон муҳим буданд.

Вай инчунин таъкид кард, ки мубориза бо терроризм ва истеҳсоли маводи мухаддир дар Афғонистон барои амнияти минтақа ва ҷаҳон аҳамияти калон дорад ва Тоҷикистон дар ин самт бо ҷомеаи байналмилалӣ ҳамкории зич хоҳад дошт. Дар ҳамин замина, ӯ аз сохтмони пули байналмилалӣ дар дарёи Панҷ, ки аз ҷониби ИМА маблағгузорӣ мешуд, истиқбол кард ва онро барои рушди иқтисодии Афғонистон ва тамоми минтақа муҳим арзёбӣ намуд.

III. ФАЪОЛИЯТИ АКАДЕМИКӢ ВА МЕРОСИ ИЛМӢ

3.1. Таҳқиқоти иқтисодӣ ва назарияи иқтисодиёти гузариш

Ҳатто дар авҷи фаъолияти сиёсӣ ва дипломатӣ, академик Талбак Назаров аз пажӯҳишҳои илмӣ даст накашид. Вай муаллифи зиёда аз 100 асари илмӣ ва монографияҳо мебошад.

Асарҳои иқтисодии ӯ, аз қабили "Проблемаҳои ҳавасмандгардонии саноатӣ" (1972) ва "Усулҳои молиявӣ-қарзии баланд бардоштани самаранокии сармоягузорӣ" (1982) дар замони шӯравӣ барои иқтисоди Тоҷикистон аҳамияти калон доштанд.

Пас аз соҳибистиқлолӣ, таваҷҷуҳи ӯ ба масъалаҳои иқтисодиёти гузариш равона шуд. Асарҳои ӯ дар мавзӯи ислоҳоти иқтисодӣ дар Тоҷикистон барои ҳукумат дар солҳои 2000-ум ҳамчун роҳнамо хидмат мекарданд. Ӯ исбот кард, ки бидуни низоми устувори молиявӣ ва дастгирии соҳибкорӣ, истиқлолияти сиёсӣ осебпазир хоҳад буд.

3.2. Назарияи муносибатҳои байналмилалӣ ва ҷойгоҳи кишварҳои хурд

Самти дигари таҳқиқоти илмии академик Талбак Назаров назарияи муносибатҳои байналмилалӣ ва ҷойгоҳи кишварҳои хурд дар низоми нави ҷаҳонӣ мебошад. Китобҳои ӯ, аз ҷумла "Тоҷикистон ва мақоми он дар ҷомеаи байналмилалӣ" (1997), "Тоҷикистон: иқтисод, сиёсат ва ҳамкориҳои байналмилалӣ" (2001), "Тоҷикистон: ҳамкориҳои иқтисодӣ ва амният" (2003), "Тоҷикистон: рушди иқтисодӣ, ҳамоиш ва ҳамкориҳои минтақавӣ" (2004) ба ин масъалаҳо бахшида шудаанд.

Вай аввалин шуда зарурати "дипломатияи об" ва амнияти энергетикиро ҳамчун фишанги муҳими сиёсати хориҷӣ асоснок кард. Ин нукта имрӯз, дар шароити буҳрони обу энергия дар минтақа, хеле муҳим ба назар мерасад.

Соли 2006, ҳамроҳ бо Абдунабӣ Сатторзода, китоби "Дипломатияи муосири тоҷик"-ро нашр кард, ки дар он таърих ва дастовардҳои дипломатияи тоҷик дар давраи истиқлол ба таври муфассал тавсиф шудааст. Соли 2013 китоби дигари ӯ "Ислоҳоти иқтисодӣ, ҳамкориҳо ва амният" ба табъ расид.

3.3. Таҳлили осори илмӣ: намунаи китоби "Тоҷикистон: иқтисод, сиёсат ва ҳамкориҳои байналмилалӣ"

Китоби "Тоҷикистон: иқтисод, сиёсат ва ҳамкориҳои байналмилалӣ" (2001) яке аз муҳимтарин асарҳои устод Талбак Назаров ба шумор меравад. Дар ин асар, ӯ таҳлили амиқи вазъи иқтисодӣ ва сиёсии Тоҷикистон дар даҳсолаи аввали истиқлолиятро пешниҳод намудааст.

Китоб аз се бахши асосӣ иборат аст:

- Бахши аввал ба таҳлили вазъи иқтисодии Тоҷикистон дар давраи гузариш бахшида шуда, дар он масъалаҳои хусусигардонӣ, ислоҳоти молиявӣ ва рушди соҳибкорӣ баррасӣ мешаванд.

- Бахши дуюм ба сиёсати дохилӣ ва равандҳои сиёсӣ дар кишвар бахшида шудааст.

- Бахши сеюм, ки қисми бештари китобро ташкил медиҳад, ба таҳлили муносибатҳои байналмилалии Тоҷикистон, равобит бо кишварҳои гуногун ва созмонҳои байналмилалӣ бахшида шудааст.

Дар ин китоб, устод Назаров назарияи "дипломатияи иқтисодӣ"-ро пешниҳод карда, исбот менамояд, ки барои кишварҳои хурд ва рушдёбанда, дипломатия бояд пеш аз ҳама ба манфиатҳои иқтисодӣ равона карда шавад. Ин назария дар асоси таҷрибаи худи ӯ дар солҳои вазораташ таҳия шудааст.

3.4. Робитаи илм ва сиёсат дар мероси Назаров

Яке аз хусусиятҳои барҷастаи устод Талбак Назаров дар он аст, ки вай тавонист байни илм ва сиёсат пайванди мустаҳкам барқарор кунад. Ӯ ҳамчун олим ба сиёсат омад ва ҳамчун сиёсатмадор ҳеҷ гоҳ аз илм дур нашуд. Ин пайванд ба ӯ имкон дод, ки дар вазифаи вазири хориҷа қарорҳои стратегӣ ва дурбинона қабул кунад.

Ӯ ҳамеша таъкид мекард, ки дипломатия на танҳо санъат, балки илм аст. Дипломат бояд дониши амиқи иқтисодӣ, ҳуқуқӣ ва фарҳангӣ дошта бошад ва бидуни ин дониш, фаъолияти дипломатӣ самараи дилхоҳ дода наметавонад. Маҳз ҳамин нукта буд, ки вай дар давраи ректориаш ба тайёр кардани кадрҳои баландихтисос бо ҷаҳонбинии васеъ таваҷҷуҳи хосса зоҳир мекард.

ФАСЛИ IV. ЭТИКАИ СИЁСӢ ВА МАКТАБИ ИНСОНӢ

4.1. Услуби роҳбарӣ ва сифатҳои инсонии вазир

Дар доираҳои дипломатии ҷаҳон устод Талбак Назаровро ҳамчун "дипломати хирадманд ва босабр" мешиносанд. Вай бо фурӯтании хос, хирад ва мулоимаи худ дар муносибат бо ҳамкасбони хориҷӣ ва дохилӣ фарқ мекард.

Яке аз хусусиятҳои асосии услуби роҳбарии ӯ гӯш карда тавонистан ва эҳтиром ба ақидаи дигарон буд. Дар музокироти сулҳ, ин хислат ба ӯ кумак кард, ки бо ҷонибҳои гуногун забони муштарак пайдо кунад ва ба мувофиқа бирасад.

Сарфи назар аз мансабҳои баланд, ӯ ҳамеша олим ва омӯзгор боқӣ монда. Бо шогирдонаш робита дорад, ба онҳо маслиҳат медиҳад ва аз дастовардҳояшон хушҳол мешавад.

4.2. Тарбияи кадрҳои ҷавон ва мактаби дипломатии Назаров

Имрӯз аксари сафирон ва кормандони вазорати хориҷаи Тоҷикистон худро шогирдони мактаби Назаров меҳисобанд. Дар давраи вазирии ӯ, насле аз дипломатҳои ҷавон ба воя расиданд, ки акнун худашон масъулияти муносибатҳои байналмилалии кишварро ба дӯш доранд.

Академик Талбак Назаров ба интихоб ва тарбияи кадрҳо таваҷҷуҳи зиёд дошт. Вай бовар дошт, ки дипломат на танҳо бояд забонҳои хориҷиро донад, балки бояд дарки амиқи фарҳанги миллӣ ва таърихи кишвари худро дошта бошад. Зеро дипломатия пеш аз ҳама муаррифии фарҳанг ва арзишҳои миллӣ дар сатҳи байналмилалӣ аст.

Вай барои ҳар як корманди ҷавон вақт меёбад, ба онҳо маслиҳат медиҳад ва роҳнамоӣ мекунад. Ин равиш ба ташаккули ҷомеаи касбии дипломатҳо дар Тоҷикистон мусоидат намуд.

4.3. Муносибат бо ҷомеаи илмӣ ва ҷамъиятӣ

Академик Талбак Назаров ҳатто пас аз ба нафақа баромадан, фаъолияти илмиву ҷамъиятии худро идома дод. Вай узви Раёсати Академияи илмҳои Ҷумҳурии Тоҷикистон мебошад. Ӯ Раиси Фонди хайрияи ҷумҳуриявии Тоҷикистон буд, ки аз ҷониби муҳтарам Президент Эмомалӣ Раҳмон таъсис ёфт.

Устод дар конфронсҳо ва нишастҳои илмӣ ширкат варзида, баромадҳо мекунад ва ба олимони ҷавон роҳнамоӣ медод. Моҳи сентябри соли 2022, вай дар ҷаласаи тантанавӣ бахшида ба Рӯзи хидмати дипломатӣ дар Вазорати корҳои хориҷӣ ширкат варзида, дар бораи таърихи ташаккул ва дастовардҳои дипломатияи тоҷик сухан рони намуд.

4.4. Эзоҳ дар бораи ҳаёти оилавӣ ва фарзандон

Академик Талбак Назаров дар ҳаёти шахсӣ низ намунаи як инсони бошараф ва бомасъулият буда, бо Татяна Григоревна Теодорович издивоҷ кардааст, ки ӯ низ Донишгоҳи Ленинградро хатм карда, солҳо дар мақомоти молиявӣ кор кардааст. Ду фарзанд доранд: писар ва духтар.

Писараш Дмитрий низ Донишгоҳи Ленинградро хатм карда, номзади илм мебошад ва дар соҳаи худ кор мекунад. Духтараш Ҳанифа аз рӯи ихтисос биолог буда, дар созмонҳои байналмилалӣ фаъолият дорад. Набераи онҳо Нигина Назарова соли 2008 дар озмуни "Мисс Душанбе" ғолиб омадааст. Ин далелҳо нишон медиҳанд, ки устод Талбак Назаров на танҳо дар кор, балки дар тарбияи фарзандони босавод ва бонангу номус низ муваффақ будааст.

ФАСЛИ V. АРЗЁБИИ ТАЪРИХӢ ВА ТАҲЛИЛИ МУҚОИСАВӢ

5.1. Ҷойгоҳи устод Талбак Назаров дар таърихи навини Тоҷикистон

Академик Талбак Назаров дар таърихи навини Тоҷикистон ҷойгоҳи хосса дорад. Вай яке аз он шахсиятҳоест, ки дар сохтани тақдири миллат саҳми бевосита дорад. Фаъолияти ӯ якчанд давраи муҳимми таърихиро фаро мегирад: давраи шӯравӣ, гузариш ба истиқлолият, ҷанги шаҳрвандӣ ва эҳёи пас аз он.

Дар ҳар яке аз ин давраҳо, вай нақши муҳим бозидааст. Дар давраи шӯравӣ, ҳамчун ректори донишгоҳ ва раиси Шӯрои Олӣ, ба ташаккули зиёиёни миллӣ ва кадрҳои баландихтисос мусоидат кардааст. Дар давраи гузариш, ҳамчун ноиби президенти Академияи илмҳо, ба ҳифзи илми миллӣ дар шароити буҳрон кумак намуда. Дар давраи ҷанги шаҳрвандӣ, ҳамчун вазири корҳои хориҷи, дар хотима додани хунрезӣ ва барқарор кардани сулҳ саҳми арзанда гузоштааст. Ва дар давраи эҳё, ҳамчун дипломати ботаҷриба, ба ҷомеаи ҷаҳонӣ муаррифии шоистаи Тоҷикистонро таъмин намуд.

Таърих исбот кард, ки омезиши илми дақиқ ва сиёсати воқеӣ метавонад кишварро аз вартаи нобудӣ наҷот диҳад. Мероси ӯ на танҳо дар китобхонаҳо, балки дар сохтори давлатдории Тоҷикистон зинда аст.

5.2. Таҳлили муқоисавӣ бо дипломатҳои дигари Осиёи Марказӣ

Агар устод Талбак Назаровро бо дипломатҳои дигари Осиёи Марказӣ дар давраи гузариш муқоиса кунем, хусусиятҳои хоси ӯ равшантар зоҳир мешаванд. Аксари дипломатҳои ин давра аз мактаби шӯравӣ гузашта буданд, аммо устод Талбак Назаров бо дониши амиқи иқтисодиаш аз дигарон фарқ мекунад.

Дар ҳоле ки бисёре аз кишварҳои минтақа ба буҳрони шабеҳ дучор шуданд, танҳо Тоҷикистон тавонист низоъи дохилиро тавассути гуфтушунид ва бо кумаки ҷомеаи ҷаҳонӣ ҳал кунад. Дар ин раванд, нақши устод Талбак Назаров ҳамчун роҳбари ҳайати ҳукумат дар музокироти сулҳ беназир буд.

Ҳамзамон, дар ҳоле ки дигар кишварҳои Осиёи Марказӣ низ сиёсати "дарҳои боз"-ро пеш гирифтанд, устод Талбак Назаров тавонист ин сиёсатро бо принсипи мувозинати манфиатҳо пайванд диҳад ва Тоҷикистонро аз гирифтор шудан ба вобастагии якҷониба эмин нигоҳ дорад.

Академик Талбак Назаров шахсиятест, ки дар таърихи навини Тоҷикистон саҳифаи тиллоӣ боз кардааст. Фаъолияти бисёрҷанбаи ӯ намунаи барҷастаи хизмати содиқона ба Ватан ва миллат мебошад.

Аз як тараф, ӯ олими барҷастаест, ки осори илмиаш дар соҳаҳои иқтисод ва муносибатҳои байналмилалӣ ҳанӯз ҳам аҳамияти калон дорад. Аз тарафи дигар, ӯ дипломати пуртаҷрибаест, ки дар шароити ниҳоят мураккаби буҳронӣ тавонист манфиатҳои миллиро ҳифз кунад ва Тоҷикистонро аз инзивои байналмилалӣ берун оварад. Ва аз тарафи сеюм, ӯ инсонест бо сифатҳои баланди ахлоқӣ ва мактаби инсонии хос, ки барои наслҳои оянда намунаи ибрат аст.

Дар заминаи мероси ӯ, метавон якчанд дурнамои муҳимро барои таҳқиқоти оянда пешниҳод кард:

1. Таҳлили амиқи бойгониҳои Вазорати корҳои хориҷӣ дар солҳои 1994-2000, ки дар он ҳуҷҷатҳои муҳим дар бораи раванди сулҳ ва ташаккули сиёсати хориҷӣ маҳфузанд. Таҳқиқи ин ҳуҷҷатҳо метавонад ба равшан шудани бисёр ҷанбаҳои номаълуми таърихи муосир мусоидат кунад.

2. Таҳлили амиқи осори охирини ӯ дар мавзӯи геополитикаи минтақавӣ. Ин асарҳо, бахусус "Дипломатияи муосири тоҷик" ва "Ислоҳоти иқтисодӣ, ҳамкориҳо ва амният", дорои таҳлилҳои амиқе ҳастанд, ки метавонанд барои дипломатҳои ҷавон ва муҳаққиқони муносибатҳои байналмилалӣ сарчашмаи муфид бошанд.

3. Ҷамъоварӣ ва нашри хотироти ҳамзамонон дар бораи Талбак Назаров. Шахсиятҳое, ки бо ӯ дар давраҳои гуногун кор ва зиндагӣ кардаанд, метавонанд маълумоти арзишманд дар бораи ҷанбаҳои инсонӣ ва касбии ӯ пешниҳод кунанд.

4. Таҳлили муқоисавии мероси илмии Талбак Назаров бо дигар иқтисоддонони маъруфи давраи гузариш дар фазои пасошӯравӣ. Чунин таҳқиқот метавонад ҷойгоҳи ӯро дар илми иқтисодии минтақа равшантар кунад.

Дар маҷмӯъ, академик Талбак Назаров на танҳо як шахсияти таърихӣ, балки як мактаби андеша ва амал аст. Асарҳои ӯ барои дипломатҳо, сиёсатмадорон ва олимони ҷавон сарчашмаи илҳом ва роҳнамоӣ мебошад. Тоҷикистон ба чунин фарзандони фарзонаи худ ифтихор мекунад.

Қурбонова Ш.И., сарходими илмии шуъбаи Иттиҳоди Давлатҳои Мустақили

Институти омӯзиши масъалаҳои давлатҳои Осиё ва Аврупои АМИТ, доктори илмҳои таърих.