Наврӯз ҳамчун яке аз куҳантарин ҷашнҳои башарӣ на танҳо як рӯйдоди фарҳангӣ ё мавсимӣ, балки як падидаи амиқи фалсафӣ ба шумор меравад. Он таҷассумгари ҷаҳонбинии мардуми ориёӣ буда, муносибати инсонро бо табиат, замон ва арзишҳои ахлоқӣ инъикос мекунад. Аз нигоҳи фалсафӣ, Наврӯз пеш аз ҳама бо мафҳуми замон алоқаманд аст. Ин ҷашн ба лаҳзаи эътидоли баҳорӣ рост меояд, ки дар он шабу рӯз баробар мешаванд. Ин баробарӣ рамзи тавозун ва адолат дар табиат мебошад. Наврӯз нишон медиҳад, ки замон дорои хусусияти даврӣ аст: ҳар анҷом оғози нав аст, ҳар зимистон ба баҳор меанҷомад ва ҳар торикӣ бо рӯшноӣ иваз мегардад. Ин андеша ба тамаддуни ориёӣ ва махсусан ба таълимоти Зардуштия наздик аст, ки дар он ҷаҳони ҳастӣ ҳамчун майдони муборизаи доимии неруҳои некӣ ва бадӣ тасвир мешавад.
Ҷанбаи муҳими дигари фалсафии Наврӯз дуализми ахлоқӣ мебошад. Дар сарчашмаҳои бостонӣ, махсусан дар Авесто, муборизаи байни хайр ва шарр ҷойгоҳи марказӣ дорад. Наврӯз ҳамчун оғози баҳор ва зиёд шудани рӯшноӣ рамзи пирӯзии некӣ бар бадӣ, дониш бар ҷаҳолат ва гармӣ бар сармо мебошад. Ин маъно инсонро водор месозад, ки дар зиндагии худ роҳи дурустро интихоб намояд ва ба арзишҳои нек такя кунад.
Ҳамзамон, Наврӯз фалсафаи муносибати инсон ва табиатро равшан месозад. Дар ин ҷаҳонбинӣ инсон як ҷузъи ҷудонашавандаи табиат аст, на ҳокими он. Эҳёи табиат дар баҳор ҳамчун эҳёи рӯҳ ва андешаи инсон фаҳмида мешавад. Аз ин рӯ, расму оинҳои Наврӯз, ба мисли тоза кардани хона, шинонидани дарахт ва омода кардани дастархони идона, танҳо амалҳои зоҳирӣ нестанд, балки маънои амиқи рамзӣ доранд. Онҳо ба поксозии ботин, навсозии фикр ва омодагӣ ба як марҳилаи нави зиндагӣ ишора мекунанд.
Наврӯз инчунин фалсафаи худшиносӣ ва такомули шахсиятро дар бар мегирад. Оғози соли нав имкониятест барои бознигарии гузашта, арзёбии амалҳо ва гузоштани ҳадафҳои нав. Ин равандро метавон ҳамчун “таваллуди дубораи маънавӣ” тавсиф кард. Инсон дар ин марҳила на танҳо муҳити зисти худро, балки олами дохилии худро тоза мекунад.
Дар маҷмӯъ, Наврӯз фалсафаи мукаммали зиндагист, ки бар асоси се принсипи асосӣ — тавозун, навсозӣ ва интихоби ахлоқӣ — бунёд ёфтааст. Он инсонро ба ҳамоҳангӣ бо табиат, покии ботин ва зиндагии созанда даъват мекунад. Аз ҳамин сабаб, Наврӯз то имрӯз аҳамияти худро гум накарда, ҳамчун мероси зиндаи фарҳангӣ ва фалсафӣ арзишманд боқӣ мондааст.
Хулоса, Наврӯз ҳамчун ҷашни таҷдиди табиат ва рӯшноӣ тасвир шудааст. Он бо офтоб, оташ, покизагӣ, ва оғози зиндагии нав алоқаманд буда, аҳамияти фалсафии амиқро ифода мекунад. Ин ҷашн далели он аст, ки инсон ҳамеша бо унсурҳои табиӣ, ба монанди об, оташ, хок ва ҳаво алоқаманд буда, ҳамчун пайванди аслии инсон бо табиат ва коинот ҳамасола эҳё карда мешавад.
Муҳаммадиева Сайҳуна – ходими хурди илмии Маркази антропологияи Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон.
