Skip to main content
Наврӯз яке аз куҳантарин ва пурмаънотарин ҷашнҳои тамаддуни башарӣ мебошад, ки ҳамчун рамзи эҳёи табиат, оғози соли нав ва пирӯзии рӯшноӣ бар торикӣ таҷлил мегардад. Ин ҷашн дар сарчашмаҳои таърихӣ ба давраҳои қадимаи ориёӣ марбут дониста шуда, дар осори адабӣ ва таърихӣ мақоми вижа дорад. Дар «Шоҳнома»-и Абулқосим Фирдавсӣ пайдоиши Наврӯз ба номи подшоҳи асотирӣ Ҷамшед нисбат дода мешавад, ки тибқи ривоятҳо рӯзи ба тахт нишастани ӯ ва боло рафтанаш ба осмон ҳамчун рӯзи шодию шукуфоӣ пазируфта шудааст. Бо гузашти замонҳо ин ҷашн дар давраҳои гуногуни давлатдорӣ, аз ҷумла дар замони Сомониён, бо шукӯҳу эҳтироми бештар баргузор мегардид ва ҳамчун ҷузъи муҳими ҳувияти фарҳангии мардум нигоҳ дошта мешуд.

123Наврӯз на танҳо як маросими мавсимӣ, балки падидаи амиқи иҷтимоӣ ва фалсафӣ мебошад. Дар ҷаҳонбинии қадим, махсусан дар таълимоти Зардуштӣ, унсурҳои табиат муқаддас шуморида мешуданд ва инсон вазифадор буд, ки онҳоро ҳифз намояд. Аз ҳамин ҷиҳат, ҷашни Наврӯз рамзи эҳтиром ба замин, об, ҳаво ва оташ буда, мардумро ба покизагӣ, некандешӣ ва амалҳои хайр даъват мекунад. Ин ҷашн дар худ маънои навсозии рӯҳию маънавӣ дошта, инсонро ба таҳлили рафтор ва оғози марҳалаи нави зиндагӣ ҳидоят менамояд.

Дар адабиёти форсу тоҷик Наврӯз мавқеи муҳим дорад ва шоирони бузург онро дар ашъори худ васф кардаанд. Аз ҷумла Рӯдакӣ, Умари Хайём, Ҳофизи Шерозӣ ва Саъдии Шерозӣ дар осорашон зебоӣ, умед ва маънии зиндагии наврӯзиро бо тасвирҳои баланд баён намудаанд. Махсусан рубоиёти Хайём, ки ба масъалаи гузариши замон ва арзиши ҳар лаҳзаи ҳаёт ишора мекунанд, бо рӯҳияи наврӯзӣ ҳамоҳанг мебошанд. Ба ҳамин тариқ, Наврӯз дар адабиёт ҳамчун манбаи илҳом ва рамзи шукуфоӣ инъикос ёфтааст.

Имрӯз Наврӯз ба ҷашни дорои мақоми байналмилалӣ табдил ёфтааст ва аҳамияти он аз доираи як миллат ё як кишвар берун рафта, дар сатҳи ҷаҳонӣ эътироф гардидааст. Бо қарори Созмони Милали Муттаҳид ин ҷашн ҳамчун рӯзи байналмилалӣ эътироф гардид ва ҳамчунин аз ҷониби ЮНЕСКО ба феҳристи мероси фарҳангии ғайримоддии башарият дохил карда шуд. Ин иқдом далели арзиши ҷаҳонии Наврӯз ва саҳми он дар таҳкими ҳамгироии фарҳангҳо мебошад. Дар кишварҳои гуногун маросимҳои наврӯзӣ бо хусусиятҳои маҳаллӣ баргузор гардида, вале мазмуни аслии ҷашн – эҳёи табиат ва ваҳдати инсонҳо – яксон боқӣ мемонад.

Пас аз ба даст овардани Истиқлолияти давлатии Тоҷикистон ҷашни Наврӯз дар Тоҷикистон бо рӯҳияи тоза ва иштироки густурдаи мардум таҷлил мегардад. Дар ин раванд саҳми Эмомалӣ Раҳмон дар эҳё ва таҳкими арзишҳои миллӣ, аз ҷумла таҷлили бошукӯҳи Наврӯз, назаррас мебошад. Имрӯз дар саросари кишвар барномаҳои фарҳангӣ, намоишҳои ҳунарӣ, бозиҳои миллӣ ва ярмаркаҳои маҳсулоти кишоварзӣ баргузор шуда, фазои идона ва ҳамбастагиро тақвият мебахшанд.

Аҳамияти иҷтимоии Наврӯз дар он зоҳир мегардад, ки ин ҷашн мардумро ба сулҳ, ҳамдигарфаҳмӣ ва эҳтироми арзишҳои миллӣ даъват мекунад. Дар рӯзҳои наврӯзӣ хонаву кӯчаҳо тоза карда мешаванд, хешу табор ба аёдат мераванд ва дастурхони идона бо рамзҳои фаровонӣ ороста мегардад. Ин анъанаҳо на танҳо суннати фарҳангӣ, балки василаи таҳкими робитаҳои оилавӣ ва иҷтимоӣ мебошанд. Наврӯз инчунин ба рушди иқтисод, ҳунарҳои мардумӣ ва сайёҳӣ мусоидат намуда, имконият фароҳам меорад, ки мероси фарҳангӣ ба наслҳои оянда интиқол дода шавад.

Дар маҷмӯъ, Наврӯз ҷашнест, ки таърих, фарҳанг ва ҳувияти миллиро дар худ таҷассум мекунад. Он ҳамчун мероси зиндаи ниёгон имрӯз низ арзиши худро нигоҳ дошта, мардумро ба умед, созандагӣ ва ҳамбастагӣ ҳидоят менамояд. Ҳифз ва гиромидошти ин ҷашни бостонӣ вазифаи ҳар як фарди ҷомеа буда, идомаи он кафолати устувории анъанаҳои миллӣ ва рушди фарҳанги маънавии ҷомеа мебошад.

Наврӯз аз ҷабҳаҳои илми дақиқ низ мавриди таҳқиқ қарор гирифтааст. Аз нигоҳи астрономия оғози Наврӯз бо баробаршавии шабу рӯз дар нуқтаи эътидоли баҳорӣ вобаста мебошад, ки ин падидаи табиӣ дар натиҷаи ҳаракати Замин дар атрофи Офтоб ба вуҷуд меояд. Ҳисобу китоби дақиқи замони фаро расидани ин лаҳза аз ҷониби олимони ҳайъатшинос дар тӯли таърих анҷом дода мешуд. Дар замони асрҳои миёна донишмандони бузург ба омӯзиши ҳаракати ҷирмҳои осмонӣ ва муайян намудани тақвими дақиқ машғул буданд. Яке аз шахсиятҳои барҷастаи илми ҳайъат ва риёзӣ Улуғбек дар пешрафти ҳисобҳои астрономӣ ва таҳияи ҷадвалҳои дақиқи ситорашиносӣ саҳми бузург гузоштааст, ки корҳои ӯ барои такмили тақвими солшуморӣ ва дарки амиқи замони фарорасии рӯйдодҳои астрономӣ аҳамияти муҳим доштанд.

Аз ҷиҳати илмҳои дақиқ Наврӯз бо системаи тақвими офтобӣ алоқаманд мебошад, ки он бар асоси гардиши Замин ва мушоҳидаҳои мунтазами мавқеи Офтоб ҳисоб карда мешавад. Ин раванд нишон медиҳад, ки ҷашни Наврӯз на танҳо анъанаи фарҳангӣ, балки натиҷаи мушоҳидаҳои дақиқи илмӣ ва таҷрибаи чандинсолаи астрономии ниёгон мебошад. Ҳисоб кардани лаҳзаи баробаршавии шабу рӯз имкон медиҳад, ки оғози соли нав бо дақиқӣ муайян карда шавад ва ин далели ҳамбастагии илм ва фарҳанг дар ташаккули ин ҷашни бостонӣ мебошад.

Алишер Раҳимзода - директори Институти математикаи ба номи А. Ҷӯраеви

Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон, номзади илмҳои физикаю математика