РОЛЬ ТАДЖИКИСТАНА В МЕЖДУНАРОДНЫХ УСИЛИЯХ ПО СОХРАНЕНИЮ ЛЕДНИКОВ И ЗАЩИТЕ ВОДНЫХ РЕСУРСОВ
Климатические изменения, происходящие в последние десятилетия, оказывают значительное воздействие на ледники и криосферу важные элементы Земной системы, играющие ключевую роль в регулировании водных ресурсов, климатической стабильности и подержании экосистем. Ледники и многолетняя мерзлота являются важнейшими хранилищами пресной воды и стабильности для множества регионов, включая горные страны, такие как Таджикистан.
Таджикистан играет ключевую роль в международных усилиях по сохранению ледников и защите водных ресурсов, последовательно продвигая эти вопросы на глобальной повестке. Осознавая, что ледники являются не только национальным достоянием, но и важнейшим элементом всемирного природного наследия, страна активно выступает за их защиту на международной арене.
На территории Таджикистана расположено более 13 000 ледников, покрывающих свыше 6 % общей площади страны. Они питают реки Амударья и Сырдарья, около 60 % суммарных водных ресурсов которых формируется в пределах Республики Таджикистан. Однако в результате ускоренного таяния ледников за последние 60-70 лет их число сократилось с 14 000 до 13 000 — более 1 000 ледников исчезли. Эта тревожная динамика угрожает не только биоразнообразию, гидроэнергетике и сельскому хозяйству, но и ставит под угрозу водную обеспеченность, как самого Таджикистана, так и всего региона.
Осознавая серьезность климатических вызовов, Таджикистан активно использует международные платформы для привлечения внимания к проблеме исчезновения ледников. На таких значимых глобальных мероприятиях, как Водная конференция ООН 2023 года и климатические переговоры в рамках Конференций сторон Рамочной конвенции ООН об изменении климата (COP), страна последовательно поднимает вопрос о необходимости безотлагательных действий.
Основатель мира и национального единства Лидер нации, Президент Республики Таджикистан уважаемый Эмомали Рахмон, неоднократно обращал внимание мирового сообщества на эту проблему, выступая на заседаниях ООН с призывами к наращиванию научных исследований, увеличению финансирования и укреплению международного сотрудничества в области охраны ледников.
Результатом активной дипломатии стало принятие 14 декабря 2022 года Генеральной Ассамблеей ООН резолюции A/RES/77/158 по инициативе Таджикистана. Согласно этому документу, 2025 год объявлен Международным годом сохранения ледников, а 21 марта будет ежегодно отмечаться как Всемирный день ледников. В рамках реализации резолюции также был учреждён Международный трастовый фонд для содействия сохранению ледников под координацией Генерального секретаря ООН, запланировано проведение в 2025 году в Душанбе Международной конференции высокого уровня по сохранению ледников.
Это значимое дипломатическое достижение стало ещё одним подтверждением лидирующей роли Таджикистана в решении глобальных водных и климатических проблем.
Основная цель конференции — повышение глобальной осведомленности, закрепление критической важности ледников и необходимости срочного приостановления их дальнейшего таяния, откола и отступления в рамках глобальной повестки дня. Она стремится продвигать глобальные усилия по решению проблемы таяния ледников и его широкомасштабных последствий посредством совместных действий, научных инноваций и согласования политики.
Конференция также призвана поддержать реализацию резолюций Генеральной Ассамблеи ООН, провозглашающих 2025 год Международным годом сохранения ледников и Десятилетие действий в поддержку криосферных наук (2025-2034). Она станет платформой для мобилизации ресурсов, активизации международного сотрудничества и расширения глобального партнёрства между правительствами, научным сообществом, гражданским обществом и другими заинтересованными сторонами.
Особый акцент будет сделан на развитии трансграничного сотрудничества в целях сохранения ледников и обеспечения их социально-экономических выгод. Также конференция будет способствовать продвижению таких глобальных рамок, как факт во имя будущего, принятый на Саммите будущего 22 сентября 2024 года, и Повестка дня в области устойчивого развития на период до 2030 года, с целью стимулирования трансформирующих действий, укрепляющих устойчивость и жизнестойкость экосистем и сообществ, зависящих от ледников.
Ледники находятся на переднем крае климатического кризиса. Их ускоренное таяние — это не только научный факт, но и наглядное предупреждение о масштабах и серьезности происходящих изменений. Потеря ледников означает не просто исчезновение древних ледяных масс, но и начало цепной реакции, затрагивающей все сферы жизни — от водоснабжения и продовольственной безопасности до культуры и идентичности народов.
Сохранение ледников — это не только вопрос экологии, но и вопрос выживания. От того, насколько решительными будут действия человечества сегодня, зависит, какие ресурсы и ландшафты останутся в распоряжении будущих поколений. Глобальная солидарность, технологические инновации и экологическое сознание — ключ к сбережению этих уникальных даров природы.
Расулзода Х.Х. - ведущий научный сотрудник
Дар асоси дастуру супоришҳои Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ - Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон бо мақсади таҳким ва рушди заминаи илмию таҷрибавии муассисаҳои илмию таҳқиқотии Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон дар соли 2025 бо мусоидати раёсати академия таъмири капиталӣ ва бо таҷҳизоти замонави муҷаҳаз намудани 18 озмоишгоҳ ва марказҳои нави рақамӣ таъмин карда шуд.
ОЗМОИШГОҲҲОИ ЗАМОНАВӢ ДАР МУАССИСАҲОИ ИЛМИИ ЗЕРИН БА ИСТИФОДА ДОДА ШУДААНД:
Институти кимиёи ба номи В.И. Никитини Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон 4- адад.
Институти физикаю техникаи ба номи С.У. Умарови Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон 1- адад.
Институти биологии Помир ба номи Х. Юсуфбекови Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон 2- адад
Муассисаи давлатии Маркази омӯзиши пиряхҳои Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон 2- адад.
Институти забон ва адабиёти ба номи А.Рудакӣ – 1 адад.
Институти масъалаҳои об, гидроэнергетика ва экология – 2 адад.
Агентии амнияти химиявӣ, биологӣ, радиатсионӣ ва ядроӣ – 1 адад.
Маркази илмии Хуҷанд – 2 адад.
Маркази инноватсионии Тоҷикистону Хитой – 3 адад.
Ёдовар мешавем, ки ин ҳама иқдомҳои созандагиву бунёдкорӣ дар Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон маҳз аз дастгириҳои пайвастаи Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ - Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон нисбат ба олимон мебошад.
6 январ дар толори Раёсати Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон ҷаласаи васеъ доир гардид, ки дар он ҳисоботи фаъолияти илмию таҳқиқотии Шуъбаи ҷамъиятшиносӣ ва гуманитарӣ барои соли 2025 баррасӣ шуд.
Дар кори ҷаласа роҳбарият, академикон, роҳбарони муассисаҳои таҳқиқотӣ, кормандони илмӣ ва намояндагони сохторҳои дахлдор ширкат варзиданд.
Бо сухани ифтитоҳӣ ноиби президенти Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон Саломиён Муҳаммаддовуд Қаюм баромад намуда, вобаста ба натиҷаҳои бадастомада дар самтҳои асосии таҳқиқоти илмӣ, ба мисли таърих, забоншиносӣ, адабиёт, ҳуқуқ, фалсафа, иқтисод, фарҳангшиносӣ ва соҳаҳои дигар, маълумоти муфассал пешниҳод кард.
Зикр гардид, ки дар давоми соли 2025 як қатор лоиҳаҳои муҳимми илмӣ амалӣ гардида, монографияҳо, мақолаҳои илмӣ дар нашрияҳои дохилӣ ва хориҷӣ нашр шуда, ҳамкориҳои байналмилалӣ тақвият ёфтанд. Ҳамзамон, омӯзиши масъалаҳои рушди иҷтимоиву иқтисодӣ, ҳифзи мероси таърихиву фарҳангӣ ва таҳия намудани пешниҳодҳои илмӣ барои такмил додани санадҳои меъёрии ҳуқуқӣ ба таври пайваста идома ёфт.
Дар баробари ин, ба як қатор мушкилот низ ишора карда шуд, аз ҷумла зарурати тақвияти базаи моддию техникӣ, ҷалби мутахассисони ҷавон ба илм, баланд бардоштани сатҳи нашриёти илмӣ ва густариши ҳамкориҳои илмии байналмилалӣ.
Дар қисмати дуюми ҷаласа вазифаҳо ва самтҳои афзалиятнок барои соли 2026 муайян гардида, зарурати боло бурдани сатҳу сифати таҳқиқотҳо, таъмини татбиқнопазирии натиҷаҳои илмӣ дар соҳаҳои гуногуни ҳаёти ҷомеа ва таҳияи барномаҳои нави илмӣ таъкид шуд.
Дар анҷом ба воҳидҳои сохторӣ тавсия дода шуд, ки барои рушди минбаъдаи илмҳои ҷамъиятшиносӣ ва гуманитарӣ саъю талошҳои худро боз ҳам бештар намоянд.
Нашрияи мазкур, ки аз моҳи сентябри соли 2025 дар назди Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон таъсис ёфтааст, ҳадаф дорад равандҳои муосири рушди илм, навоварӣ ва комёбиҳои олимони ватаниро ба таври фарогир инъикос намояд.
Дар шумораи навбатӣ гузоришҳо оид ба рӯйдодҳои илмӣ-тадқиқотӣ ва баррасии масъалаҳои мубрами рушди соҳаҳои гуногуни илм ҷой дода шудаанд.Нашрияи «Илм ва инноватсия» ба муаррифии дастовардҳои олимони Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон равона гардида, барои ташвиқ ва рушди фарҳанги илмӣ дар ҷомеа мусоидат мекунад.
Мақолаи президенти Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон, академик Хушвахтзода Қобилҷон Хушвахт бо ҳамин унвон дар Нашрияи расмии Ҷумҳурии Тоҷикистон рӯзномаи "Ҷумҳурият" ба нашр расид.
7 январи соли 2026 № 3 (25 370)
6 январи соли 2026 дар маҷлисгоҳи Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон маҷлиси солонаи Шуъбаи илмҳои физикаву математика, химия, геология ва техникии Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон бо иштироки аъзои Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон, роҳбарони муассисаҳои илмию тадқиқотии АМИТ доир гардид, ки дар он гузориши ноиби президенти АМИТ Амонзода И.Т. оид ба натиҷаҳои асосии фаъолияти илмӣ ва илмиву ташкилии Шуъбаи илмҳои физикаву математика, химия, геология ва техникии Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон дар соли 2025 ва вазифаҳо барои соли 2026 мавриди баррасӣ, муҳокима ва тасдиқ қарор гирифт.
Дар гузориш аз ҷумла, зикр карда шуд, ки Шуъбаи илмҳои физикаву математика, химия, геология ва техникии Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон фаъолияти илмӣ ва илмиву ташкилии худро дар соли 2025 тибқи дастуру супоришҳои Асосгузори сулҳу Ваҳдати миллӣ, Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон Эмомалӣ Раҳмон, ҳамчунин аз ҷониби Президиуми Академияи миллии илмҳо гузошта шудаанд дар доираи амалисозии Стратегияи Ҷумҳурии Тоҷикистон дар соҳаҳои илм, технология ва инноватсия барои давраи то соли 2030, инчунин тибқи самтҳои афзалиятноки илмҳои дақиқ, табиатшиносӣ, техникӣ дар соли 2025 ба роҳ монда, нерӯи илмиро барои тараққӣ додани тадқиқоти илмии бунёдӣ ва амалӣ, ҳамоҳангсозии корҳои илмию тадқиқотии академӣ, соҳавӣ ва муассисаҳои таҳсилоти олӣ, амалӣ намудани сиёсати илмию техникӣ, таҳлили рушди иҷтимоиву иқтисодӣ ва илмиву технологии Ҷумҳурии Тоҷикистон ва таҳияи тавсияҳои дахлдор, омӯзиши дастовардҳои илм ва техноло¬гияи ҷаҳонӣ, мусоидат ба истифодаи ин дастовардҳо дар рушди иқтисодӣ ва иҷтимоии Ҷумҳурии Тоҷикистон ва муайян кардану дастгирӣ намудани муҳаққиқони ҷавони лаёқатманд, мусоидат ба рушди эҷодии олимони ҷавон, тарбияи кадрҳои илмии тахассуси олӣ равона кард ва дар ин муддат ба натиҷаҳои назаррас ноил гардид.
Дар соли 2025 олимони Шуъбаи илмҳои физикаву математика, химия, геология ва техникии Академияи миллии илмҳо тадқиқотро аз рӯйи 34 мавзӯъ идома дода, натиҷаҳои назаррас ба даст оварданд.
Аз рӯйи натиҷаҳои илмии бадастомада дар давраи ҳисоботӣ аз ҷониби кормандони муассисаҳои илмии АМИТ зиёда аз 2270 кори илмӣ, аз ҷумла беш аз 30 китобу монография, маҷмӯаҳои илмӣ, брошюра, тавсиянома, 2220 мақолаҳои илмӣ ва илмию оммавӣ, аз онҳо 140- мақолаҳои Scopus; 182 – мақолаҳо дар маҷалаҳои тақризшавандаи КОА ФР; 353 - дар маҷалаҳои тақризшавандаи КОА ҶТ; 333 – мақолаҳо дар РИНС; 148 – мақолаҳо дар дигар маҷалаҳои ғайри тақризшавандаи КОА; 410 - мақолаҳои илмӣ-оммавӣ; 317 - фишурдаи баромадҳо дар конференсияҳои байналмилалӣ; 325 - фишурдаи баромадҳо дар конференсияҳои ҷумҳуриявӣ нашр намудаанд.
Дар соли 2025 аз тарафи олимони АМИТ 23 патент, аз он ҷумла 2 патенти Авруосиёгӣ ва 2 патенти Ҷумҳурии мардумии Чин ва 19 патенти Ҷумҳурии Тоҷикистон барои ихтироот, инчунин 4 қарори мусбат оид ба додани патенти Ҷумҳурии Тоҷикистон барои ихтироот ба даст оварда шуд.
Барои истифодаи амалӣ дар истеҳсолот 8 коркард ва таклифу тавсияҳои олимони Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон пешниҳод гардидааст.
Дар ин сол инчунин, кормандони муассисаҳои зертобеъ дар корҳои тарғиботию ташвиқотӣ фаъолона ширкат варзида аз ҷониби онҳо 397 адад мақолаҳои илмӣ-омавӣ нашр шуда дар 487 барномаҳои телевизионӣ ва радиёии вобаста ба самти фаъолияташон иштирок намудаанд. Кормандони муассисаҳо дар ин сол дар 97 чорабинҳои гуногуни сатҳи АМИТ ва ҷумҳуриявӣ иштирок намудаанд.
Қайд кардан зарур аст, ки дар пешбурди таҳқиқоти илмӣ ва омода намудани кадрҳои соҳибдараҷа ва унвони илмидошта саҳми тамоми узви пайваста ва узви вобастаи АМИТ, ки дар Шуъбаи илмҳои физикаву математика, химия, геология ва техникӣ кору фаъолият менамоянд ниҳоят зиёд аст. Дар давоми соли 2025 онҳо 15- монография; 8- патент ва нахустпатент; 45- мақолаҳои Scopus; 30 – мақолаҳо дар маҷалаҳои тақризшавандаи КОА ФР; 69 - дар маҷалаҳои тақризшавандаи КОА ҶТ; 59 – мақолаҳо дар РИНС; 8 – мақолаҳо дар дигар маҷалаҳои ғайри тақризшавандаи КОА; 17 - мақолаҳои илмӣ-оммавӣ; 257 - фишурдаи баромадҳо дар конференсияҳои байналмилалӣ ва фишурдаи баромадҳо дар конференсияҳои ҷумҳуриявӣ нашр намуда 16 номзади илмро тайёр намудаанд.
Дар самти ҳамкориҳои байналмилалӣ бо муассисаҳои хориҷи кишвар 34 адад созишномаи ҳамкорӣ ва ёддоштҳо ба имзо расонида шудааст. Бо дигар ташкилот ва муассисаҳои илмии ҷумҳурӣ оид ба ҳамкорӣ 14 созишнома ва ёддошт ба имзо расидааст.
6 январи соли равон дар Шуъбаи илмҳои тиббӣ ва фарматсевтии Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон ҷаласаи ҳисоботии солона бо иштироки аъзои Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон ва кормандони шуъба баргузор гардид.
Дар ҷаласа ноиби президенти Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон, раиси Шуъбаи илмҳои тиббӣ ва фарматсевтии АМИТ, доктори илмҳои тиб, профессор Ибодзода Саидмуқим Тиллохӯҷа бо маърӯзаи ҳисоботӣ баромад намуда, натиҷаҳои асосии фаъолияти илмӣ-тадқиқотии аъзои АМИТ ва кормандони шуъбаро дар давоми соли гузашта мавриди таҳлил қарор дод.
Дар маърӯза корҳои илмии дар давоми сол ба анҷом расонидаи аъзои АМИТ ва кормандони шуъба ва самтҳои афзалиятноки рушди минбаъдаи илми тиб баррасӣ гардиданд.
Зикр гардид, ки дар асоси дастуру супоришҳои Пешвои миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон ва қарорҳои Раёсати АМИТ, фаъолияти илмӣ бояд бештар ба таҳияи лоиҳаҳои илмӣ-тадқиқотӣ дар заминаи мавзуъҳои афзалиятнок, истифодаи васеъи технологияҳои муосир дар амалия, инчунин ҷорӣ намудани имкониятҳои зеҳни сунъӣ дар равандҳои таҳқиқотӣ равона карда шавад. Ҳамзамон, таҳияи лоиҳаҳои илмӣ дар асоси омӯзиш ва истифодаи растаниҳои шифобахши ватанӣ дар доираи барномаҳои давлатӣ бояд мавриди назар бошанд.
Яке аз самтҳои муҳими фаъолияти илмӣ тақвияти ҳамкории илмӣ ва амалӣ, баланд бардоштани сифати таҳқиқоти илмӣ ва татбиқи натиҷаҳои онҳо дар соҳаи тандурустӣ ба ҳисоб меравад. Дар ин раванд, ҷалби мутахассисони ҷавонон ба корҳои илмӣ, омода намудани кадрҳои баландихтисос ва баланд бардоштани сатҳи касбии олимон аз масъалаҳои калидӣ арзёбӣ шуд.
Ҳамзамон, дар асоси дастуру супоришҳои Пешвои миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон ва нақшаи тасдиқгардидаи Раёсати АМИТ таъкид гардид, ки иштироки фаъолонаи олимони соҳа дар таҳия, такмил ва таҳрири китобҳои дарсӣ барои муассисаҳои таҳсилоти умумӣ, миёнаи махсус ва олӣ бояд тақвият ёбад.
Дар ҷаласа аъзои АМИТ ва иштирокчиён вобаста ба масъалаҳои рушди илми тиб, роҳҳои баланд бардоштани самаранокии таҳқиқот, татбиқи навовариҳои илмӣ ва тақвияти ҳамкориҳои байнисоҳавӣ фикру мулоҳизаҳо ва пешниҳодҳои худро иброз намуданд.
1. Дар соли 2026 Озмуни ҷумҳуриявии «Илм – фурӯғи маърифат» баргузор карда шавад.
2. Низомнома, ҳайати комиссия ва ҷоизаи Озмуни ҷумҳуриявии «Илм -фурӯғи маърифат» тасдиқ карда шаванд (замимаҳои 1, 2 ва 3).
3. Вазорати маориф ва илми Ҷумҳурии Тоҷикистон, Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон, вазоратҳои фарҳанг, саноат ва технологияҳои нав, рушди иқтисод ва савдо, кишоварзӣ, кумитаҳои телевизион ва радио, кор бо ҷавонон ва варзиш, кор бо занон ва оила, оид ба таҳсилоти ибтиодӣ ва миёнаи касбӣ, Агентии инноватсия ва технологияҳои рақамӣ, Маркази миллии тестии назди Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, Саридораи геологияи назди Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон барои дар сатҳи баланд доир гардидани Озмуни мазкур чораҳои зарурӣ андешанд.
4. Мақомоти иҷроияи ҳокимияти давлатии Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшон, вилоятҳои Хатлону Суғд, шаҳри Душанбе, шаҳру ноҳияҳо, роҳбарони муассисаҳои илмию таҳқиқотӣ ва муассисаҳои таҳсилоти миёна ва олии касбӣ иҷрои талаботи амри мазкурро таъмин намуда, барои ҷалби бештари хонандагону донишҷӯён, аспирантону докторантон ва қишрҳои дигари ҷомеа, ки ба омӯзиши фанҳои риёзӣ, дақиқ ва табиӣ, инчунин ихтироъкориву навоварӣ шавқу рағбат доранд, чораҷӯйӣ карда, ғолибонро бо ҷоиза ва омӯзгорони онҳоро аз ҷиҳати моддӣ ва маънавӣ ҳавасманд гардонанд.
5. Вазорати молияи Ҷумҳурии Тоҷикистон аз ҳисоби маблағҳои фонди захиравии Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, ки барои соли 2026 пешбинӣ гардидаанд, ба Дастгоҳи иҷроияи Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон ҷиҳати баргузории Озмуни мазкур 9 870 000 (нуҳ миллиону ҳаштсаду ҳафтод ҳазор) сомонӣ ба таври нақд ҷудо намояд.
6. Дастгоҳи иҷроияи Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон истифодаи мақсадноки маблағи ҷудошударо таъмин карда, оид ба хароҷоти анҷомдода ба Вазорати молияи Ҷумҳурии Тоҷикистон ҳисобот пешниҳод намояд.
7. Назорати иҷрои амри мазкур ба зиммаи муовини Сарвазири Ҷумҳурии Тоҷикистон (сарпарасти соҳа) гузошта шавад.
Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон Эмомалӣ Раҳмон
ш. Душанбе
1 январи соли 2026
№АП-950
