Он рӯзро хуб дар ёд дорам. Баландии беш аз чор ҳазор метр аз сатҳи баҳр, хунукии сахт ва садои шамоли кӯҳӣ, ки гӯё бо мо суҳбат мекард. Дар зери поям пиряхи бузург паҳн шуда буд — ором, аммо зинда. Дар он лаҳза фаҳмидам: пирях танҳо як қабати ях нест. Ӯ нафас мекашад, зиндагӣ мекунад, гӯё бо замин ва осмон суҳбат дорад.
Пиряхҳо - дили кӯҳҳоянд ва кӯҳҳо - руҳи Тоҷикистон. Аз ҳамин сабаб, эълон шудани Соли 2025 ҳамчун «Соли байналмилалии ҳифзи пиряхҳо» бо ташаббуси Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон, барои мо, олимони тоҷик, на танҳо дастоварди миллӣ, балки ҳисси ифтихори бузург аст.
Аз орзу то амал
Сарвари давлат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон барҳақ зикр намудаанд: «Бо дарназардошти он, ки занону духтарон дар ҳаёти сиёсиву иқтисодӣ ва иҷтимоию фарҳангии кишвар саҳми бузургу арзанда доранд, давлату Ҳукумат масъалаи таъмини ҳуқуқу манфиатҳои онҳоро дар мадди аввал мегузоранд».
Дар сиёсати иҷтимоии давлат ва Ҳукумати кишвар бо мақсади баланд бардоштани мақоми занон таваҷҷуҳи ҷиддӣ зоҳир мегардад. Дар ин замина, дар ҷумҳурӣ Стратегияи миллии фаъолгардонии нақши занон дар Ҷумҳурии Тоҷикистон барои солҳои 2021–2030 амал мекунад. Дар ин Стратегия самтҳои асосии сиёсати давлатӣ оид ба таҳкими нақши занон муайян гардида, яке аз принсипҳои он фароҳам овардани имкониятҳои мусоид ва таъмини иштироки ба- робари мардон ва занон дар соҳаҳои гуногуни фаъолият мебошад…
Бо мақсади рушди илми пиряхшиносӣ МДИ «Маркази омӯзиши пиряхҳои АМИТ» соли 2018 бо ташаббуси Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон таъсис ёфт ва ин соҳаи илм дар Тоҷикистон ҷавон мебошад.
Дар оғози фаъолияти илмӣ дар Марказ дар соҳаи мо бонувон ангуштшумор буданд. Ман орзу доштам, то гурӯҳи занони муҳаққиқро гирд оварам, ки ба омӯзиши пиряхҳо машғул шаванд. Он замон ин танҳо орзу буд, аммо имрӯз он ба воқеият табдил ёфтааст. Алҳол дар Марказ 14 нафар бонуи донишманд фаъолият дорад.
Ба шарофати заҳмати онҳо тавонистем «Анҷумани занони пиряхшинос»-ро таъсис диҳем. Рамзи мо — гули Эделвейс (шерчангол – «БТ») аст. Ин гул танҳо дар баландкӯҳҳои сард мерӯяд ва ҳамеша зебо мешукуфад. Мо онро чун рамзи қувват ва устувории занони тоҷик интихоб кардем. Бонувоне, ки дар баландкӯҳҳо таҳқиқ мегузаронанд, дар дилашон гармии зиндагӣ доранд.
Илм бо дили занона
Глятсиология илмест, ки бисёриҳо онро «душвор ва сард» мешмаранд, аммо бонувони тоҷик ба он гармӣ мебахшанд. Дар рафти корҳои экспедитсионӣ мо таҷҳизоти вазнинро бардошта, ба пирях мебароем, дар хаймаҳои кӯҳӣ зиндагӣ мекунем ва дар давоми 15 рӯз таҳқиқоти илмӣ мегузаронем. Дар баландии зиёда аз чор ҳазор метр аз сатҳи баҳр, ки нафас танг мешавад ва шамол ба рӯй мечаспад, бо табассум ба кори худ идома медиҳем. Дар ҷараёни баргузории корҳои экспедитсионӣ, кормандони илмӣ низ корҳои илмии худро дар марказ давом медиҳанд. Барои омӯзиши пиряхҳо ва қабати барф, таъсиси озмоишгоҳ бо иштироки олимзанон зарур аст. Бори нахуст дар сатҳи байналмилалӣ корҳои илмию таҳқиқотӣ оид ба пиряхҳоро мебаранд ва имконияти муаррифии дастовардҳои илмиро пайдо кардаанд.
Барои мо омӯхтани пиряхҳо на танҳо илм, балки рисолат — ҳифзи об, табиат ва ҳаёт барои фарзандону наслҳои оянда аст.
Ҷавонон — умеди фардо
Пас аз қабули ташаббуси панҷуми Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон «Анҷумани занони пиряхшинос» тамоми кӯшишҳои худро ба тарғиб ва пешбурди ин ташаббус равона намуда, ҷалби ҷавононро ба соҳаи пиряхшиносӣ ба таври мақсаднок роҳандозӣ кард.
Дар давоми панҷ моҳ бо ҳамкасбон беш аз 2000 хонандагон ва донишҷӯёни донишгоҳҳои соҳавиро ба «дарсҳои кушода» ҷалб намудем. Дар рафти ин дарсҳо дар бораи ташаббусҳои муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон оид ба обу иқлим, пиряхҳо, тағйирёбии иқлим ва масъулияти инсон дар назди табиат мегуфтем. Ҳадафи асосӣ пешбурди ин соҳаи илм байни ҷавонон, ҷалбионҳо ба илми пиряхшиносӣ буд, то дар оянда иқтидори кадрӣ дар ин самт боз ҳам тақвият ёбад.
Ҳамзамон, бо мақсади ҷалби ҷавонон ба илми яхшиносӣ саҳифаи Instagram бо номи GRW 2025 (Glacier Research by Women) таъсис додем, ки дар он аксҳо, хотираҳои саҳроӣ ва натиҷаҳои кори худро нашр мекунем, то ҷа- вонон бубинанд, ки илм метавонад зебо ва ҷолиб бошад.
Умед мебандем, ки намунаи кори мо ба наслҳои ояндаи олимон, махсусан духтарон, таъсир мегузорад, онҳоро барои ҳифзи пиряхҳо руҳбаланд менамояд. Дар ҳамдастӣ метавонем дар соҳаи илм ба натиҷаҳои назаррас ноил гардида, дар ҳалли мушкилоти глобалии марбут ба тағйирёбии иқлим саҳм гузорем.
Аз Тоҷикистон то минбари ҷаҳонӣ
Пас аз ҷонибдории орои ташаббуси Тоҷикистон дар Созмони Милали Муттаҳид занони муҳаққиқ бо эҳсоси масъулият ба кори худ идома бахшидем. Бо дастгирии Кумитаи кор бо занон ва оилаи назди Ҳукумати ҷумҳурӣ ва АМИТ тули чанд сол дар конфронсҳои байналмилалии сатҳи баланд ҳамоишҳо ва вохӯриҳо доир намудем.
Дар форуми «Занон дар ҳифзи пиряхҳо» китоберо бо номи «Стратегияи миллии фаъолгардонии нақши занон дар Ҷумҳурии Тоҷикистон» ҳамчун роҳнамо муаррифӣ кардем, ки бо се забон чоп шуд. Дар он таҷрибаи занон дар соҳаи илми пирях ва иқлим баррасӣ гардида, пешниҳодҳои амалӣ барои рушди баробарии гендерӣ дар илм ироа шудааст.
Бонувони тоҷик дар соҳаи омӯзиши пиряхҳо парчамбардори илми тоҷик мебошанд ва садоқати худро дар пешбурди сиёсати Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон ва Ҳукумати кишвар дар самти баланд бардоштани мақоми занон дар соҳаи илм ва ҷомеа исбот менамоянд. Онҳо, ҳамчунин, неруи асосӣ дар иҷрои ташаббуси панҷуми Ҷумҳурии Тоҷикистон «Соли 2025 - Соли байналмилалии ҳифзи пиряхҳо» мебошанд.
Ҳифзи пирях — ҳифзи ҳаёт
Ҳар бори истоданам дар болои пирях, ме- бинам, ки нурҳои офтоб рӯйи он медурахшанд, эҳсос мекунам, ки бо қудрати табиат рӯ ба рӯем. Аммо медонам, ки ин зебоӣ осебпазир аст. Тағйирёбии иқлим пиряхҳоро об мекунад ва ҳар қатраи обшуда — ашки табиат аст, ки аз мо мадад мехоҳад.
Аз ин рӯ, «Соли байналмилалии ҳифзи пиряхҳо» танҳо як сана нест - ин як даъват аст: барои дӯст доштани табиат, барои ҳифзи об, барои зиндагии оянда. Ифтихормандам, ки занони пиряхшиноси тоҷик руҳи илми Ватани мо мебошанд. Онҳо исбот карданд, ки ҳатто дар ҷаҳони «сард» ҳам меҳр, ирода ва зебоии занона метавонанд мушкилиҳоро бартараф созанд. Мо мисли гули Эделвейс аз сармо наметарсем, мешукуфем, то пиряхҳои сафеду поки Тоҷикистон ҳамеша зинда бимонанд.
Ҳамин тавр, ташаббуси ҷаҳонии муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон, на танҳо ҷаҳонро ба ҳифзи об даъват кард, балки дили бонувони тоҷикро низ ба мисли пиряхҳо пок ва устувор сохт. Имрӯз онҳо на танҳо ҳомиёни илм, балки пос дорони ҳаёт, зебоӣ ва руҳи Тоҷикистонанд.
Дилором ҚАЮМОВА, ходими пешбари илмии МД «Маркази омӯзиши пиряхҳои АМИТ»
Институти кимиёи ба номи В.И. Никитини Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон 4- адад.
