Ҳифзи ҳуқуқи модарон яке аз самтҳои муҳимтарини ҳуқуқи байналмилалии ҳуқуқиинсон инсон ба ҳисоб меравад. Модарӣ аз ҷониби ҷомеаи байналмилалӣ ҳамчун вазифаи дорои аҳамияти иҷтимоӣ арзёбӣ гардида, ҳифзи махсуси ҳуқуқиро аз ҷониби давлат ва институтҳои байналмилалӣ талаб мекунад. Таъмини ҳуқуқи модарон бевосита бо татбиқи ҳуқуқи кӯдак, ҳифзи оила ва рушди устувори ҷомеа алоқаманд мебошад.
Дар шароити равандҳои муосири иҷтимоӣ ва иқтисодӣ масъалаҳои ҳифзи модарӣ, таъмини кафолатҳои иҷтимоӣ-иқтисодии занони ҳомила ва модарон, инчунин пешгирии табъиз вобаста ба модарӣ аҳамияти махсус пайдо мекунанд. Стандартҳои байналмилалӣ-ҳуқуқӣ маҷмӯи васеи ҳуқуқҳои модаронро муқаррар менамоянд, ки аз ҷумла ҳуқуқ ба хизматрасонии тиббӣ, дастгирии иҷтимоӣ, ҳифзи меҳнат ва баробарии имкониятҳоро дар бар мегиранд.
Ҳуқуқи байналмилалӣ низоми меъёрҳои универсалӣ ва минтақавиро ташаккул додааст, ки ба ҳифзи модарӣ равона шудаанд. Ин меъёрҳо дар шартномаҳои байналмилалӣ, эъломияҳо ва санадҳои созмонҳои байналмилалӣ, пеш аз ҳама Созмони Милали Муттаҳид ва Созмони байналмилалии меҳнат мустаҳкам гардидаанд.
Ҳифзи ҳуқуқи модарон қисми муҳими низоми байналмилалии ҳифзи ҳуқуқи инсон мебошад. Стандартҳои асосии байналмилалӣ дар ин самт баъд аз Ҷанги дуюми ҷаҳон ташаккул ёфта, дар як қатор санадҳои универсалии байналмилалӣ инъикос ёфтаанд.
Яке аз аввалин санадҳои байналмилалӣ, ки зарурати ҳифзи махсуси модариро муқаррар намудааст, Эъломияи умумии ҳуқуқи башар аз 10 декабри соли 1948 мебошад. Дар моддаи 25-уми Эъломия муқаррар гардидааст, ки модару кӯдак ба ғамхорӣ ва кӯмаки махсус ҳуқуқ доранд. Ин принсип минбаъд дар Паймони байналмилалӣ оид ба ҳуқуқҳои иқтисодӣ, иҷтимоӣ ва фарҳангӣ соли 1966 рушди худро пайдо намуд. Тибқи моддаи 10-уми Паймон, ба модарон бояд дар давраи муайян пеш аз таваллуд ва баъд аз он ҳимояи махсус таъмин карда шавад. Дар ин давра ба модарони коргар бояд рухсатии пардохтшаванда бо таъминоти кофии иҷтимоӣ дода шавад.
Яке аз муҳимтарин шартномаҳои байналмилалӣ дар соҳаи ҳифзи ҳуқуқи занон ва модарон Конвенсия оид ба барҳам додани ҳамаи шаклҳои табъиз нисбат ба занон аз 18 декабри соли 1979 мебошад. Ин санад давлатҳоро уҳдадор менамояд, ки барои барҳам додани табъиз нисбат ба занон дар соҳаҳои меҳнат, тандурустӣ ва ҳифзи иҷтимоӣ чораҳо андешанд ва ҳамзамон ҳифзи модариро таъмин намоянд.
Конвенсия пешбинӣ менамояд, ки давлатҳо бояд дастрасии занонро ба хизматрасонии тиббӣ дар давраи ҳомиладорӣ, таваллуд ва давраи баъд аз таваллуд таъмин кунанд. Илова бар ин, давлатҳо вазифадоранд шароите фароҳам оваранд, ки занон тавонанд модариро бо фаъолияти касбӣ мутобиқ намоянд.
Дар ташаккули стандартҳои байналмилалии ҳифзи модарӣ санадҳои Созмони байналмилалии меҳнат низ нақши муҳим доранд. Аз ҷумла, аҳамияти махсус Конвенсияи СБМ №183 оид ба ҳифзи модарӣ (2000) дорад, ки стандартҳои ҳадди ақалро дар соҳаи ҳифзи меҳнати занони ҳомила ва модарон муқаррар менамояд.
Конвенсия ҳуқуқи занонро ба рухсатии ҳомиладорӣ ва таваллуд, ҳифз аз озод намудан аз кор, хизматрасонии тиббӣ ва дастгирии молиявӣ пешбинӣ мекунад.
Ҳамин тариқ, ҳуқуқи байналмилалӣ маҷмӯи меъёрҳои универсалиро ташаккул додааст, ки ба ҳифзи ҳуқуқи модарон равона шудаанд.
Стандартҳои байналмилалии ҳифзи модарӣ якчанд гурӯҳи асосии ҳуқуқҳоро дар бар мегиранд.
Яке аз муҳимтарин ҳуқуқҳои модарон ҳуқуқ ба дастрасӣ ба хизматрасонии босифати тиббӣ мебошад. Санадҳои байналмилалӣ зарурати таъмин намудани хизматрасонии тиббиро дар давраи ҳомиладорӣ, таваллуд ва баъд аз таваллуди кӯдак таъкид менамоянд.
Тибқи Конвенсия оид ба барҳам додани ҳамаи шаклҳои табъиз нисбат ба занон, давлатҳо вазифадоранд хизматрасонии дахлдори тиббиро барои занон дар давраи ҳомиладорӣ ва таваллуд таъмин намоянд.
Созмони умумиҷаҳонии тандурустӣ низ аҳамияти дастрасии занонро ба саломатии репродуктивӣ ва модарии бехатар таъкид мекунад.
Ҳуқуқи байналмилалӣ инчунин уҳдадории давлатҳоро оид ба таъмини ҳифзи иҷтимоии модарон муқаррар менамояд. Ба ин пардохти кӯмакпулиҳо оид ба ҳомиладорӣ ва таваллуд, додани рухсатии пардохтшаванда ва фароҳам овардани шароит барои нигоҳубини кӯдак дохил мешаванд.
Тибқи Конвенсияи СБМ №183, рухсатии ҳомиладорӣ ва таваллуд бояд на камтар аз 14 ҳафта бошад. Илова бар ин, стандартҳои байналмилалӣ ҳуқуқи модаронро ба гирифтани кӯмакпулиҳо, ки сатҳи шоистаи зиндагиро таъмин мекунанд, пешбинӣ менамоянд.
Яке аз мушкилоти бештар паҳншудае, ки занон бо он рӯ ба рӯ мешаванд, табъиз вобаста ба ҳомиладорӣ ё модарӣ мебошад. Ҳуқуқи байналмилалӣ мустақиман аз кор озод намудани занро бо сабаби ҳомиладорӣ ё будан дар рухсатии нигоҳубини кӯдак манъ мекунад. Кумитаи СММ оид ба барҳам додани табъиз нисбат ба занон борҳо таъкид намудааст, ки табъиз нисбат ба модарон вайрон намудани уҳдадориҳои байналмилалии давлатҳо мебошад.
Самаранокии стандартҳои байналмилалӣ-ҳуқуқӣ аз мавҷудияти механизмҳои назорат барои иҷрои онҳо вобастагии калон дорад.
Яке аз чунин механизмҳо фаъолияти Кумитаи СММ оид ба барҳам додани табъиз нисбат ба занон мебошад, ки гузоришҳои давлатҳоро баррасӣ намуда, инчунин шикоятҳои инфиродиро таҳлил мекунад. Илова бар ин, механизмҳои Шӯрои ҳуқуқи инсон-и СММ, аз ҷумла расмиёти махсус ва баррасии даврии универсалӣ, нақши муҳим доранд.
Дар ҳифзи ҳуқуқи модарон созмонҳои байналмилалӣ, аз ҷумла Созмони умумиҷаҳонии тандурустӣ, ЮНИСЕФ, Созмони байналмилалии меҳнат ва дигарон саҳми назаррас мегузоранд. Ин созмонҳо стандартҳои байналмилалиро таҳия намуда, мониторинг мегузаронанд ва ба давлатҳо кӯмаки методӣ мерасонанд.
Бо вуҷуди рушди ҳуқуқи байналмилалӣ, бисёр давлатҳо дар татбиқи стандартҳои ҳифзи модарӣ ба мушкилот рӯ ба рӯ мешаванд.
Ба мушкилоти асосӣ инҳо дохил мешаванд:
- сатҳи нокифояи дастгирии иҷтимоии модарон;
- табъизи занон дар бозори меҳнат;
- дастрасии маҳдуд ба хизматрасонии тиббӣ;
- сатҳи баланди фавти модарон дар баъзе кишварҳо.
Тибқи маълумоти Созмони ҷаҳонии тандурустӣ, ҳар сол ҳазорҳо занон аз мушкилоти вобаста ба ҳомиладорӣ ва таваллуд фавтида мешаванд. Ин мушкилот зарурати такмили минбаъдаи механизмҳои байналмилалӣ-ҳуқуқии ҳифзи модариро нишон медиҳанд.
Ҳамин тариқ, ҳифзи ҳуқуқи модарон унсури муҳими низоми байналмилалии ҳифзи ҳуқуқи инсон ба ҳисоб меравад.
Ҳуқуқи байналмилалии оммавӣ маҷмӯи меъёрҳои универсалиро ташаккул додааст, ки ба таъмини ҳифзи иҷтимоӣ, тиббӣ ва меҳнатии модарон равона шудаанд.
Стандартҳои асосии байналмилалӣ дар шартномаҳои универсалии байналмилалӣ, аз ҷумла Эъломияи умумии ҳуқуқи инсон, Паймони байналмилалӣ оид ба ҳуқуқҳои иқтисодӣ, иҷтимоӣ ва фарҳангӣ, Конвенсия оид ба барҳам додани ҳамаи шаклҳои табъиз нисбат ба занон ва конвенсияҳои Созмони байналмилалии меҳнат муқаррар шудаанд.
Бо вуҷуди ин, татбиқи ин стандартҳо такмили минбаъдаи қонунгузории миллӣ, таҳкими ҳамкории байналмилалӣ ва баланд бардоштани самаранокии механизмҳои назорати байналмилалиро талаб менамояд.
Рушди ҳифзи байналмилалӣ-ҳуқуқии модарӣ шарти муҳими таъмини баробарии гендерӣ, ҳифзи оила ва рушди устувори ҷомеа мебошад.
Ҷабборов Ф.Н. – ходими калони илмии шуъбаи ҳуқуқи байналмилалии Институти давлат ва ҳуқуқи Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон, номзади илмҳои ҳуқуқшиносӣ
Шоева Фараҳноз Баҳромовна – магистранти соли дуюми шуъбаи ҳуқуқи байналмилалии Институти давлат ва ҳуқуқи Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон
.jpg)
