Коррупсия яке аз таҳдидҳои бузурги рушди иҷтимоӣ-иқтисодӣ ва давлатдории ҳуқуқбунёд дар кишварҳои ҷаҳон ба шумор меравад. Ин падида, ки сарчашмаи зиёди таҳқиқоти илмӣ ва сиёсати давлатӣ мебошад, метавонад дар сатҳи муқаррарии идоракунӣ, муносибот дар бахшҳои гуногуни ҷамъиятӣ ва муносибатҳои иқтисодӣ таъсири манфӣ гузорад.
Коррупсия ҳам аз ҷиҳати назариявӣ маънои зиёдатии ваколатҳоро барои манфиатҳои шахсӣ истифода бурданро дорад ва ҳам ҳамчун раванди системавӣ дар таҷрибаҳои миллӣ ва глобалӣ таҳлил мешавад. Коррупсия ҳамчун падида дар адабиёти илмию ҳуқуқӣ маънои истифодаи ваколатҳо барои дастрас кардани манфиатҳои шахсӣ, нодуруст ва ғайриқонунӣ аст. Ин метавонад шаклҳои гуногун — аз порагирӣ то хешутаборбозӣ, ҷой додани маблағҳои давлатӣ ба манфиати гурӯҳҳои алоҳида ва иддаоҳои дигарро дар бар гирад.
Дар таҳқиқоти иҷтимоӣ, олимон таъкид мекунанд, ки коррупсия на танҳо раванди иқтисодӣ, балки падидаи комплексӣ мебошад, ки бо сатҳи шаффофият, масъулияти мақомоти давлатӣ, фарҳанги ҳуқуқӣ алоқаманд аст. Коррупсия ҳамчун консепсия дар сатҳи байналмилалӣ тавассути санадҳои гуногун, аз ҷумла Конвенсияи Созмони Милали Муттаҳид бар зидди коррупсия, эътироф шудааст. Ҷумҳурии Тоҷикистон низ ин санадро бо номи ”муқовимат бо коррупсия”, дар низоми қонунгузорӣ ҷорӣ намудааст. Дар сатҳи миллӣ Стратегияи давлатии муқовимат ба коррупсия барои солҳои то 2030 қабул шудааст, ки нишон медиҳад идоракунии коррупсия чун як ҳадафи стратегии давлатӣ эътироф мешавад. Таҳқиқотҳо нишон медиҳанд, ки сабабҳои коррупсия метавонанд аз сатҳи қонуният ва шаффофият, сатҳи маош ва муҳити иқтисодӣ вобаста бошанд.
Масалан, набудани шаффофият ва ҳисоботи манбаъҳои оморӣ метавонад равандҳои коррупсиониро афзоиш диҳад. Сабаби дигар сатҳи пасти маърифати ҳуқуқии шаҳрвандон ва набудани механизмҳои муассири назоратӣ мебошад. Ин омилҳо барои суиистифодаи мансабҳо имконият фароҳам меоранд. Низоми идоракунӣ ва сатҳи пасти бақайдгирӣ барои қонеъ кардани талаботҳои иҷтимоӣ ё иқтисодӣ низ метавонанд ба коррупсия оварда расанд, зеро шаҳрвандон ҷустуҷӯи ҳалли масъалаҳои рӯзмарраро тавассути “таъсиргузорӣ” мехоҳанд анҷом диҳанд. Яке аз шаклҳои асосии коррупсия — порагирӣ ё ришвахорӣ мебошад, ки дар он мансабдор барои иҷрои вазифаҳояш маблағ ё манфиат мегирад. Ин шакли коррупсия метавонад дар тамоми низоми рух диҳад.
Коррупсия таъсири бевоситаи манфӣ ба рушди иқтисод дорад. Он метавонад сарчашмаҳои молиявиро нодуруст ҷобаҷо кунад, сармоягузориро коҳиш диҳад ва малакаҳои соҳибкориро ташвиқ накунад. Ин вазъият метавонад рушди иқтисодиро суст кунад ва бештар гурӯҳҳои осебпазирро ба бӯҳрон афканд. Дар ҷомеае, ки коррупсия паҳн шудааст, сатҳи эътимод ва волоияти қонун коҳиш меёбад. Ҳувияти шаҳрвандон ба низоми мудирият ва адолат заиф мегардад, ки ин метавонад ба рушди иҷтимоӣ ва сиёсии ҷомеа халал расонад.
Ҷумҳурии Тоҷикистон қонунҳои зиддикоррупсионӣ ва стратегияи мубориза бо коррупсияро қабул кардааст, ки ҳадафҳои муайяншуда: беҳсозии назорат, баланд бардоштани шаффофият ва ҷазо додани ҳуқуқвайронкунандагон мебошад. Барои самаранок анҷом додани иқдомоти зерин зарур дониста мешавад:
1. Баланд бардоштани сатҳи таълим ва маърифати ҳуқуқии шаҳрвандон;
2.Тақвияти механизми назорати касбӣ дар мақомот;
3. Истифодаи технологияҳои рақамӣ ва системаҳое, ки шаффофиятро таъмин мекунанд. Хулоса, коррупсия ҳамчун падидаи номатлуб маънои истифодаи ваколатҳо барои манфиатҳои шахсӣ ва бенизом кардани равандҳои ҷамъиятӣ ва иқтисодиро дорад. Ин мушкил на танҳо аз ҷиҳати назариявӣ, балки дар таҷрибаи миллӣ, аз ҷумла Тоҷикистон, таҳқиқ ва таъкид мешавад. Барои муқовимат бо коррупсия зарурати тақвияти низоми қонунӣ, шинохти омилҳои аслии пайдоиш ва иштироки фаъоли ҷомеа муҳим мебошад.
Собир Латифоов ходими илмӣ Институти забон ва адабиёти ба номи Рӯдакии АМИТ
