Ин таҳлил ба боби "Қабули Конститутсия - маҳсули тафаккури созандаи Пешвои миллат" аз китоби академик Фарҳод Раҳимӣ "Абармарди таърихсоз" (Душанбе, 2025) бахшида шуда, ба се қисмати 6-саҳифаии алоҳида тақсим гардидааст. Таҳлил аз нигоҳи илмӣ ба сохтор, мазмун, далелҳо ва аҳамияти боб пардохта, нақши Пешвои миллат, муҳтарам Эмомалӣ Раҳмонро дар қабули Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон ва ташаккули давлатдории муосир баррасӣ мекунад. Таҳлил бо далелҳои таърихӣ, ҳуқуқӣ ва сиёсӣ таҳким ёфта, ба методологияи таҳлили илмӣ такя мекунад.

Боби "Қабули Конститутсия - маҳсули тафаккури созандаи Пешвои миллат" (саҳ. 227-235) аз китоби академик Фарҳод Раҳимӣ "Абармарди таърихсоз" (Душанбе, 2025) ба нақши Пешвои миллат, муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон дар қабули Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон (6 ноябри 1994) ва ташаккули давлатдории муосири тоҷикон бахшида шудааст. Ин боб дар контексти таърихи муосири Тоҷикистон аҳамияти бузург дорад, зеро Конститутсия ҳамчун санади олии ҳуқуқӣ заминаи давлати соҳибихтиёр, демократӣ, ҳуқуқбунёд ва дунявиро гузошта, роҳи пешрафти ҷомеаро муайян кардааст.

Мавзӯи боб дар шароити пасошӯравӣ, ки Тоҷикистон бо бӯҳрони сиёсӣ, иқтисодӣ ва иҷтимоӣ рӯбарӯ буд, хеле муҳим аст. Қабули Конститутсия тавассути раъйпурсии умумихалқӣ на танҳо як дастоварди таърихӣ, балки нишонаи пирӯзии демократия ва ифодаи иродаи мардум буд. Академик Фарҳод Раҳимӣ Пешвои миллатро миллат дар мураттабсозии ин санад ва таҳкими давлатдории миллӣ муҳим арзёбӣ кардааст.

Боби мазкур аз як муқаддима ва чанд қисмати асосӣ иборат аст, ки ба таври мантиқӣ ташкил шудааст:

- Муқаддима. Бо иқтибос аз суханронии Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон дар бораи аҳамияти қабули Конститутсия оғоз шуда, онро ҳамчун воқеаи таърихӣ ва нишонаи пирӯзии демократия тавсиф мекунад.

- Қисмати асосӣ: баррасии зарурати қабули Конститутсия дар шароити пасошӯравӣ; нақши Пешвои миллат дар мураттабсозии лоиҳаи Конститутсия ва омӯзиши таҷрибаи байналмилалӣ; таъсиси низоми ҳуқуқии давлат, таҷзияи ҳокимият ва кафолати ҳуқуқу озодиҳои инсон; дастовардҳои Конститутсия дар таҳкими сулҳ, ваҳдати миллӣ ва пешрафти ҷомеа.

- Хулоса. Таъкид бар аҳамияти Конститутсия ҳамчун "бахтномаи миллат" ва зарурати риояи он барои расидан ба ҳадафҳои созанда.

Сохтори боб бо далелҳои таърихӣ, ҳуқуқӣ (масалан, омор аз раъйпурсӣ) ва нақлҳо аз суханрониҳои Пешвои миллат таҳким ёфта, ба хонанда тасаввуроти комил дар бораи аҳамияти Конститутсия медиҳад.

Боб бо тавсифи шароити мураккаби пасошӯравӣ оғоз мешавад, ки Тоҷикистон бо бӯҳрони сиёсӣ, иқтисодӣ ва ҷанги шаҳрвандӣ рӯбарӯ буд. Барҳам хӯрдани Иттиҳоди Шӯравӣ зарурати таҳияи санади нави асосиро ба миён овард, зеро низоми пешина бо талаботи давлати мустақил мувофиқ набуд. Иҷлосияи 16-уми Шӯрои Олӣ (1992) бо интихоби Эмомалӣ Раҳмон ба ҳайси Раиси Шӯрои Олӣ заминаро барои ташаккули давлатдории нав фароҳам овард. Муаллиф таъкид мекунад, ки Пешвои миллат бо дарки тақдирсоз будани Конститутсия, мураттабсозии онро шахсан роҳбарӣ карда, комиссияи конститутсиониро таъсис дод.

Дар боб нақши муҳими Пешвои миллат дар таҳияи Конститутсия таваҷҷуҳи махсус зоҳир мешавад. Пас аз интихоб ба мақоми Раиси Шӯрои Олӣ (1992), муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон ба ҳайси Раиси комиссияи конститутсионӣ фаъолиятро оғоз кард. Комиссия дар тӯли ду сол таҷрибаи пешрафтаи давлатҳои мутараққиро омӯхта, фикру пешниҳодҳои мардумро ба инобат гирифт. Лоиҳаи Конститутсия ба муҳокимаи умумихалқӣ пешниҳод шуда, 6 ноябри 1994 бо 87,59% овозҳо дар раъйпурсии умумихалқӣ қабул гардид. Ин раъйпурсӣ нишонаи иштироки фаъолонаи мардум ва пирӯзии демократия буд.

Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон ҳамчун санади олии ҳуқуқӣ дорои хусусиятҳои фарқкунанда аст:

- Давлат ҳамчун соҳибихтиёр, демократӣ, ҳуқуқбунёд, дунявӣ ва ягона муайян шудааст.

- Моддаи 5-уми Конститутсия инсон, ҳуқуқ ва озодиҳои ӯро арзиши олӣ эътироф карда, давлатро ба ҳифзи онҳо муваззаф мекунад.

- Низоми давлатдорӣ ба ҳокимияти қонунгузор, иҷроия ва судӣ тақсим шуда, мустақилияти онҳоро таъмин мекунад.

- Конститутсия озодии сиёсӣ ва иқтисодиро кафолат дода, заминаи ҷомеаи шаҳрвандиро фароҳам овард.

Дар ин боб Академик Фарҳод Раҳимӣ таъкид мекунад, ки ин хусусиятҳо Конститутсияро бо меъёрҳои байналмилалӣ мутобиқ сохта, Тоҷикистонро дар арсаи ҷаҳонӣ муаррифӣ кардаанд.

Қисмати аввали таҳлил ба муқаддима, сохтори боб, заминаи таърихии қабули Конститутсия, нақши Пешвои миллат дар мураттабсозии он ва хусусиятҳои асосии Конститутсия бахшида шуд. Боб бо далелҳои таърихӣ ва ҳуқуқӣ нишон медиҳад, ки Пешвои миллат тавассути роҳбарии таҳияи Конститутсия ва таъмини иштироки мардум дар раъйпурсӣ заминаи давлатдории муосирро гузошт.

Конститутсия ҳамчун санади сарнавиштсоз заминаи устувори ҳуқуқиро барои пешрафти Тоҷикистон фароҳам овард. Баъзе дастовардҳои муҳим:

- Конститутсия ба барқарорсозии субот ва оромӣ дар шароити ҷанги шаҳрвандӣ мусоидат кард.

- Кафолати ҳуқуқу озодиҳои инсон, гуногунандешӣ ва бисёрҳизбӣ заминаи ҷомеаи демократӣ гардид.

- Конститутсия ба гузариш ба иқтисоди бозоргонӣ ва таъмини моликияти хусусӣ кумак кард.

- Тоҷикистон аз ҷониби зиёда аз 150 давлат ва 50 ташкилоти байналмилалӣ эътироф шуда, муносибатҳои дипломатӣ бо беш аз 180 кишвар барқарор гардид.

Дар боб таъкид меравад, ки ин дастовард маҳсули сиёсати дурандешонаи Пешвои миллат ва мутобиқати Конститутсия бо меъёрҳои байналмилалӣ аст.

Конститутсия заминаи низоми ҳуқуқии мамлакатро гузошта, беш аз 22 кодекс ва 400 қонуни умумию соҳавиро ба вуҷуд овард. Аз ҷумла:

- Кодексҳои асосӣ. Кодексҳои ҷиноятӣ, гражданӣ, оилавӣ, гумрук ва андоз барои танзими муносибатҳои ҷамъиятӣ замина фароҳам оварданд.

- Қонунҳои соҳавӣ. Қонунҳо дар бораи маориф, тандурустӣ, танзими анъанаҳо ва масъулияти падару модар ба таъмини амният ва суботи ҷомеа мусоидат карданд.

- Ислоҳоти судӣ. Қабули қонунҳои конститутсионӣ дар бораи Суди конститутсионӣ, судҳои иқтисодӣ ва ҳарбӣ мустақилияти ҳокимияти судиро таъмин кард.

Дар боб сухан дар бораи ислоҳот дар таҳкими адолати судӣ, баробарии ҳама дар назди қонун ва риояи ҳуқуқи инсон меравад.

Дар боб ба зарурати такмили Конститутсия дар асоси тағйири шароити ҷомеа таваҷҷуҳ зоҳир мекунад. Се маротиба тағйиру иловаҳо (1999, 2003, 2016) ба Конститутсия ворид шуданд, ки ба талаботи замон ва рушди давлатдории миллӣ мутобиқ буданд. Аз ҷумла:

- Тағйироти 1999. Мутобиқи Созишномаи сулҳ, ин тағйирот ба таҳкими ваҳдати миллӣ ва суботи ҷомеа мусоидат кард.

- Тағйироти 2003 ва 2016. Ин иловаҳо ба ташаккули парлумони касбӣ, мустаҳкамсозии низоми қонунгузорӣ ва рушди иқтисодию иҷтимоӣ кумак карданд.

Ин тағйирот нишон дод, ки Конститутсия санади зинда аст, ки бо талаботи замон такмил ёфта, дастовардҳои истиқлолро мустаҳкам мекунад.

Дар нақши Пешвои миллат ҳамчун ҳомии Конститутсия ва сулҳи миллӣ нишон дода шудааст. Муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон тавассути сиёсати сулҳҷӯёна ва ташаббусҳои байналмилалӣ (масалан, дар масъалаҳои об ва пиряхҳо) Тоҷикистонро дар арсаи ҷаҳонӣ муаррифӣ кард. Суханрониҳои ӯ, аз ҷумла таъкиди соли 1993 дар бораи бунёди давлати ҳуқуқбунёд ва демократӣ, ба меъёрҳои асосии Конститутсия ворид шуда, дар муддати кӯтоҳ натиҷа доданд.

Конститутсияи Тоҷикистон бо мутобиқат ба меъёрҳои байналмилалӣ ба эътирофи Тоҷикистон аз ҷониби ҷомеаи ҷаҳонӣ мусоидат кард. Боб таъкид мекунад, ки сиёсати пешгирифтаи Тоҷикистон дар пешгирии низоъ ва таҳкими ваҳдат аз ҷониби сиёсатмадорони Шарқу Ғарб мавриди омӯзиш қарор гирифтааст. Инчунин, аъзоияти Тоҷикистон дар зиёда аз 50 ташкилоти байналмилалӣ нишонаи мавқеи устувори он дар арсаи ҷаҳонӣ аст.

Дар боб нишон дода мешавад, ки Конститутсия заминаи ҳуқуқии пешрафти Тоҷикистонро фароҳам оварда, сулҳ, ваҳдат ва рушди ҷомеаро таъмин кардааст. Ин қисмат заминаро барои баррасии аҳамияти фарҳангӣ ва иҷтимоии Конститутсия дар қисмати сеюм фароҳам меорад.

Конститутсия на танҳо санади ҳуқуқӣ, балки "бахтномаи миллат" ва "шоҳсутуни давлатдорӣ" арзёбӣ мешавад. Он ормонҳои ҳазорсолаи мардуми тоҷикро ҷомаи амал пӯшонида, эҳтиром ба қонун, ватандӯстӣ ва хештаншиносиро дар ҷомеа тарғиб кардааст. Боб таъкид мекунад, ки Конститутсия мардуми Тоҷикистонро ҳамчун қисми ҷудонашавандаи ҷомеаи ҷаҳонӣ муаррифӣ карда, садоқат ба арзишҳои умумибашариро таъмин намудааст.

Конститутсия заминаи ҷомеаи демократӣ ва ҳуқуқбунёдро гузошта, принсипҳои баробарии ҳама дар назди қонун, баробарии зану мард, дахлнопазирии моликияти хусусӣ ва гуногунфикрии сиёсиро муқаррар кардааст. Боб нишон медиҳад, ки ин меъёрҳо ба ташаккули низоми парлумони касбӣ, фаъолияти озоди иқтисодӣ ва риояи ҳуқуқи инсон мусоидат кардаанд. Инчунин, Конститутсия ба таълиму тарбияи насли наврас дар рӯҳияи ватандӯстӣ ва ахлоқи нек кумак карда, заминаи маънавии пешрафти ҷомеаро таъмин намудааст.

Дар боб ба нақши Конститутсия дар таҳкими сулҳ ва ваҳдати миллӣ таваҷҷуҳи махсус зоҳир мешавад. Дар шароити ҷанги шаҳрвандӣ (1992-1997), Конститутсия ҳамчун воситаи барқарорсозии субот ва оштӣ хизмат кард. Тағйиру иловаҳои соли 1999, ки мутобиқи Созишномаи сулҳ ворид шуданд, ба таҳкими ваҳдати миллӣ мусоидат карданд. Дар боб таъкид меравад, ки сиёсати сулҳҷӯёнаи Пешвои миллат, ки дар Конститутсия инъикос ёфтааст, Тоҷикистонро ҳамчун намунаи муваффақи пешгирии низоъ дар арсаи ҷаҳонӣ муаррифӣ кард.

Аз нигоҳи методологияи таҳлили илмӣ, боб ба таври муфассал ва бо далелҳои мушаххас нақши Пешвои миллатро дар қабули Конститутсия тавсиф мекунад. Истифодаи далелҳои таърихӣ (масалан, омор аз раъйпурсии 1994), ҳуқуқӣ (кодексҳо ва қонунҳо) ва нақлҳо аз суханрониҳои Президент ба боб эътимоднокии баланд мебахшад.

Боб аз нигоҳи таърихӣ, ҳуқуқӣ ва сиёсӣ аҳамияти бузург дорад. Он нақши Конститутсияро ҳамчун "шоҳсутуни давлатдорӣ" ва тафаккури созандаи Пешвои миллатро дар ташаккули давлати муосир равшан нишон медиҳад. Конститутсия на танҳо заминаи ҳуқуқии пешрафти Тоҷикистонро фароҳам овард, балки миллати тоҷикро ҳамчун мардуми сулҳпарвар ва фарҳангӣ дар арсаи ҷаҳон муаррифӣ кард. Боб барои муҳаққиқон, донишҷӯён ва сиёсатмадорон, ки ба мавзӯи давлатдорӣ ва сиёсати ҳуқуқӣ таваҷҷуҳ доранд, арзиши баланди илмӣ дорад.

Боби "Қабули Конститутсия - маҳсули тафаккури созандаи Пешвои миллат" як таҳлили муназзами саҳми Пешвои миллат дар ташаккули Конститутсия ва давлатдории муосир мебошад. Бо далелҳои таърихӣ, ҳуқуқӣ ва сиёсӣ академик Фарҳод Раҳимӣ аҳамияти Конститутсияро ҳамчун заминаи сулҳ, ваҳдат ва пешрафти ҷомеа нишон додааст. Ин боб барои фаҳмиши нақши Конститутсия дар ташаккули давлатдории муосир ва саҳми Пешвои миллат дар ин раванд арзиши баланди илмӣ дорад.

ШИРИН ҚУРБОНОВА, сарходими илмии Институти омӯзиши масъалаҳои давлатҳои

Осиё ва Аврупои Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон, доктори илмҳои таърих.

Пас аз ба даст омадани Истиқлоли давлатӣ ва бунёди як сохтори нави давлатдорӣ, ки онҳам бошад дар заминаи Истиқлоли давлатӣ ба миён омад, аз солҳои 1992 ҷомеаи моро дар пайроҳаи ислоҳот ва гардишҳои куллӣ қарор дод. Дар ин миён, пеш аз ҳама барои бунёд ва муаррифии миллат дар арсаи байналмилалӣ ҳамчун як миллати соҳибистиқлол ва дорои таъриху фарҳанги бой ва чандин ҳазорсола, зарурати таълиф ва қабули санадҳои танзимкунандаи муносибатҳои ҷомеа бо аҳолӣ ва дигар муносибатҳои давлатдорӣ, бахусус Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон, дар меҳвари асосӣ қарор гирифт, ки он аз самараи давлати тозабунёд шаҳодат медод.

Дар атрофи зарурат ва муҳиммияти кабули Конститутсия ҳамчун санади муҳим барои ҳифзи давлату сарзамини тозабунёди тоҷикон, Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ – Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон чунин иброз доштанд: “Таҷрибаи қабули конститусия дар давлатҳои ҷаҳон, аз ҷумла дар Тоҷикистони мо, бармало нишон медиҳад, ки он ҳамчун ҳуҷҷати бисёр муҳимми сиёсӣ ва санади олии ҳуқуқӣ бо истиқлоли давлатӣ робитаи ногусастанӣ дорад”. Яъне ин нуқтаҳои иброз доштаи Пешвои муаззами миллат таҷассумгари он мебошад, ки маҳз самараи истиқлоли комили сиёсӣ аст, ки таҷрибаи ҷаҳониро омӯхта, санади асосии худ – Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистонро ба таври раъйпурсии умумихалқӣ объективона қабул намудем.

Дар ҳақиқат 6-уми ноябри соли 1994 барои мардуми тоҷик, санаи тақдирсози миллат мебошад, зеро маҳз дар ҳамин рӯз бо роҳи райпурсии умумихалқӣ Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистони соҳибистиқлол қабул гардид. Имсол аз қабули Конститутсия ҳамчун ҳуҷҷати сарнавиштсоз ва бахтномаи миллат расо 31 сол сипарӣ гардид. Боиси фараҳмандӣ ва хушбахтӣ аст, ки ҳамасола дар ин шабу рӯз дар сартосари Тоҷикистони азизамон ин санаи бузургро бо як ҷаҳон фараҳу шодмонӣ таҷлил менамоянд. Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон 6 ноябри соли 1994 дар раъйпурсии умумихалқӣ қабул карда шудааст. Дар ин муддат бо назардошти рушду ташакулёбии самтҳои мухталифи ҷомеа, баробаркунонии ҳуқуқу манфиатҳои мардум ба низоми ягонаи демократия ва эҳтиёҷ ба такмилёбии заминаҳои меъёрӣ ҳуқуқӣ 3 маротиба бо тариқи раъйпурсии умумихалқӣ ба Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон тағйиру иловаҳо ворид карда шудаанд. Тағйиру иловаҳо ба рушди минбаъдаи ҳаёти ҷомеа ҳуқуқу озодиҳои инсон ва кафолати онҳо мусоидат мекунад. Конститутсия барои ҳар як хурду бузурги миллат дастоварди бузурги миллӣ ба ҳисоб меравад, зеро он дар душвортарин марҳилаи таърихӣ ва аз ҷониби тамоми мардуми Тоҷикистон бо тариқи овоздиҳии якдилона қабул гардидааст.

Аз инҷост, ки Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ, Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон қабули ин ҳуҷҷати муҳимму сарнавиштсозро яке аз дастовардҳои бузурги Истиқлоли миллӣ арзёбӣ карда, ба он ҳамчун танзимкунандаи тамоми паҳлуҳои ҳаётан муҳиммӣ давлатдорӣ, сиёсӣ, иқтисодӣ ва иҷтимоиву фарҳангӣ баҳои баланд додаанд: «Қабули Конститутсия дар таърихи навини кишвари мо аз ҷумлаи рӯйдодҳои муҳимтарини сиёсие мебошад, ки арзиш ва аҳамияти он бо гузашти замон бештар мегардад». Ҳарчанд аз қабули ин санади муҳимми давлатдорӣ, Конститутсия 31 сол сипари гашта бошад ҳам мардум дар саҳифаҳои таърих ҳамчун тарроҳи ин номаи бахту саодати миллат Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ-Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, муҳтарам Эмомалӣ Раҳмонро мешиносанд. Зеро маҳз заҳмату талошҳои Пешвои муаззами миллат буд, ки Тоҷикон пас аз бадастовардани Истиқлолӣ давлатӣ дар кӯтоҳтарин мудддат ва онҳам дар замоне, ки душманони қасамхурдаи миллати тоҷик нақшаҳои бузурги барҳамдодани давлати тоза ба истиқлол расидаи моро доштанд Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистонро барои қабул ба мардум пешниҳод намуд.

Имрӯз Конститусияи Ҷумҳурии Тоҷикистон ҳачун дурнамои пешрафти халқу давлати Тоҷикистон хизмат намуда яке аз вазифаи асосии он таъмин пойдории сулҳ дар Тоҷикистон ва ҷомеаи адолатпарвар мебошад. Конститутсия тартиботи асосии ҳуқуқии ҳаёти ҷомеа буда, аз ҷиҳати мазмуни худ қонуни асосии мамлакат мебошад. Санади мазкур поягузори давлати соҳибистиқлол, ҳуқуқбунёд, демократӣ, дунявӣ, ягона ва иҷтимоии кишвар буда, системаи принсипҳои асосии бунёди давлат дар боби аввал «Асосҳои сохтори Конститусионӣ» муқаррар шудааст. Имрӯз, ки мо дар арафаи ҷашни Рӯз Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон қарор дорем ба ифтихор иброз намудан лозим аст, ки эътимодамон ба сиёсатҳои пешгирифтаи Пешвои муаззами миллат ҳамчун роҳбари дурандешу оқил, кафолатбахши амнияту осоиши мардум қавӣ пойбарҷост.

Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ, Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон сарчашмаи шоҳроҳи эътимоду боварӣ, раҳнамунсози миллати соҳибтамаддуни тоҷик ҷониби қуллаҳои баланди Истиқлоли давлатӣ, пешрафту созандагӣ, ваҳдату ҳамбастагӣ ва худшиносию ҳуввияти миллӣ мебошад.

Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон ҳамчун эҳёгари мардуми куҳанбунёду соҳибтамаддуни мо, шаҳодатномаи давлату давлатдории тоҷикон, ки дар тӯли таърихи чандинҳазорсолаи халқамон идома ёфтааст, муайян намуда, кӯшишу талошҳои фарзандони хирадманду фарзонаи ин халқро дар роҳи расидан ба соҳибистиқлол ва давлатдории миллӣ ҷомаи амал пӯшонид.

Хулоса ,Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон сарчашмаи асосии хуқуқии дорои эътибори олӣ аст, ки дар низоми ҳуқуқии Тоҷикистон ҷои баландтаринро ишғол менамояд. Конститутсия омилҳои иҷтимоию иқтисодӣ ва сиёсии ҷамъиятро муайян намудааст, яъне шаклҳои моликият ва ташкили фаъолияти иқтисодӣ, муносибати шахс бо давлат ва муҳимтарин ҳуқуқу вазифаҳои шаҳрвандонро инъикос намудааст.

Бо боварӣ гуфта метавонем, ки тамоми дастовардҳо ва пешравиҳое, ки дар тӯли 31 соли қабули Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон насиби халқу давлати мо гардидаанд, натиҷаи заҳмату талошҳои шабонарӯзии Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ, Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон аст, чунки маҳз бо талошҳои пайвастаи Пешвои муаззами милллат имрӯз кишвари моро дар арсаи байналмилалӣ ҳамчун давлати сулҳофар ба тамоми сокинони сайёра эътироф мекунанд ва мавқеи Тоҷикистонро ҳангоми ҳаллу фасли масоили байналмилалӣ ҳамаҷониба дастгирӣ менамоянд.

Раҳимзода Алишер – директори Инистути математикаи ба номи А. Ҷӯраеви АМИТ

Конститутсия ҳамчун бахтномаи миллат ва санади бунёдии сиёсӣ роҳи минбаъдаи пешрафту тараққиёти давлати озоду демократии моро муайян менамояд.

Эмомалӣ Раҳмон

Бо ташаббуси Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ – Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон, 6 ноябри соли 1994 дар якҷоягӣ бо мардуми тоҷик дар таърихи давлатдории навини тоҷикон Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон қабул гардид. Имрузҳо ин бахтномаи миллат тӯли 31сол мешавад, ки ҳамчун санади асосӣ, ҷиҳати бунёди ояндаи дурахшони миллати тоҷик амал карда истодааст. Конститутсия аз 10 боб ва 100 модда ифода ёфта, миллати тоҷикро ба ҷаҳон ва ҷаҳонро ба Тоҷикистон ба тариқи демократия, соҳибихтиёр, ҳуқуқбунёд ва дунявӣ машҳур кардааст. Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон самтҳои асосии фаъолияти давлатдориро муайян намудааст, аз ҷумла: шакли идоракунии Ҷумҳурии Тоҷикистон, забони давлатӣ, рамзҳои давлатӣ, ҳуқуқҳои инсон, озодӣ, сиёсати сулҳҷуёна, баробарии ҳама дар назди қонун , аз ҷумла мардону занон баробар ҳуқуқанд ва дигар самтҳои дохиливу хориҷиро фароҳам овардааст.

Бояд гуфт, ки 26 сентябри соли 1999, 22 июни соли 2003 ва 22 майи соли 2016 бо тариқи раъйпурсии умумихалқӣ ба Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон он тағйиру иловаҳо ворид карда шудаанд. Ҳамзамон донишмандони илми ҳуқуқшиносии кишвар, оид ба тағйиру иловаҳо дар сарқонун мақола ва китобҳо нашр намуда, ҳамчунин ба тариқи воситаи ахбори умум суханронӣ намуда, фикру андешаҳои худро баён намудаанд. Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон пеш аз ҳама дастоварди бузурги истиқлолияти кишвари мо ба шумор рафта ҳуҷҷати сарнавиштсоз ба ҳисоб меравад.

Бо қабули Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон истиқрори сулҳу субот, таҳкими ваҳдати миллӣ, таъмини бехатарии ҷомеа, баланд бардоштани ҳисси ватандӯстиву ватандорӣ, эҳтиром ба гузаштан ба мардуми соҳибмаърифату фарҳангдӯсти миллати тоҷик муяссар гардид. Нақши Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ Пешвои миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон дар омодасозии Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон хеле бузург аст ва бо ҳидоятҳои Пешвои миллат Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон раҳнамои ҳамешагии мо хоҳад буд.

Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон дар соли 1994, ки барои мардуми тоҷик ҳассоснок ба шумор мерафт, ҳамчун санади тақдирсоз қабул гардид. Имрӯз он яке аз беҳтарин Конститутсияҳои дунё ба шумор меравад. Мо ин китоби муқаддасро яъне Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистонро дар баробари дигар китобҳои арзишманд аз ҷумла , “Шоҳнома”, “Маснавии маънавӣ”, “Тоҷикон”, “ Чеҳраҳои мондагор” дар хонаҳои хеш маҳфуз медорем, зеро дар ин Бахтномаи миллат омадааст: «Мо халқи Тоҷикистон, қисми ҷудонашавандаи ҷомеаи ҷаҳон буда, худро дар назди наслҳои гузашта, ҳозира ва оянда масъул ва вазифадор дониста, таъмини соҳибихтиёрии давлати худ ва рушду камоли онро дарк намуда, озодӣ ва ҳуқуқи шахсро муқаддас шумурда, баробарҳуқуқӣ ва дӯстии тамоми миллату халқиятҳоро эътироф карда, бунёди ҷомеаи адолатпарварро вазифаи худ қарор дода, ҳамин Конститутсияро қабул ва эълон менамоем».

Сад нома аз ин пеш агар буд маро,
Аз номаи бахт кай хабар буд маро?
Сад ояту даҳ сура аз ин сарқонун
Раднома ба чашми каҷназар буд маро.

бедор ба субҳи меҳр аз хоб шудем,
Дар шоми висол нури маҳтоб шудем.
Дар ҳар варақи кушодаи “Сарқонун”,
Сад ранҷ ба сар кашида, даҳ боб шудем.

Ҳамин тариқ, кулли мардуми фарҳангпарвари тоҷикро месазад, ки аз роҳнамоӣ ва дастуру супоришҳои бо Пешвои миллати худ- абармади сатҳи ҷаҳонӣ пайгирӣ намуда, зиракии сиёсиро аз даст надода ба ватани хеш содиқона хизмат намоем.

Махмедов Муҳаммадҷон, - ходими хурди илмии шуъбаи Аврупои

Институти омӯзиши масъалаҳои давлатҳои Осиё ва Аврупои АМИТ

“Конститутсияи даврони истиқлоли мо ҷавобгӯ ба талаботи замони нав ва ҷомеаи муосири кишвар буда, то имрӯз барои рушду тараққиёти давлатдории миллӣ, таҳкими пояҳои он ва зиндагии осудаву озоди мардуми тоҷик нақши калидӣ мебозад”

Эмомалӣ Раҳмон

Дар таърихи давлатдории навини тоҷикон бори нахуст дар Иҷлосияи таърихии 16-уми Шурои Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон, ки моҳи ноябри соли 1992 дар шаҳри Хуҷанд баргузор шуд, зарурати қабули Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон масъалагузорӣ гардид ва дар муддати кутоҳтарин бо ташаббуси Пешвои муаззами миллат, муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон дар якҷоягӣ бо олимон ва ҳуқуқшиносон, гурӯҳи корӣ таъсис дода шуд ва вазифаи гурӯҳ таҳияи лоиҳаи Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон буд.

Ниҳоят 13-уми апрели соли 1993 дар муддати шаш моҳ, ду лоиҳаи пурраи Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон омода шуд, ки яке дар шакли идораи президентӣ ва дигаре дар шакли идораи парламентиро дарбар мегирифт, ки баъдан бо қарори Раёсати Шурои Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон он ба муҳокимаи умумихалқӣ пешниҳод карда шуд ва аз ҷониби шаҳрвандон санаи 6-уми ноябри соли 1994 тариқи раъйпурсии умумихалқӣ қабул гардид. Маврид ба зикр аст, ки дар ин маъракаи муҳими сиёӣ 87 фоизи шаҳрвандон лоиҳаро ҷонибдорӣ намуда, сарнавишти худро мутобиқи он муайян карданд.Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон, ки дар давраи барои миллати тоҷик ҳассос ва сарнавиштсоз қабул гардид, ҳатмӣ ва дар айни муддао буд.

Маҳз бо қабули ин санади тақдирсоз бо таҳкими сулҳу субот ва ваҳдати миллӣ дар қаламрави Ҷумҳурии Тоҷикистон дар ҳаёти ҷомеа таҳаввулот ва пешрафтҳои зиёде ба вуҷуд омаданд. Пайваст шудани Тоҷикистони тозаистиқлол ба равандҳои ҷаҳони муосир, ҳамкорӣ ва робитаи мутақобилан судманд бо кишварҳо, созмонҳо ва ғайраҳоро Конститутсия кафолати ҳуқуқӣ бахшид.

Қобил ба зикр аст, ки дар ҳудуди ИДМ, Тоҷикистон дуввумин шуда, баъди Русия соҳиби Конститутсияи амалкунанда гардид ва ин Конститутсия бинобар таҳлили коршиносони САҲА ҷиҳати эҳтироф ва эҳтироми ҳуқуқи инсон дар радифи 5 конститутсияи беҳтарини давлатҳои узви Созмони амният ва ҳамкорӣ дар Аврупо эътироф шуд.

Омили муҳими ин масъала дар он аст, ки дар Конститутсияи амалкунандаи Ҷумҳурии Тоҷикистон бештар ба муносибати шахс бо давлат диққати махсус дода шудааст. Он ба ҳимояи ҳуқуқҳои инсон афзалият дода, масъулияти давлатро дар назди ҷомеа ва шаҳрванд баланд бардошта, ҳаёт, шараф ва номусу дигар ҳуқуқҳои табиии инсонро дар доираи меъёрҳои ҳуқуқӣ мустаҳкам сохта, онҳоро ҳифз менамояд.

Бо шарофати қабули Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон чун субъекти комилҳуқуқи муносибатҳои байналмиллалӣ, халқи Тоҷикистонро чун мардуми бунёдкор, сулҳпарвар ва фарҳангӣ шинохтанд. Ин санади муқаддас ва тақдирсоз чун чароғи фурӯзон роҳи рушди давлати соҳибистиқлоли тоҷикон ва мардуми онро барои садсолаҳо мунаввар мекунад.

Тамоми комёбиҳои даврони соҳибистиқлолӣ, ки таҳти роҳбарии Пешвои муаззами миллат ба даст омадаанд, натиҷаи татбиқи самарабахши Конститутсияи Тоҷикистони маҳбубамон мебошанд. Аз ҷумла, таъмини сулҳу оромӣ, амнияти комил, рушди иқтисодию иҷтимоӣ, амалӣ намудани ҳадафҳои стратегии давлату ҳукумат: таъмини амнияти озуқаворӣ, расидан ба истиқлоли энергетикӣ, раҳоӣ аз бунбасти коммуникатсионӣ, саноатикунонии босуръати мамлакат, бунёди иншоотҳои азими гидроэнергетикӣ дар мисоли неругоҳҳои “Сангтӯда 1”, “Сангтӯда 2”, “Роғун”, “Себзор”, нақбу пулҳо, рушди шукуфоии пойтахти мамлакат – шаҳри Душанбе ва дигар шаҳру навоҳии мамлакат, шароиту имкониятҳои мусоид барои татбиқи озодии виҷдон, танзими анъана ва ҷашну маросим, сиёсати дуруст ва самаровари хориҷӣ, ки манфиатҳои миллату давлатро ҳимоя намуда, ба таҳкими нуфузу эътибори баланди байналмилалии Тоҷикистон мусоидат менамояд. Ин ҳама муқаддимаи нусрату пирӯзиҳое мебошанд, ки таҷассуми татбиқи Конститутсия дар Тоҷикистони азизамон маҳсуб меёбанд.

Бо гузашти қариб се даҳсола аз қабули Конститутсия ва дастовардҳои шоистаи давлатдории навини тоҷикон собит мегардад, ки ин шаҳкитоби бахту саодат раҳнамои пешрафту шукуфоӣ барои миллату давлати Тоҷикистон мебошад.

ДОСТИЕВА Дилафруз, - ходими хурди илмии шуъбаи Осиёи Ҷанубу Шарқии Институти омӯзиши масъалаҳои давлатҳои Осиё ва Аврупои АМИТ

Тамоми механизми қонунгузории мамлакат аз Конститутсия сарчашма мегирад ва ин ҳуҷҷати тақдирсоз заминаи эъмори давлати мустақили миллӣ ва пешравии тамоми ҷанбаҳои ҳаёти мардуми мамлакатро фароҳам овард. Пешвои миллат, муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон таъкид намуданд: «Амалӣ намудани меъёрҳои Конститутсия ба мо имкон дод, ки пояҳои устувори ҷомеа ва давлатро созмон диҳем, сулҳу оромӣ, суботи сиёсӣ ва ваҳдати миллиро таҳким бахшем, рушди устувори иқтисодии давлатамонро таъмин намоем, барои ҳар шаҳрванди мамлакат шароити зиндагии арзанда ва инкишофи озодонаро муҳайё созем».

Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон ҳамчун сарчашмаи марказии сиёсати ҳуқуқии мамлакат дар рушди қонунгузории кишвар ва таҳкими сиёсати ҳуқуқии мамлакат нақши асосӣ бозида, маҳз дар заминаи муқаррароти меъёрҳои заминавӣ дурнамои инкишофи танзими ҳуқуқии муносибатҳои ҷамъиятиро муайян ва муқаррар гардонидааст. Вобаста ба сохти иҷтимоӣ ва низоми давлатдорӣ санадҳои қонунгузории Ҷумҳурии Тоҷикистон мутобиқ ба меъёрҳои конститутсионӣ дар таҳрири нав қабул гардида, мураттабсозӣ, мутобиқсозӣ ва ҳамоҳангсозии онҳо таъмин карда шаванд.

Дар раванди рушди кишвар ва қабули Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон бо дарназардошти тағйиру иловаҳои минбаъдаи он, сиёсати ҳуқуқии Тоҷикистон дар самти танзими муносибатҳои ҷамъиятӣ марҳила ба марҳила инкишоф ёфта, дурнамо, равиши асосӣ ва стратегияи инкишофи қонунгузорӣ ва дар шакли умум, принсипҳои асосии сиёсати ҳуқуқии Ҷумҳурии Тоҷикистонро муқаррар намудааст.

Конститутсия ҳидоятгари стратегия ва дурнамои масъалаҳои танзими муфассали ҳуқуқии муносибатҳои ҷамъиятӣба ҳисоб рафта, дар доираи қонунгузорӣ тамоми соҳаҳои ҳаёти давлативу ҷамъиятӣ мавриди танзим ва муқаррарнамоӣ қарор дода шудаанд. То ба имрӯз аз ҷониби мақоми олии қонунгузории кишвар санадҳои зиёди қонунгузорӣ ҷиҳати танзим, муайяннамоӣ ва пешбинӣ намудани қоидаҳои рафтори ҳуқуқӣ таҳия ва қабул карда шудаанд.

Сокинони кишвар хуб дар ёд дорад, ки Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон соли 1994 дар шароити ниҳоят мураккабу ҳассос бо талошҳои Пешвои миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон ва иродаи якдилонаи ҷомеаи навини Тоҷикистон тавассути раъйпурсӣ қабул гардид. Ин орзуву омоли чандинасраи халқ барои бунёди ҷомеаи адолатпарвар буд.

Қабули ин ҳуҷҷати сарнавиштсоз истиқлоли давлатии тоҷиконро аз лиҳози ҳуқуқӣ расмӣ гардонид ва чун шиносномаи миллату давлати мустақили Тоҷикистон онро бо номи давлати соҳибихтиёр, демократӣ, ҳуқуқбунёд, дунявӣ ва ягона расман ба ҷаҳониён муаррифӣ кард.

Бо қабул гардидани ин ҳуҷҷати сарнавиштсоз дар мамлакат давра ба давра ислоҳоти ҳуқуқӣ ва иқтисодию иҷтимоӣ амалӣ гардида, ҳадафҳои созандаи давлату Ҳукумат дар як муддати кӯтоҳ татбиқ шуд. Инчунин рушди соҳаҳои мухталифи хоҷагии халқ таъмин гардида, сатҳу сифати зиндагии мардум боло бардошта шуд.

Он рӯйдодҳои бузургу созанда ва комёбиҳои ба дастомада аз он шаҳодат медиҳанд, ки дар зарфи 31 соли эҳё ва рушди ин санади миллӣ дар ҳаёти сиёсию иҷтимоӣ ва иқтисодии мамлакат дигаргуниҳои куллӣ ба амал омаданд. Дар зарфи амали ин ҳуҷҷати бунёдӣ таъмини волоияти қонуну адолати иҷтимоӣ ва эҳтирому риояи ҳуқуқу озодиҳои инсон ва шаҳрванд меҳвари асосии фаъолияти тамоми ниҳодҳои давлатӣ қарор гирифтанд.

Конститутсия ҳуҷҷате мебошад, ки:

-дар натиҷаи тағйирёбии куллии ҳаёти ҷамъиятӣ қабул шуда, заминаи ҳуқуқию сиёсии инкишофи ояндаи ҷомеаи моро муайян намуд.

–на танҳо натиҷаи бадастомадаро дар ҳаёти ҷамъиятӣ инъикос кард, балки дар назди давлат вазифаҳои нав гузошта, фаъолияти мақомоти давлатӣ, иттиҳодияҳои ҷамъиятӣ ва шаҳрвандонро ба танзим даровард.

–заминаи ҳуқуқӣ барои роҳандозии сиёсати хориҷии давлат ба шумор меравад.

–мақоми мафкураи сиёсиро дар ҷомеа муқаррар намуд.

–асоси низоми ҳуқуқӣ ва тартиботи ҳуқуқии нав гардид.

–хусусияти ояндасозӣ ва таъмини дурнамои рушди халқу давлати моро дорад.

- дар роҳи ваҳдату ягонагӣ ва побарҷоии давлати соҳибихтиёри тоҷикон заминаи устувор хоҳад гузошт.

Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ, Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон ба нақши Конститутсия дар рушди давлатдории миллӣ баҳои баланд дода, изҳор намуданд, ки «Мардуми Тоҷикистони соҳибистиқлол баробари қабули аввалин Конститутсияи худ озодӣ ва ҳуқуқи инсонро муқаддас ва бунёди ҷомеаи адолатпарварро вазифаи худ эълон карда, унсурҳои асосии ҷомеаи шаҳрвандиро муайян намуд. Нақши таърихии Конститутсия, пеш аз ҳама, дар он аст, ки аз солҳои аввали истиқлол халқи Тоҷикистон ҳамчун баёнгари соҳибихтиёрӣ ва сарчашмаи ягонаи ҳокимияти давлатӣ сарнавишти худро маҳз тибқи муқаррароти ҳамин ҳуҷҷати тақдирсоз муайян намуда, самтҳои тараққиёти ҳамаи соҳаҳои зиндагиашро мушаххас гардонид».

Дар ҳақиқат эътироф гардидааст, ки ягон давлат наметавонад бе рушди бомароми конститутсионӣ ба дастовардҳои назаррас дар соҳаҳои мухталифи ҳаёти ҷомеа ноил гардида, ҳадафҳои гузоштаи давлати демократиро амалӣ созад. Яъне дар ҷомеа танҳо бо такя ба арзишҳои пазируфтаи демократӣ дигаргуниҳои куллӣ рӯи кор меоянд.

Вобаста ба пойдории низоми мустаҳками давлатдорӣ ва пешравӣ дар тамоми соҳаҳо илми тоҷики низ ба дастовардҳои бузурге ноил гардидааст, ки олимони тоҷик дар рушди илм нақши бузург бозида, барои пешрафти он ва ворид намудани технологияи инноватсионӣ кору пайкор доранд. Илму олим дар ҳама давру замон қувваи пешбарандаи давлату ҷомеа буд. Рушду пешрафти кишвар бар пояи илму дониш, ихтироъкориву истеҳсол ва истифодаи техникаву технологияҳои муосир асос ёфтааст. Олимони соҳаи тиб дар муассисаҳои илмии соҳаи тиб аз рӯи мавзуъҳои аз буҷети давлатӣ маблағгузоришаванда дар самтҳои гуногуни соҳа корҳои илмӣ мебаранд.

Ин ифодагари он аст, ки дар кишвари ободу озоди Тоҷикистон пешравии илм аз равандҳои ҳуқуқбунёди кишвар сахт вобастагӣ дошта, конститутсия саломатии ҳар инсонро кафолат медиҳад. илми тиб бошад, воситаест, ки ҳадафро амалӣ месозад.

Набояд фаромӯш кард, ки ҷаҳони имрӯза басо пуртаззод аст. Равандҳои номатлубе ки имрӯзҳо дар мамлакатҳои ҷаҳон ҷараён доранд, пеш аз ҳама, ба мушкилии сарфи назар кардани меъёрҳои Конститутсия ва қонунгузорӣ алоқамандӣ доранд. Риоя накардани қонунҳо аз ҷониби ин давлату ҷомеаҳо хатарҳои парокандагиву тақсимшавии ин кишварҳоро ба миён овардааст. Мо бояд ба равандҳои ҷаҳони муосир ҷиддӣ назар кунен ва зиракии сиёсиро аз даст надиҳем.

Ба ҳама гуна зуҳуроти номатлубу манфӣ аз назари волоияти қонун назар афканем. Волоияти қонун – кафили зиндагии осоишта мегӯянд. Ин маънои онро дорад, ки риояи қонун барои ҳама ҳатмӣ аст. Танҳо дар ҳамин сурат мо метавонем пеши роҳи ҳама гуна қонуншиканӣ, ифротгароӣ, тундгароӣ, зуҳуроти нави экстремизми диннию мазҳабиро гирем.

Дар замони ҷаҳонишавӣ ҳар яки моро зарур аст, ки танҳо дар чорчӯбаи Конститутсия ва қонун зиндагию фаъолият карда, барои амалишавии ҳадафҳои стратегии давлат пайваста кӯшиш намоем.

Наврасону ҷавононро, ки ояндаи дурахшони давлату милатанд дар рӯҳияи ватандӯстиву хештаншиносӣ, донишгароиву соҳибмаърифатӣ ва эҳтирому риояи қонун тарбия намуда, ворисони арзандаи ин хоку бумро ба мерос гузорем.

Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон ҳамчун ҳуҷҷати муътабару муътамади бахтовару сарнавиштсоз тавонист ифодагари манфиатҳои мардум бошад, миллати тоҷикро дар тамоми дунё маррифӣ намояд. Ҳадафи асосӣ ва аввалиндараҷаи Конститутсия суботи конститусионӣ мебошад.

Ибодзода С. Т. , ноиби президенти АМИТ, раиси шуъбаи илмҳои тиббӣ ва фарматсевтии АМИТ, д.и.т., профессор

Каримов Ш.Қ., сармутахассиси шуъба

Бояд қайд намуд, ки Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон, Сарқонун - 6 ноябри соли 1994 дар ҶумҳурииТоҷикистон қабул карда шудааст ва дар моддаи 1-уми Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон чунин омадааст:

«Ҷумҳурии Тоҷикистон давлати демократӣ, ҳуқуқбунёд, дунявӣ ва ягона мебошад. Тоҷикистон давлати иҷтимоӣ буда, барои ҳар як инсон шароити зиндагии арзанда ва инкишофи озодонаро фароҳам меорад. Ҷумҳурии Тоҷикистон ва Тоҷикистон ҳаммаъноянд».

Дар муддати беш аз 34 соли Истиқлолияти давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон ба Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон дар чунин мӯҳлатҳо таѓйиру иловагиҳо ворид карда шудаанд: 26 сентябри соли 1999, 22 июни соли 2003 ва 22 майи соли 2016, ки тариқи раъйпурсии умумихалқӣ қабул гардидаанд.

Чи тавре, ки маълум аст, Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон аз чунин бобҳо иборат мебошад:

Боби 1. Асосҳои сохтори конститутсионӣ (моддаҳои 1-13)

Боби 2. Ҳуқуқ, озодӣ,вазифаҳои асосии инсон ва шаҳрванд (моддаҳои 14-47)

Боби 3. Маҷлиси олӣ (моддаҳои 48-63)

Боби 4. Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон (моддаҳои 64-72)

Боби 5. Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон (моддаҳои 73-75)

Боби 6. Ҳокимияти маҳаллӣ (моддаҳои 76-80)

Боби 7. Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшон (моддаҳои 81-83)

Боби 8. Суд (моддаҳои 84-92)

Боби 9. Прокуратура (моддаҳои 93-97)

Боби 10. Тартиби тағйири конститутсия (моддаҳои 98-100).

Дар ин ҷо бояд қайд намуд, ки мувофиқи нишондодҳои Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон бо назардошти зарурияти пешомада чунин чорабиниҳои зарурӣ метавонанд ба ҷо оварда шаванд:

1. Тағйиру иловаҳо ба Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон пас аз эълони натиҷаи раъйпурсии умумихалқӣ ва таѓйиротҳо аз рӯзи интишори расмиаш эътибори ҳуқуқӣ пайдо мекунанд.

2. Қонунҳо ва дигар санадҳои меъёрию ҳуқуқие, ки то ворид намудани «Тағйиру иловаҳо ба Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон» амал мекарданд, дар он қисме, ки ба тағйиру иловаҳо мухолиф нестанд, амал мекунанд.

3. Интихоби пай дар пайи Президент барои ду муҳлат, ки дар қисми чоруми моддаи 65 пешбинӣ шудааст, баъд аз ба охир расидани ваколати Президенти амалкунанда оғоз меёбад.

4. Судяҳои ҳамаи судҳои Ҷумҳурии Тоҷикистон, ки то эътибор пайдо кардани «Тағйиру иловаҳо ба Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон» интихоб ва ё таъйин шудаанд, ваколати худро то анҷоми муҳлаташон нигоҳ медоранд. Баъд аз эътибори ҳуқуқӣ пайдо кардани тағйиру иловаҳо судяҳо ба муҳлати 10 сол интихоб ва ё таъйин мешаванд.

22 майи соли 2016 дар Ҷумҳурии Тоҷикистон раъйпурсии умумихалқӣ оид ба ворид кардани тағйиру иловаҳо ба Конститутсияи (Сарқонуни) Ҷумҳурии Тоҷикистон баргузор гардид ва мутобиқи моддаи 31-уми Қонуни Конститутсионии ҶТ „Дар бораи раъйпурсии ҶТ“ бо қарори Комиссияи марказии интихобот ва раъйпурсӣ аз 23 майи соли 2016 раъйпурсии умумихалқӣ оид ба ворид кардани тағйиру иловаҳо ба Конститутсияи (Сарқонуни) Ҷумҳурии Тоҷикистон баргузоргардида ҳисобида шуд». Ба ҷонибдорӣ аз ворид кардани тағйиру иловаҳо ба Конститутсияи (Сарқонуни) Ҷумҳурии Тоҷикистон 3 миллион 814 ҳазору 477 нафар раъй додаанд, ки 94,5%-и овоздодагонро ташкил намуд.

Зарур ба ёдоварист, ки Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон барои самаранок пеш бурдани корҳои таҳқиқотӣ ба олимон тоҷик имкониятҳои васеъро фароҳам овардааст. Дар ин ҷо месазад чанде аз фаъолиятҳои илмии Шӯъбаи илмҳои биологияи Академияи миллии илмҳои Тоҷикистонро баён намоем.

Самтҳои асосии фаъолияти Шуъбаи илмҳои биологияи Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон:

Ø гузаронидан ва ҳамоҳанг сохтани тадқиқотҳои илмӣ оид ба самтҳои афзалиятноки бунёдӣ ва амалии илм ҳамчун заминаи рушди фаъолиятҳои инноватсионӣ дар илми биология;

Ø таҳия ва амалисозии лоиҳаҳои инноватсионӣ, ки барои рушди илми биология дар мамлакат равона карда мешаванд;

Ø ҳавасмандгардонии фаъолиятҳои илмию техникӣ ва инноватсионӣ дар бахши илмҳои биология;

Ø дастгирӣ ва танзими пешниҳодҳо дар соҳаи истифодаи оқилонаи захираҳои генеткӣ дар кишвар, таҳияи лоиҳаҳои инноватсионӣ дар соҳаи биология;

Ø ташкил намудани намоиши дастовардҳои олимони Шӯъбаи илмҳои биология;

Ø густариш додани донишҳо оид ба дастовардҳои илмию техникӣ, коркарди маҳсулот ва ҳалли масъалаҳои истифодаи оқилонаи гуногунии набототу ҳайвонот дар кишвар;

Ø таъсиси базаи лоиҳаҳо, дастгирии машваратӣ, тайёр намудан ва амалисозии лоиҳаҳои афзалиятноки инноватсионӣ дар бахши истифодабарии самараноки захираҳои табийии кишвар;

Ø амалисозии лоиҳаҳо доир ба ҳифзи гуногунии биологӣ, тайёр намудани олимони ҷавон;

Ø мустаҳкам намудани алоқаи илм бо истеҳсолот баҳри таъмин намудаи амнияти озӯқавории мамлакат ва тиҷоратикунонии натиҷаҳои илми биология дар Тоҷикистон.

Ҳамин тавр бояд қайд намуд, ки Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон имрӯзҳо дар амалӣ намудани барномаҳои илмӣ ва рушди минбаъдаи илми ватанӣ, тақвиятёбии иқтисодиёти кишварамон нақш ва манзалити махсусро иҷро намуда, баҳри пешбурди корҳои илмӣ ва гулгулшукуфии мамлакати биҳиштосоямон мусоидат менамояд.

Шукур, ки Тоҷикистон кишвари биҳиштосои мост,

Сарқонуни он бахту иқболу ҳам дурнамои мост.

Ваҳдати миллӣ мақсаду талошу ҳам мароми мост,

Пешвои муазами миллат роҳбару роҳнамои мост!

Қурбоналии ВАТАН

МИРЗОРАҲИМЗОДА А.К. - ноиби праезиденти Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон, доктори илмҳои биологӣ, профессор,

ПАРТОЕВ Қ. - мудири озмоишгоҳи генетика ва селексияи растаниҳои Институти ботаника, физиология ва генетикаи растании АМИТ, доктори илмҳои кишоварзӣ, профессор.

"Конститутсия дар моддаҳои худ таъкид мекунад, ки давлат бояд ба рушди илм ва маориф сармоягузорӣ кунад. Илм – ин нерӯи муҳаррик барои тараққиёти иқтисодӣ ва иҷтимоӣ мебошад, ва бе риояи қонунҳои асосӣ, мо наметавонем ба дастовардҳои бузург ноил шавем."

Эмомалӣ Раҳмон!

Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ, Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон, дар суханрониҳои худ, хусусан дар ҷашни Рӯзи Конститутсия, аҳамияти ин ҳуҷҷати муқаддасро таъкид мекунад. Конститутсия ҳамчун пойгоҳи давлатдорӣ, сулҳ, ваҳдат ва пешрафти кишвар тавсиф мекунад. Конститутсия ҳуҷҷати асосии давлатӣ мебошад, ки ҳуқуқу озодиҳои шаҳрвандон, сохтори ҳукумат ва принсипҳои идоракунии давлатро муайян мекунад. Конститутсия пойгоҳи қонунӣ барои рушди устувор ва барқарории сулҳ дар Тоҷикистон мебошад. Он ҳуқуқҳои шаҳрвандонро ҳимоя намуда, кӯмак мерасонад, то ки мо ҷомеаи боадолат бисозем.

Рӯзи Конститутсия дар Тоҷикистон яке аз ҷашнҳои муҳими миллист, ки ҳар сол 6-уми ноябр таҷлил карда мешавад. Ин рӯз ба хотири қабули Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон дар соли 1994 вобастагӣ дорад. Дар солҳои охир, тағйироту иловаҳои муайян ба Конститутсия ворид шудаанд, ки он бо талаботҳои муосир мутобиқ гардидааст. Риояи Конститутсия дар ҳаёти ҳаррӯзаи мо муҳим буда, ҳар сол онро ҷашн гирифта мешавад.

Конститутсияи Тоҷикистон дар замони муқовимати шаҳрвандӣ (1992-1997) қабул шуд, вақте ки кишвар ба ҷустуҷӯи сулҳу субот буд. Қабули он дар соли 1994 як қадами муҳим барои барқарор кардани тартиботи ҳуқуқӣ ва демократия дар Тоҷикистон буд. Ин рӯз бо баргузории чорабиниҳои идона, семинарҳо ва маъракаҳои таълимӣ дар мактабҳо ва муассисаҳо ҷашн гирифта мешавад.

Конститутсия ҳамчун пойгоҳи ҳуқуқӣ барои ҳаёти ҷомеа хидмат мекунад. Он ҳуқуқҳои инсон, озодии баён, адолат ва баробариро ҳимоя мекунад. Дар Тоҷикистон, Конститутсия беш аз 100 модда иборат буда, он аз тарафи Президенти кишвар ба имзо расидааст.

Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон дар моддаи 41-ум ҳуқуқи шаҳрвандонро ба таҳсил ва гирифтани маълумоти миёна ва олии касбӣ эътироф мекунад. Ин ҳуҷҷат илмро ҳамчун асоси рушди ҷомеа ва иқтисодиёт тавсиф мекунад, зеро илм ба халли масъалаҳои муосир, аз қабили технология, тандурустӣ ва муҳити зист кӯмак мекунад.

Дар солҳои баъди Истиқлолият (пас аз 1991), Тоҷикистон ба рушди соҳаҳои илмӣ, аз ҷумла академияи илмҳо, таваҷҷуҳ зоҳир кард. Конститутсия таъкид мекунад, ки давлат бояд ба таҳқиқоти илмӣ ва инноватсияро дастгирӣ намояд, то ки кишвар дар ҷаҳони муосир рақобатпазир бимонад.

Президенти Тоҷикистон, Эмомалӣ Раҳмон, дар суханрониҳои худ борҳо гуфтааст: "Илм – калиди пешрафт аст, ва Конститутсия ба мо имкон медиҳад, ки ба ин соҳа сармоягузор бошем.

Дар Тоҷикистон, ҷашнҳои Рӯзи Конститутсия бо мавзӯҳои маориф ва илм ҳамроҳ мешаванд, ва барномаҳои давлатӣ ба таҳсили ҷавонон дар соҳаҳои фаннӣ равона шуда, Академияи милли илмҳо дар рушди технологияҳои инноватсионии нав нақши муҳим мебозад. Конститутсия ба мо роҳ барои ояндаи равшан, ба ҷавонон имкониятҳои таҳсил ва инноватсия фароҳам меорад, то ки Тоҷикистон дар арсаи ҷаҳонӣ мавқеи баланд дошта бошад.

Ин рӯз барои аҳолии кишвар муҳим аст, зеро он на танҳо гузашти таърихии давлатро нишон медиҳад, балки барои илму маърифат дар соҳаи ҳуқуқи шаҳрвандон низ аҳамияти калон дорад.

Тиллозода Ҳаким – мудири сектори Филиали Агентии АХБРЯ АМИТ

дар вилояти Суғд, номзади илмҳои химия, дотсент Эрматов Комилҷон

Таърих гувоҳаст, ки чандин солҳо пеш Ҷумҳурии Тоҷикисон муддате вазъи ногувор дошту, халқи парешон, сарсону саргардон. Ин ваъиятҳои ногувору ваҳшатангез хисороти зиёдеро ба миён оварда ба хоҷагии халқ зарари зиёдеро ворид сохт. Ҳазорон –ҳазор нафар ҳамватанони мо қурбонии ин фоҷеа шуданду қисмате маҳрум аз манзилҳои истиқоматӣ гаштанд. Ба ин душвориҳо миллати тоҷик нигоҳ накарда, ба субҳи умеду орзуҳои ширини деринтизор умед доштанду мунтазири рӯзҳои некӯ хотирмон буданд.

Бешубҳа 16 – ноябри соли 1992 Иҷлосияи ХVI Шӯрои Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон фазои нави сиёсӣ буда, дар таърихи давлатдории миллати тоҷик саҳифаи ҷадидеро боз намуд. Маҳз ҳамин Иҷлосияи тақдирсоз боис гашт, ки сулҳу суботу осоиштагиро таъмин намуда, дастгоҳи нави давлатиро, ки омили пешрафт, тараққиёт ва шукуфоҳии ҷомеа мебошад, рӯйи кор овард.

Оре, Иҷлосияи ХVI Шӯрои Олӣ санаде буд, ки воқеанҳам тақдири имрӯзу ояндаи миллатро нур бахшид, чунки маҳз дар ҳамин Иҷлосия буд, ки фарзанди фарзонаи милат Президенти Ҷумҳурии Тоҷикисон мӯҳтарам Эмомалӣ Раҳмон Раиси Шурои Олии Ҷумҳурии Тоҷикисон таъин гардида, бо ёд кардани савганди садоқат ва хизмат ба халқу миллати хешро ба дӯши худ гирифт. Фарзанди содиқи Ватан мӯҳтарам Эмомалӣ Раҳмон барои ба даст овардани Истиқлолият, дар фазои сулҳу субот ҳаёт ба сар бурдани халқи тоҷик қаҳрамониҳои зиёд нишон дода, ҷони худро нисор намуда, тамоми вазъиятҳои ногуворро аз байн бурд.

Президенти Ҷумҳурии Тоҷикисон мӯҳтарам Эмомалӣ Раҳмон бо гузаштани нахуст қадамҳояш бо нишон додани ҷасорату далерию абармардӣ исбот сохта бо ҳамгироии мардуми кишвар ба эҷоди давлати тозабунёд шарафёб гашт. Сиёсати хирадмандонаи сарвари давлат назми ҷомеаро ба вуҷуд оварда, мардумро ба ояндаи дурахшон бовар кунонид.

Маҳз вожаи Истиқлолияту озодӣ Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикисонро водор намуд, ки дар андак вақт сохтори давлатро ба меъёрҳои дунявӣ созгор намояд. Тоҷикисонро шинохтани тамоми кишварҳои ҷаҳон далели равшании афкори хирадмандонаи роҳбарияти давлати Тоҷикисон аст. Тасдиқи рамзҳои давлатӣ, пули миллӣ, бунёди муассисаҳои фарҳангӣ, фароғатӣ, тиҷоратию таълимӣ, сохтмонҳои азими кишвар, бунёди роҳу пулҳо, нақбҳо неругоҳҳои азими кишвар боварии халқи тоҷикро ба ояндаи дурахшон зиёд гардонид. Ифтихор аз он дорем, ки соҳиби Ватани обод ва давлати мустақил ҳастем.

Лозим ба ёдоварист, ки ҳамаи заҳмату меҳнати шабонарӯзии сарвари давлати Тоҷикистонро қадр карда, ба ӯ унвони Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ -- Пешвои миллат мӯҳтарам Эмомалӣ Раҳмонро сазовор донистанд. Бо дар назардошти саҳми арзанда ва хизматҳои Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ -- Пешвои миллат мӯҳтарам Эмомалӣ Раҳмон дар ташаккули давлатдории навини кишвар, эҳёи давлати миллӣ, таъмини сулҳу ваҳдат ва баланд бардоштани нуфузу эътибори Тоҷикистон дар арсаи байналмиллалӣ зарур шуморида шуд, ки дар қонуни Ҷумҳурии Тоҷикисон "Дар бораи рӯзҳои ид" ( 15. арели соли 2016) ҳамасола рӯзи 16 ноябр Рӯзи Президент ҷашн гирифта шавад.

Аз рӯйи назари коршиносону соёсатшиносон, бузургдошти Рӯзи Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон ба маънои дарки яҳамияти калидии ин ниҳоди давлатӣ дар ҳифзу тараққии давлатдории миллии мо ва ҳамчунин ҷашни қадрдонию сипос ба тамоми он арзишҳои баланди давлати миллӣ ва шаҳрвандие мобошад, ки Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон ҳамчун кафили конститутсионии онҳо фаъолият мекунад.

Ин аст, ки Рӯзи Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон ҷашни ифтихории ҳар як шаҳрванди худшиносу ватандӯсти Тоҷикистони навин аст. Ҳарчанд дар кишвар ҷашнҳои гуногуни миллию давлатӣ бо анъана ва суннатҳои миллӣ хеле зиёданд ва сокинони кишварамон онҳоро бо тарзҳои гуногун пешвоз мегиранд, аммо миёни ҳамаи ҷашнҳо Рӯзи Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон байни сокинони кишвари офтобиву шукуфоямон нақш ва мақоми хос дорад. Зеро ҷашн гирифтани ин санаи шукӯҳманд моро огоҳ ба он месозад, ки самимияту эҳтироми хосса ва арҷгузориҳои худро дар ин рӯзи муборак ба Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ -- Пешвои миллат мӯҳтарам Эмомалӣ Раҳмон ҳусни баён намоем.

Рӯзи Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон ҷашни бузурги умумимиллӣ, рамзи муҳаббату вафодорӣ, тантанаи хираду бузургдошти миллат аст. Воқеан Президент ва Пешвои мо шахсияти муборизи сиёсӣ ва лидери умумимиллӣ шинохта шудааст, ки боиси ифтихору сарфарозии ҳар як сокини Тоҷикистон ва тоҷикони ҷаҳон мебошад. Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ -- Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон мӯҳтарам Эмомалӣ Раҳмон дар давоми 34- соли соҳибистиқлолӣ сарзамини ниёгони моро ба як диёри ободу зебо, амну осуда ва пешрафта табдил доданд. Тамоми паҳлуҳои сохтори давлатиро ба инобат гирифта, талош бар он доранд, ки бозҳам рӯ ба тараққиёту пешрафт дошта бошад.

Бояд тазаккур дод, ки Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ -- Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон мӯҳтарам Эмомалӣ Раҳмон пайваста халқу миллатро барои бунёдкориву созандагиҳо ва пешрафт даъват менамоянд. Сиёсати пешгирифтаи фарзона фарзанди миллат тамоми сокинони кишварро гирди ҳам оварда, барои боз ҳам дар арсаи байналмиллали баланд бардоштани сулҳу озодӣ ва давлати мустақили пешрафта арзи ҳасти дошта бошад. Хушбахтона гузаштан ба низоми президентӣ натанҳо боиси наҷоти миллату давлат, балки омили рушди устувори тамоми соҳаҳои идораи давлатӣ, аз ҷумла иқтисодиёт, сиёсат, фарҳанг, маориф ва дигар соҳаҳо гардид.

Дастовардҳои сарвари давлат ва халқи тоҷик аз он иборат аст, ки Тоҷикистон дар зарфи 34 - соли соҳибистиқлолӣ дар низоми маориф бунёд кардану таъсис додани муассисаҳои таҳсилоти олӣ, муассисаҳои таҳсилоти ибтидоиву миёнаи касбӣ, мактабҳо, муассисаҳои таълимии намуди нав, яъне гимназия, литсей, мактабҳои байналмиллалӣ ва муассисаҳои томактабӣ далели возеҳи иқдоми созандаи Ҳукумати мамлакат мебошад.

Мо кормандони соҳаи маориф ҳамаи хизматҳои нишондодаи Пешвои худро ба назар гирифта қадр менамоем ва ҷавобан ба ғамхориҳои ин шахсияти таърихии миллатамон дар рушди минбаъдаи кишвари азизамон саҳми арзандаву назаррас хоҳем гузошт. Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ -- Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон мӯҳтарам Эмомалӣ Раҳмон ва тамоми сокинони кишварро ба ин рӯзи мутантан Рӯзи Президент ва дигар идҳои миллиамон табрику таҳният гуфта, дар рушду нумӯи ин мулки аҷдодиамон дастовардҳову музафариятҳои беназирро таманно менамоям.

Ходими илмии озмоишгоҳи фарматсефтика ва пизишкии

таҷрибавӣ МД Маркази таҳқиқоти технологияҳои инноватсионии АМИТ Абирова Б.М.

Дар таҳқиқи масъалаҳои муосири давлатдорӣ ва ҳуқуқи инсон, калимаи «дунявият» мавқеи марказӣ дорад. Он аз калимаи лотинии saeculum гирифта шуда, дар луғатҳо ба маънои “дунё”, “замон” ё “аср” оварда шуда, шакли secularism-и он принсипи бо дунё будан, замонавӣ буданро ифода мекунад. Аммо ҳамчун мафҳуми сиёсӣ ва ҳуқуқӣ он ба ҷудо будани дин аз давлат ишора мекунад. Асарҳои муҳақиқони ҷаҳонӣ нишон медиҳанд, ки ин мафҳум пас аз давраи Ренессанс (дар Аврупо) ва пайдоиши давлатҳои миллӣ ва демократӣ ба ҳайси заминаи ҳуқуқӣ ва сиёсӣ эътироф гардидааст. Дар ҷаҳони муосир, таҳкими ҳуқуқу озодиҳои инсон ва эҷоди фазои иҷтимоиву сиёсие, ки дар он шаҳрвандон метавонанд бо озодӣ ва бо эҳтиром ба арзишҳои умумибашарӣ зиндагӣ кунанд, ба яке аз масъалаҳои афзалиятноки давлатдории муосир табдил ёфтааст. Дар ин асно, мафҳуми «дунявият»-яъне ҷудо будани давлат аз дин, кафолати озодии виҷдон ва эътиқод нақши муҳимро ишғол мекунад. Ҷумҳуриҳои муосир, махсусан онҳое, ки дар марҳилаи гузариш ба низоми демократӣ қарор доранд, ҳадафгузорӣ менамоянд, ки тавассути принсипи дунявият суботи сиёсӣ, таҳаммулпазирӣ ва рушди устуворро таъмин намоянд.

Барои Ҷумҳурии Тоҷикистон низ принсипи дунявият аҳамияти калидӣ дошта, ба он дар асоси принсипҳои гумманистӣ диққати махсус зоҳир мегардад. Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон, ки 6 ноябри 1994 сол (бо тағйиру иловаҳо дар 1999, 2003 ва 2016) қабул гардида, дар моддаи 1 он мафҳуми мазкур бо чунин ҷумла оварда шудааст: «Ҷумҳурии Тоҷикистон давлати соҳибихтиёр, демократӣ, ҳуқуқбунёд, дунявӣ ва ягона мебошад». Ин ҷумла ҳамчун сутуни ҳуқуқии давлатдорӣ роҳандозӣ шудааст ва нишон медиҳад, ки Ҷумҳурии Тоҷикистон принсипи давлати дунявиро ҳамчун унсури муҳими сохтори конститутсиониаш эътироф намудааст. Калимаи «дунявӣ» дар ин ҷо ҳамчун як унсури мухтасари сохтори давлат дохил шудааст, ки вазифаи муайян дорад, яъне нишон додани он, ки давлат барои ҳамаи шаҳрвандон, новобаста аз эътиқод, миллат ё дину мазҳаб, баробар ва бидуни ғараз хидамат ва амал мекунад. Дар таҳқиқоти ҳуқуқии миллӣ инчунин қайд шудааст, ки Конститутсия асоси ҳуқуқии таъмини давлати дунявӣ мебошад ва дар он меъёрҳо оид ба озодии виҷдон ва мухолиф набудани дин бо давлат ба назар гирифта шудаанд. Бар асоси таҳлилҳои илмӣ ва амалии Ҷумҳурии Тоҷикистон, давлати дунявӣ дар кишвар чунин принсипҳоро фаро мегирад:

- Давлат, сохтор ва мақомоти он аз дин мустақиланд ва вазифаҳои худро дар асоси конститутсия ва қонунҳо иҷро мекунанд.

- Давлат аз ташкилотҳои динӣ ҷудо буда, ва ташкилотҳои динӣ низ аз давлат ҷудо аст

- Мафкураи ягон дин ё мазҳаб ҳамчун мафкураи давлатӣ ва ҳатмӣ эътироф карда намешавад.

- Меъёрҳои динӣ аз меъёрҳои ҳуқуқӣ ҷудо буда набояд, ки меъёри динӣ ба Қонун ё Конститутсия чолиш оварад.

Конститутсия барои арзи принсипи дунявӣ заминаи ҳуқуқиро муҳайё мекунад. Масалан, моддаи 26-и Конститутсия чунин муқаррар мекунад: «Ҳар кас ҳуқуқ дорад муносибати худро нисбат ба дин мустақилона муайян намояд, алоҳида ва ё якҷоя бо дигарон динеро пайравӣ намояд ва ё пайравӣ накунад, дар маросим ва расму оинҳои динӣ иштирок намояд.» Ин қонунгузорӣ озодии виҷдон ва эътиқодро кафолат медиҳад. Илова бар ин, таҳқиқоти илмӣ нишон медиҳанд, ки дар Тоҷикистон модели махсуси давлати дунявӣ ба вуҷуд омадааст, ки ҳамзамон бо эҳтироми арзишҳои динӣ ва ҳифзи озодии виҷдон, инчунин бо нигоҳи миллӣ ва арзишҳои эҳёшуда ҳамоҳанг аст. Модели дунявӣ дар Тоҷикистон ҳамчун ҷузъи муҳими шинохти миллӣ ва сохтори давлатӣ арзи вуҷуд мекунад. Яъне, ғояи “давлати дунявӣ” дар таҳаввули давлатсозӣ нақши муҳим мебозад. Бинобар ин, дар Тоҷикистон принсипи давлати дунявӣ метавонад бо чунин имкониятҳо тавсиф шавад, аз ҷумла, кафолати баробарии ҳуқуқӣ ва озодиҳои шаҳрвандон новобаста аз дину мазҳаб, сабки ҳамзистии динӣ-фарҳангӣ, ки дар он ташкилотҳои динӣ метавонанд иштирок намоянд, таҳким ва мустаҳкамсозии истиқлоли давлат ва ҳифзи ҷавобгории шаҳрвандон дар низоми ҳуқуқӣ.

Дар заминаи иҷтимоӣ-фарҳангӣ, давлати дунявӣ дар Тоҷикистон имконият фароҳам меорад, ки шаҳрвандон баробарии ҳуқуқӣ дошта, дар фаъолияти фарҳангӣ ва ҷамъиятӣ иштирок кунанд. Ин низом ҳамзамон эҳтироми арзишҳои динӣ ва фарҳангӣ, инчунин эҳёи анъанаҳои миллӣ ва таҳкими ҳамзистии осоишта байни гурӯҳҳои гуногуни аҳолиро таъмин мекунад. Ин модел дар амал нишон медиҳанд, ки ҳамзистии динӣ-фарҳангӣ дар Тоҷикистон бо назардошти арзишҳои миллӣ ва эҳтироми озодиҳои шаҳрвандон амалӣ мегардад ва давлати дунявӣ ҳамчун кафолати адолати иҷтимоӣ ва баробарӣ хизмат мекунад.

Бо вуҷуди ин, татбиқи принсипи дунявӣ бо мушкилот низ ҳамроҳ аст. Аз ҷумла, таҳдидҳои ифротгароӣ, бегонапарастӣ ва хурофот метавонанд баъзан озодиҳои шаҳрвандон ва суботи иҷтимоиро халалдор кунанд. Аз ин рӯ, принсипи давлати дунявӣ дар Тоҷикистон ҳамзамон ба ҳифзи ҳуқуқ ва озодиҳои инсон ва мубориза бо таҳдидҳои ифротгароӣ равона мебошад. Дар ҳамин замина, баланд бардоштани сатҳи огоҳии ҳуқуқӣ ва фарҳангии шаҳрвандон барои таҳкими давлати дунявӣ ва ҳамзистии осоишта муҳим арзёбӣ мегардад. Рушди дунявият дар Тоҷикистон ба таҳкими муҳити ҳуқуқӣ ва иҷтимоӣ барои озодона эътиқоди динӣ доштан ё надоштан, пешбурди ҳамзистии динӣ ё мазҳабӣ бо эҳтироми арзишҳои миллӣ ва кафолати устувории ҷомеа тавассути риояи ҳуқуқу озодиҳои шаҳрвандон вобаста аст. Бинобар ин, мавҷудияти давлати дунявӣ ҳамчун механизми таъмини ҳамзистӣ, ҳифзи субот ва рушди устувор нақши муҳим дорад .

Хулоса, принсипи давлати дунявӣ дар Тоҷикистон на танҳо пояи ҳуқуқии давлатдорӣ мебошад, балки воситаи муҳими таъминкунандаи баробарӣ, озодии виҷдон ва ҳамзистии осоиштаи иҷтимоӣ ва фарҳангӣ мебошад. Иҷрои дурусти ин принсип ба таҳкими истиқлол, пешгирии аз хурофоту бегонапарастӣ ва рушди устувори ҷомеа мусоидат мекунад. Аз ин ҷиҳат, давлати дунявӣ ҳамчун унсури стратегии давлатдорӣ дар заминаи ҷаҳони муосир аҳамияти беназир дорад ва барои тадбиқи ҳамаҷиҳатаи он бояд ҳамзамон бо таълими ҳуқуқӣ, ташаккули фарҳанги шаҳрвандӣ бо ҳамгироии арзишҳои миллӣ амалӣ гардад.

Гулҳаё Мадимарова, - ходими пешбари илмии шуъбаи Аврупои Институти омӯзиши масъалаҳои давлатҳои Осиё ва Аврупои АМИТ

Адабиёти истифодашуда:

Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон. Боби 1-Моддаи 1

Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон. (1994, бо тағйиру иловаҳо 1999, 2003, 2016). Душанбе: Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон. [https://www.wipo.int/wipolex/edocs/lexdocs/laws/en/tj/tj001en.htm])

Hélène Thibault. Transforming Tajikistan State-building and Islam in Post-Soviet Central Asia. Bloomsbury Publishing.-2018

Қабули Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон 6 ноябри соли 1994 яке аз рӯйдодҳои бузургу таърихӣ дар роҳи ташаккули давлатдории миллӣ ба ҳисоб меравад. Ин санади олии ҳуқуқӣ, ки дар натиҷаи раъйпурсии умумихалқӣ қабул гардид, пояи давлатдории навини тоҷиконро гузошт ва Тоҷикистонро ҳамчун давлати соҳибихтиёр, демократӣ, ҳуқуқбунёд, дунявӣ ва ягона мустаҳкам намуд.

Конститутсия ба низоми идоракунии ҷумҳурии президентӣ асос гузошта, барои аввалин бор дар таърихи давлатдории тоҷикон усули таҷзияи ҳокимият, волоияти қонун, ва бартарияти ҳуқуқҳои инсонро муқаррар кард. Он ҳуҷҷати воқеан демократӣ буда, орзуву омоли таърихии халқи тоҷикро дар роҳи адолат, ваҳдат ва озодӣ инъикос мекунад.

Бо гузашти солҳо, барои такмили низоми ҳуқуқӣ ва мутобиқсозии он ба талаботи замон, ба Конститутсия се маротиба (солҳои 1999, 2003 ва 2016) тағйиру иловаҳо ворид карда шуданд, ки онҳо ба таҳкими давлати ҳуқуқбунёд, адолати судӣ ва ҳифзи ҳуқуқҳои инсон равона гардиданд.

Имрӯз Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон ҳамчун рамзи ваҳдат, озодӣ ва соҳибистиқлолии миллӣ хизмат мекунад. Он на танҳо қонуни асосии давлат, балки пояи маънавии ҳамбастагии миллат мебошад, ки ҷомеаро ба эҳтироми қонун, ватандӯстӣ ва меҳнати созанда ҳидоят менамояд.

Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон давлатро ҳамчун соҳибистиқлол, демократӣ, ҳуқуқбунёд, дунявӣ ва ягона муаррифӣ мекунад ва инсонро - бо тамоми ҳуқуқу озодиҳояш - дар маркази фаъолияти мақомоти давлатӣ қарор медиҳад.

Имрӯз, дар арафи ҷашни 35 - солагии Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон, мо ифтихор мекунем, ки ин ҳуҷҷати сарнавиштсоз барои пойдории сулҳу амният, рушди иқтисодиву иҷтимоӣ ва таҳкими Ваҳдати миллӣ хизмат менамояд.

Конститутсия қонунест, ки ваҳдати сиёсӣ ва ҳуқуқии халқро таъмини мекунад. Он халқро ҳамчун воҳиди ҳуқуқӣ ва сарчашмаи ягонаи ҳокимияти давлатӣ эътироф намуда, меъёрҳое муқаррар мекунад, ки аз таҳрифи ваҳдати сиёсии миллат пешгирӣ мекунад. Конститутсия ба рушду инкишофи ҳаёти ҷамъиятӣ бо эҳтироми гуногунандешӣ ва мафкуравиҳои сиёсӣ кафолат медиҳад.

Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон ҳамчун санади олии ҳуқуқӣ ва шиносномаи давлату миллат ҷойгоҳи муҳим дорад. Он Тоҷикистонро дар дохил ва арсаи байналмилалӣ муаррифӣ намуда, заминаи қонунии сохтори сиёсӣ, иҷтимоӣ ва иқтисодии кишварро фароҳам овардааст. Қабули Конститутсия дар давраи душвори пас аз истиқлолият амри таърихӣ буд, ки иродаи мардум ва андешаҳои нерӯҳои гуногуни сиёсиву ҷамъиятиро муттаҳид сохт. Маҳз ин ҳуҷҷат пояи давлатдории нав, Ваҳдати миллӣ ва суботи сиёсиро таъмин намуда, барои рушди устувори ҷомеа ва пешрафти давлати соҳибистиқлоли тоҷикон шароити заруриро фароҳам овард.

Конститутсияи Тоҷикистони соҳибистиқлол ҳамчун санади тақдирсоз истиқлолияти давлатии кишварро аз ҷиҳати ҳуқуқӣ мустаҳкам намуд ва Тоҷикистонро ҳамчун давлати соҳибихтиёр, ҳуқуқбунёд, демократӣ ва сулҳҷӯёна ба ҷаҳониён шинос кард. Дар ҷомеае, ки мардум дорои маърифати баланди ҳуқуқӣ ҳастанд, ҳуқуқҳои конститутсионӣ ҳифз шуда, сатҳи зиндагӣ ва зиндагии шоиста таъмин мегардад.

Асосгузори сулҳу Ваҳдати миллӣ, Пешвои миллат Эмомалӣ Раҳмон таъкид кардаанд, ки «Мо бояд эҳтироми ин санади танзимгари ҳаёти ҷомеаро омӯзем, аз имконоти он ҳарчӣ бештар истифода барем ва дар ниҳояти кор ба он муваффақ шавем, ки риояи ҳатмии он барои ҳар як шаҳрванди мамлакат ҳам фарзу ҳам суннат гардад.

Қонунҳое, ки бо асоси Конститутсия қабул шудаанд, ҳаёти ҷомеа ва фаъолияти давлатро танзим намуда, заминаи рушди босуръати иқтисодиву иҷтимоӣ ва фарҳангии Тоҷикистонро фароҳам оварданд. Қонунҳои миллӣ ба мисли «Дар бораи танзими анъана ва ҷашну маросим» ва «Дар бораи масъулияти падару модар дар таълиму тарбияи фарзанд» нақши муҳим дар тарбияи насли наврас ва баланд бардоштани сифати зиндагӣ доранд. Ҳамзамон, тамоми қонунгузории кишвар навсозӣ шуда, муносибатҳои нави ҷамъиятӣ пурра танзим гардиданд.

Хулоса Конститутсия рамзи Ваҳдат, соҳибистиқлолӣ ва худшиносии миллист, ки ҷомеаро ба эҳтироми қонун ва ватандӯстӣ ҳидоят мекунад. Он барои рушди устувор ва суботи сиёсӣ шароити мусоид фароҳам оварда, насли имрӯзу фардоро барои зиндагии озодона ва созанда раҳнамоӣ мекунад.

Давлатова Мунзифа – Докторант PhD-и Маркази омӯзиши пиряхҳои Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон

«Қабули Конститутсия яке аз дастовардҳои муҳим ва бузурги миллати соҳибтамаддуни мо мебошад. Маҳз тавассути ни санади тақдирсоз ва роҳнамо халқи мо тавонист ба шоҳроҳи пешрафту тараққиёти соҳаҳои гуногуни ҳаёти худ барояд».

Эмомалӣ Раҳмон

Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон, ки таҳти роҳбарии бевоситаи Пешвои муаззами миллат, муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон 6 - уми ноябри соли 1994 дар шароити басо мураккаби таърихӣ қабул гардид, бузургтарин дастоварди миллати соҳибтамаддуни тоҷик маҳсуб меёбад. Ин қонуни асосӣ ҳамчун санади тақдирсози миллати кӯҳанбунёди тоҷикони тамоми дунё барои миллати мо давлати дар низоми демократӣ, ҳуқуқбунёд, дунявӣ ва ягонаро ба ҷо гузошт.

Ба шарофати арзишҳои асосии конститутсионӣ миллати тоҷикро дар арсаи ҷаҳон шинохтаву эътироф намудаанд. Ҳамин аст, ки Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон аз ҷониби Созмони амният ва ҳамкорӣ дар Аврупо яке аз панҷ Конститутсияҳои беҳтарини давлатҳои аъзои ин ташкилоти байналмилалӣ эътироф гардидааст.

Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон дастоварди беназирест, ки имрӯз мардуми Тоҷикистон таҳти сарварии Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ – Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон бо татбиқи арзишҳои он, пояҳои давлатдориамонро боз ҳам устувору қавӣ мегардонанд. Ин санади сарнавиштсоз дар қуллаи баланди низоми ҳуқуқӣ ва қонунгузории мамлакат истода, таҷассумгари орзуву ормонҳои халқи тоҷик буда, барои рушду нумӯи кишварамон, аз ҷумла, раванди демократикунонӣ, ҳуқуқбунёдии ҷомеа ва дунявияти кишвари азизамон нақши арзишманд дорад.

Дар заминаи Конститутсия адолати ҳуқуқӣ, яъне волоияти ҳуқуқ, ки тартиботи давлатӣ ва муносибати давлатро бо ҷомеа дар замири эътирофу эҳтироми манфиатҳо таъмин менамояд, устувор гардида, пойдории адолати иҷтимоӣ мақсаду мароми тамоми мақомоти давлатӣ ва махсусан ҷомеаи шаҳрвандӣ гардид.

Дар асоси талаботи меъёрҳои Конститутсия санадҳои меъёрию ҳуқуқӣ дар кишвар бо маром идома дода шуда, нахустин санадҳои танзимкунандаи муносибатҳои вобаста ба ташакулёбии рукнҳои давлатдорӣ, фаъол намудан ва таҳкими сохтори давлатӣ ба тавсиб расида, мақоми нави ҳокимияти давлатӣ мутобиқ бо меъёрҳои ҷаҳонӣ гардид.

Тавре Пешвои миллат, муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон дар яке аз суханрониашон иброз намудаанд, «Конститутсия барои аз байн бурдани хатаре, ки ба Истиқлолияти давлатӣ таҳдид менамуд, шароити зарурии ҳуқуқӣ муҳайё намуда, ба­рои аз нобудӣ наҷот додани давлати тозаистиқлоли тоҷикон ва аз паро­кандагӣ раҳоӣ бахши­дани миллати тоҷик асос гузошт. Конститутсия нишо­наи нахустин ва муҳимтарини соҳиб­истиқ­лолии давлат буда, аз ҷониби ҷомеаи ҷаҳонӣ ва кишварҳои дигар эъ­ти­роф гардидани соҳибихтиёрии он аз ҳамин ҳуҷҷати тақдирсоз сар­чашма мегирад. Конститутсия ҳамчун бахтномаи миллат ва санади бунёдии сиё­сӣ роҳи минбаъдаи пешрафту тараққиёти давлати озоду демократии моро муайян менамояд». Воқеан ҳам, қонуни асосии кишвар аз тарафи давлатҳои абарқудрати дунё эътироф гардида, меъёрҳои он мутобиқ бо санадҳои байналмилалӣ гардонида шудаанд.

Бешубҳа, қабули Конститутсияи кишвар ислоҳоти ҳуқуқиро ба миён овард ва нахустин санади танзимкунандаи тамоми муносибатҳои ҷамъиятӣ ба вуҷуд омад. Ин санади таърихӣ манфиатҳои миллати тамаддунофари тоҷикро дар худ инъикос намудааст. Ин санад аз конститутсияҳои қаблии кишвар тафовут дорад. Аз ин рӯ, арзиши Конститутсияи имрӯза дар пойдории давлати мустақили мо беҳамто мебошад. Ин санад аз ҷониби халқи дорои фарҳанги волои бостонӣ бо дарки баланди масъулиятпазирӣ қабул гардидааст.

Дар Конститутсияи кишвар Ҷумҳурии Тоҷикистон ҳамчун давлати демокративу дунявӣ эътироф гардида, халқро сарчашмаи ягонаи ҳокимияти давлатӣ донистааст. Муҳимтар аз ҳама ҳуқуқу озодиҳои инсон ва шаҳрвандро дар сатҳи олӣ қарор додааст. Ин меъёр меъёри умумиътирофшудаи ҷомеаи башарӣ буда, дар санадҳои муҳими байнамилалӣ таҷассуми худро ёфтааст.

Халқи Тоҷикистон дорои анъанаҳои кӯҳан буда, онҳоро дар тӯли ҳазорсолаҳо ҳимоя ва истифода намудааст. Анъанаҳои миллӣ дар сарзамини тоҷикон аз қадим нақши муҳим мебозанд. Бо дарназардошти аҳамияти анъанаҳои миллӣ дар танзими ҳаёту фаъолияти мардуми кишвар дар Тоҷикистон қонуни махсус дар бобати танзиму анъанаҳо ва ҷашну маросимҳо қабул гардид. Ин далели он аст, ки дар шароити Тоҷикистон амалӣ шудани Конститутсия дар заминаи суннатҳои миллӣ сурат мегирад. Ин бори дигар аз хусуси хислати миллӣ доштани конститутсияи кишвар гувоҳӣ медиҳад.

Инсон дар ҷомеаи демократӣ воқен, озод буда метавонад. Аз ин рӯ, яке аз нишонаҳои муҳими давлати демократӣ ин эътирофи дахлнопазирии ҳаёт, қадр, номус ва дигар ҳуқуқҳои фитрии инсон мебошанд, ки дар моддаи 5-и Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон эътироф шудаанд. Аввалин маротиба дар таърихи инкишофи конститутсионии мамлакат ҳуқуқҳои фитрии инсон чун ҳуқуқҳои дахлнопазир аз ҳама гуна фишор ва ҷудонопазир аз табиати инсон эълон мешаванд. Бар замми ин, ҳуқуқу озодиҳои инсон чун арзиши олӣ аз ҳамаи дигар арзишҳои ҷомеа волотар эълон мешавад, бевосита амалӣ гардида, мақсад, мазмун ва татбиқи қонунҳо ва мақомоти ҳокимияти давлатиро муайян менамояд. Конститутсия бар иловаи ин эълон менамояд, ки ҳифзи ватан, ҳимояи манфиатҳои миллӣ, ҳифзи тамомияти арзии он вазифаи муқаддаси ҳар як шаҳрванд мебошад. Ин вазифаҳо ҳам вазифаи конститутсионӣ ва ҳам вазифаи маънавии ҳар як шаҳрванди Тоҷикистон мебошанд.

Баҳри амалӣ гардидани меъёрҳои конститутсионӣ дар кишвар мақомоти махсус - Суди конститутсионии Ҷумҳурии Тоҷикистон таъсис дода шудааст. Мақсади асосии назорати конститутсионӣ ин таъмин намудани мутобиқати ҳамаи санадҳои ҳуқуқӣ ба Конститутсия чун қонуни асосии давлат мебошад. Маҳз тавассути назорат дар кишвар асосҳои сохтори конститутсионӣ ва ҳифзи ҳуқуқу манфиатҳои қонунии шаҳрванд амалӣ карда мешавад.

Бо пешрафти ҷамъият ва ба вуҷуд омадани муносибатҳои нави давлатдорӣ зарурияти ворид намудани тағйиру иловаҳо ба қонуни асосии кишвар ба миён омад. Тавассути райъпурсии умумихалқӣ ба Конститутсияи кишвар се маротиба 26 сентябри соли 1999, 22 июни соли 2003 ва 22 майи соли 2016 тағйиру иловаҳо ворид гардидаанд, ки ин ҳама баҳри пешрафти ҷомеаи шаҳрвандӣ фаҳмида мешавад.

Дар баҳои ин ҳама дастовардҳои бузургу нодир ва гаронбаҳои даврони соҳибистиқлолӣ ҳар яки моро мебояд, ки пеш аз ҳама худамон намунаи нангу номуси ватандорӣ бошем, мардуми кишварро ба ободу пешрафтагардонии сарзамини аҷдодӣ даъват намоем, пеши роҳи бегонапарастӣ ва хиёнатро ба манфиатҳои давлату ҷамъият гирем, воло будани манфиатҳои давлату ҷамъиятро пайваста эҳсос намоем, дар ҳифз ва риояи ҳар як меъёри Конститутсия ҷаҳду талош намуда, ҳамеша ҳушёру зирак ва ватандӯсту ватанпарвар бошем.

ПОЯНДА БОД БАХТНОМАИ МИЛЛАТИ ТОҶИК — КОНСТИТУТСИЯИ ҶУМҲУРИИ ТОҶИКИСТОН!

Докторанти PhD-и Институти фалсафа, сиёсатшиносӣ ва ҳуқуқи ба номи

А. Баҳоваддинови Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон, Саидов Шаҳбоз Ҳалимҷонович.

Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон санади муҳими ҳуқуқӣ ва сиёсиест, ки асоси давлати соҳибистиқлол, демократӣ ва ҳуқуқбунёди тоҷиконро ташкил медиҳад. Қабули он 6 ноябри соли 1994 дар шароити ниҳоят ҳассоси таърихӣ сурат гирифта, оғози марҳалаи нави давлатсозӣ ва ваҳдати миллӣ гардид. Ин рӯз ҳамчун рамзи устувории давлатдории миллӣ ва ифодаи иродаи озоди мардум ба таърих ворид шуд. Конститутсия ба ҳайси Қонуни асосии кишвар, роҳнамо ва меъёри волои танзими ҳаёти сиёсӣ, иҷтимоӣ ва ҳуқуқии ҷомеа хизмат мекунад.

Дар таҳия ва қабули Конститутсия нақши Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ – Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон бениҳоят бузург аст. Дар оғози солҳои навадум, вақте ки кишвар аз буҳрони шадиди сиёсӣ ва ҷанги шаҳрвандӣ ранҷ мебурд, маҳз бо ташаббус ва роҳбарии оқилонаи Пешвои миллат раванди сулҳу субот оғоз ёфт. Ӯ бо иродаи қавӣ ва андешаи давлатӣ тавонист миллати парокандаро муттаҳид созад ва ба роҳи рушди конститутсионӣ раҳнамоӣ намояд. Маҳз бо сиёсати дурандешонаи Эмомалӣ Раҳмон Шӯрои Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон комиссияи кориро барои таҳияи Конститутсия таъсис дод, ки бо иштироки олимон, ҳуқуқшиносон ва намояндагони мардумӣ лоиҳаи онро таҳия намуданд.

Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон бо дарназардошти арзишҳои умумибашарӣ, анъанаҳои миллӣ ва таҷрибаи ҳуқуқии ҷаҳонӣ таҳия гардида, аз муқаддима, 10 боб ва 100 модда иборат аст. Дар он самтҳои асосии фаъолияти давлат, ҳуқуқ ва озодиҳои инсон ва шаҳрванд, сохтори ҳокимияти давлатӣ, муносибатҳои иқтисодӣ ва иҷтимоӣ, инчунин рамзҳои давлатӣ муқаррар шудаанд. Муқаддимаи Конститутсия ҳамчун санади рамзӣ ва идеологӣ ормонҳои халқ, арзишҳои истиқлолият, ваҳдати миллӣ ва мақсади олии ҷомеаро инъикос мекунад.

Тибқи моддаи якуми Конститутсия, Ҷумҳурии Тоҷикистон давлати соҳибихтиёр, демократӣ, ҳуқуқбунёд, дунявӣ ва ягона мебошад. Ин таъриф, ки моҳияти давлати муосири тоҷиконро муайян мекунад, самти рушди минбаъдаи сиёсӣ ва иҷтимоии кишварро нишон медиҳад. Ҳокимият дар Тоҷикистон ба халқ тааллуқ дорад ва он онро мустақиман ё тавассути вакилони интихобкардааш амалӣ менамояд. Принсипҳои асосии Конститутсия – соҳибихтиёрии халқ, волоияти қонун, баробарии шаҳрвандон, ҷудоии ҳокимиятҳо ва ваҳдати миллӣ мебошанд.

Пас аз қабули Конститутсия, Тоҷикистон ба марҳалаи нави рушд ворид гардид. Бо роҳбарии Пешвои миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон қонунгузории кишвар такмил ёфт, асосҳои давлатдории ҳуқуқбунёд гузошта шуд ва дар ҷомеа фазои сулҳ, субот ва ҳамдигарфаҳмӣ пойдор гардид. Ҳукумати ҷумҳурӣ бо такя ба меъёрҳои Конститутсия сиёсати ҳуқуқиву иҷтимоиро ба таври муназзам ба роҳ монд, ки дар натиҷа пояҳои сохтори сиёсӣ устувор гардиданд.

Бо гузашти солҳо, бо дарназардошти тағйирёбии муҳити сиёсӣ ва иҷтимоии ҷаҳонӣ, ба Конститутсия се маротиба ислоҳот ворид карда шуд солҳои 1999, 2003 ва 2016. Дар соли 1999, тибқи тағйирот, низоми парлумонии дупалата таъсис ёфт, ки ба таҳкими фаъолияти қонунгузорӣ мусоидат намуд. Тағйироти соли 2003 ҳуқуқҳои шаҳрвандонро васеъ намуда, принсипҳои демократиро тақвият бахшид. Тағйироти соли 2016 бошад, дорои аҳамияти таърихӣ буда, мақоми Пешвои миллатро ҳамчун рамзи ваҳдат ва кафили истиқлолияти давлатӣ дар сатҳи конститутсионӣ муқаррар намуд.

Пешвои миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон дар ҳама давру марҳалаҳо татбиқи Конститутсияро ҳамчун шарти муҳими пойдории давлат дониста, дар суханрониҳои худ борҳо таъкид намудаанд, ки “Конститутсия на танҳо санади ҳуқуқӣ, балки оинаи ҳастии давлат ва миллат аст, ки роҳи рушди устуворро нишон медиҳад.” Маҳз дар заминаи татбиқи меъёрҳои Конститутсия Тоҷикистон тавонист пас аз ҷанги шаҳрвандӣ ба як давлати муосир, дорои низоми устувори сиёсӣ ва сатҳи баланди амният табдил ёбад.

Конститутсия ҳуқуқ ва озодиҳои инсонро ҳамчун арзиши олӣ эътироф мекунад. Моддаҳои 14 то 48 ҳуқуқи шаҳрвандонро ба озодӣ, таҳсил, меҳнат, моликият, ҳимояи судӣ ва иштироки сиёсӣ кафолат медиҳанд. Пешвои миллат пайваста барои таъмини волоияти қонун, баланд бардоштани маърифати ҳуқуқии шаҳрвандон ва эҳтироми Конститутсия дар тамоми сатҳҳо иқдом менамоянд. Бо ташаббуси ин фарзанди фарзонаи миллат, ҳар сол 6 ноябр ҳамчун Рӯзи Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон таҷлил мегардад, ки ин рамзи эҳтиром ба арзишҳои ҳуқуқӣ ва истиқлолияти давлат мебошад.

Дар айни замон Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон на танҳо қонуни асосии кишвар, балки санади стратегиест, ки рушди ҷомеа ва давлатро барои солҳои дароз муайян мекунад. Он таҷассуми ормонҳои миллӣ ва сиёсати хирадмандонаи Пешвои миллат мебошад, ки Тоҷикистонро ба роҳи сулҳ, ваҳдат ва пешрафт раҳнамоӣ кард. Бо роҳнамоии Эмомалӣ Раҳмон ва татбиқи пайгиронаи меъёрҳои Конститутсия, Тоҷикистон имрӯз ҳамчун давлати ҳуқуқбунёд, демократӣ ва устувор шинохта шудааст.

Конститутсия барои таъмини волоияти қонун, таҳкими ҳокимияти давлатӣ, рушди ҷомеаи шаҳрвандӣ ва ҳифзи ҳуқуқи инсон заминаи боэътимод фароҳам овардааст. Ин санад мардумро ба ваҳдат, эҳтироми арзишҳои миллӣ ва риояи қонун даъват менамояд. Риоя ва иҷрои дақиқи он вазифаи муқаддаси ҳар як шаҳрванди мамлакат аст, зеро Конститутсия на танҳо ҳуҷҷати ҳуқуқӣ, балки рамзи сарнавишти давлат ва миллат мебошад.

Дар ҷамъбаст метавон гуфт, ки Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон натиҷаи саъю кӯшишҳои пайвастаи фарзандони фарзонаи миллат аз ҷумла Пешвои миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон мебошад. Маҳз бо заҳмату хирадмандӣ ва иродаи устувори Пешвои миллат имрӯз Тоҷикистон ба марҳалаи нави рушд ворид шудааст, сулҳу субот ва ваҳдати миллӣ пойдор гардида, арзишҳои конститутсионӣ дар ҳаёти ҷомеа ба таври воқеӣ татбиқ мешаванд. Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон барои наслҳои имрӯзу фардо ҳамчун санади муқаддас, рамзи истиқлолият ва кафили давлатдории миллӣ боқӣ хоҳад монд.

Муалифон: Ҳамроев У.Х. н.и.ф.-м. муовини директор оид ба илм

ва таълими ИА АМИТ, Аюбов Д.К. ходими илмии ИА АМИТ.